دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان
پڕەنسیپی پێکەوەژیانی جیهانی

پاڵنەری نووسەر

من لە گوندێکی بچووکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان (کوردستانی رۆژھەڵات) لەدایک بووم. ڕژێمی ئیسلامیی ئێران بنکەی سەربازیی زۆری لە کوردستان هەبووە، و تەنها لە دەوروبەری گوندە بچووکەکەی ئێمە زیاتر لە دە بنکەی هەبوو. کوردەکان لە ئۆپۆزسیۆندان و لەگەڵ حکومەتی ناوەندیدا لە ململانێدان بۆ مافە سەرەتاییەکانیان. لەبەر ئەوە، بنکە سەربازییەکان هەندێک جار تەقەیان لە گوندەکان دەکرد.

من هەوڵم دا چارەسەرێک بۆ ئەم نادادپەروەرییە بدۆزمەوە. لە تەمەنی هەرزەکاریدا دەرکرام بۆ کوردستانی عێراق (باشووری کوردستان)، لەوێش بینیم کە کورد لە هەموو بەشەکانی تریشدا لە هەمان ململانێدان بۆ مافە سەرەتاییەکانیان، وەک لە عێراق، تورکیا و سوریا.

ئێمە خوێندکاری گەنج بووین لە زانکۆ لە باشووری کوردستان، کە هەمیشە گفتوگۆمان دەکرد دەربارەی سیاسەت، فەلسەفە یان فەلسەفەی سیاسی. ڕۆژێک هەموو کتێبەکانی سەر ڕەفەکانم فڕێدا و چەند پەڕەیەکی سپی و قەڵەمێکم لەوێ دانا. دەستم کرد بە لێکۆڵینەوە لە ڕەفتاری کۆمەڵگاکان و تاکەکان بە پشتبەستن بە خۆم. لێکۆڵینەوەکانم نووسییەوە بەڵام زۆر لێڵ و بڵاو بوون. درکم بەوە کرد کە لۆژیکێکی ئیستیتاجیی (deductive reasoning) بەردەوام هەیە لە دەمەقاڵێیەکی کاتیی نێوان دوو تاکەوە بۆ ململانێیەکی مێژوویی نێوان گروپەکان؛ کەواتە هەموو کێشەکانی نێوان گروپەکان و کۆمەڵگاکان مێژوویی بوون و تەنها هی ئێستا نەبوون. بۆیە هێواش هێواش خەریکی پەرەپێدانی ململانێی مێژوویی و دیالێکتیکی نێوان گروپەکان و کۆمەڵگاکان بووم، کە لە کۆتاییدا لە کەلتوورەکانیاندا دەگەنە لێکتێگەیشتن.

نابێت دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لەگەڵ پەیماننامەیەکی سیاسی تێکەڵ بکرێت، کە زۆربەی کات دوای جەنگەکان دێت، بەڵکو مەبەست لێی لێکتێگەیشتن و بەو هۆیەوە تێکەڵبوونی گروپەکانە. ڕۆشنبیران بە توندی دژم بوون، چونکە ئەوان سەر بە پلاتۆنیزم، هیگڵیزم، یان مارکسیزم بوون. تەنانەت تۆمەتباریان دەکردم بەوەی کە تایبەتمەندییەکانی تاکێک یان تەنانەت ڕۆحێکم داوەتە کۆمەڵگاکان. وەک خوێندکارێکی گەنج بێهیوا بووم، بۆیە وازم لە نووسین هێنا و گفتوگۆکانم تەنها زارەکی بوون.

هەوڵم دا سەرەتای شارستانیەت لە مۆزەخانەکاندا شیکار بکەم بۆ دۆزینەوەی خاڵی سفری ئارگومێنتەکانی مرۆڤایەتی بەتایبەتی لە کوردستانی عێراق. کاتێک گەشتمە یۆنان وەک پەنابەرێک، جارێکیان لە بەردەم ئەکرۆپۆلیس وەستابووم و سەیری دەریای ناوەڕاستم دەکرد، ئەوکات درکم بە کەڵەکەبوونی سەرجەم کەلتوورە دێرینەکانی ڕۆژهەڵات کرد لەسەر کەناراوەکان کە یەکیان دەگرت و کەلتوورێکی مەزنی وەک یۆنانی کۆنیان دادەمەزراند.

لە کۆتایی ساڵی 2013 گەشتمە سویسرا. لەوێش زۆربەی ڕۆشنبیران، وەک ڕۆژنامەنووسە هاوپیشەکانم یان ئەکادیمییەکانی کۆلێژ، دژم بوون. بەڵام ئەم جارە دەستم بە نووسین کرد، چونکە ئەزموونی هەمان ململانێی مێژووییم دەکرد لە نێوان گروپەکان و کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوادا، تەنانەت ئەمە پەرەی سەندبوو بۆ کێشەی ڕەگەزی سەبارەت بە ئەفریقییەکان و پەنابەران، بەتایبەتی ئەوانەی لە ناوچە ئیسلامییەکانەوە هاتبوون. زۆربەی بیرۆکە سەرەکییەکانم پێشتر بە کوردی نووسیبوو، بۆیە دەستم کرد بە پەرەپێدانیان.

زۆرێک لە ململانێکان لە ئەوروپا و ڕۆژئاوا وەک "ژیانی ڕەشپێستەکان گرنگە" (black-lives matter) یان "سەروەریی سپیپێستەکانی باڵی ڕاستڕەوی توندڕەو" (white supremacy of far-right wing) بە شێوەیەکی هاوتەریب و لە هەمان کاتدا ڕوویان دەدا، ئەمەش سەلمێنەری لۆژیکی ئیستیتاجی بوو لە ڕێگەی ستراتیژیی هەڵە و تاقیکردنەوە (trail and failure strategy of experiment)، کە بە درێژایی مێژوو جێگەی ململانێی نێوان گروپەکان و کۆمەڵگاکانە.

زۆربەی ڕۆشنبیرانی ڕۆژئاوا ترسیان هەبوو لە باسکردنی ئەم بابەتە، هەرچەندە ئاگاداریشی بوون، و زۆربەیان دژایەتییان دەکردم بەهۆی ترسیان لەو پێگەیەی کە هەیانبوو. بە زمانێکی سادەتر؛ ئەوان منیشیان دەترساند. بەڵام بڕیارم دا بە بێلایەنیی ئەو زانیارییە میراتییەی بە درێژایی مێژوو بۆمان ماوەتەوە، هەمووی بخەمە ڕووناکی و بیخەمە ڕوو.

لەلایەن خوسرەو ١

پێشەکی

دەمەقاڵێ یان ئارگومێنتێکی نێوان دوو تاک تەنها لە کاتێکدا دەتوانێت بەرهەمدار بێت کە لەسەر بنەمای لۆژیکی ئیستیتاجی (deductive reasoning) بێت. ئەوکات دەتوانرێت دەرەنجامێکی دروست و ڕاستەقینە لەم ئارگومێنتەوە هەڵێنجرێت. ئەگەر تاکێکی جیاواز، وەک دادوەرێک، دەرەنجامی ڕاستی یان هەڵەیی ئارگومێنتەکە دیاری بکات، ئەوا ئەوە لەسەر بنەمای لۆژیکی ئیستیتاجییە. ئەم ئارگومێنتانە باوترین جۆری دەمەقاڵێن لە نێوانماندا.

تەنها لە کاتێکدا کە هەردوو تاکی ناو ئارگومێنتەکە لە لۆژیکی ئیستیتاجی تێبگەن، و تەنها لە کاتێکدا کە هەردووکیان بتوانن بەپێی تێگەیشتنیان دەرەنجامێک لە ئارگومێنتە ئیستیتاجییەکەی خۆیان هەڵێنجن، ئەوکاتە دەبێتە فۆڕمێکی دیالێکتیکییانە لە تێگەیشتن. بەم شێوەیە ئارگومێنتی دیالێکتیکی لەسەر بنەمای تێگەیشتنە بەبێ بوونی کەسی سێیەم وەکو دادوەر. لێرەدا دیالێکتیک لە دیالێکتیکی هیگڵی (Hegelian dialectic) جیاوازە لەم خاڵەدا، کە هەردوو لایەنی ئارگومێنتەکە خۆیان دادوەرەکانیشن. زۆرێک لەو ئارگومێنتانەی کە لەسەر بنەمای لۆژیکی ئیستیتاجیی پەتی یان دیالێکتیک دامەزراون، ڕێک لەم کاتەدا لە نێوانماندا ڕوودەدەن. هەندێک جار ئەم ئارگومێنتانە هیچ دەرەنجامێکیان نییە و بە ململانێیەکی جەستەیی (شەڕ) لە نێوان دوو تاکەکەدا کۆتایی دێن.

ئەگەر سەیری مێژوو بکەین، بە ڕوونی ململانێ و پێکدادانەکانی نێوان کۆمەڵگا جیاوازەکان دەبینین، وەکو ململانێی نێوان میدییەکان و ئاشوورییەکان یان ململانێی نێوان ڕۆمانییەکان و ئەڵمانەکان. بەڵام مامۆستایانی مێژوو لەپێناو مووچەکانیان تەنها باس لە پێکدادانەکان دەکەن کە نەک تەنها باوەڕپێکراو نییە بەڵکو تەنانەت لە بەرژەوەندیی دەوڵەت یان وڵاتدایە (ناسیۆنالیزم). هەروەها مێژوو ئارگومێنتی نێوان کۆمەڵگاکان و تەنانەت تاکەکانیش لەخۆدەگرێت لە ماوەیەکی کورتدا. لە ڕاستیدا ئەم پێکدادانانە هەموویان بەهۆی نەبوونی لێکتێگەیشتنەوە ڕوویانداوە، جا یان بۆ زاڵبوون بووە لەلایەن دەستدرێژیکارەکەوە یان بۆ بەرگری بووە لەلایەن لایەنەکەی تری ململانێکەوە. تەنانەت ئەم پێکدادانانەش لە کۆتاییدا بە ئارگومێنت یەکلایی بوونەتەوە. کەواتە شارستانیەت گفتوگۆیەک لەخۆدەگرێت لە نێوان گروپەکان و کۆمەڵگاکان، هەرچەندە لە سەرەتادا زۆربەی کات بووەتە هۆی جەنگ و پێکدادان. ئەم گفتوگۆ مێژووییەی ناو شارستانیەت لە نێوان کۆمەڵگاکاندا پێی دەوترێت دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان (dialectic of groups-struggle)، کە لۆژیکێکی ئیستیتاجیی بەردەوام لەخۆدەگرێت. بە درێژایی مێژوو، گفتوگۆی ناو شارستانیەت لە ڕێگەی کەلتوورەکانی ئەو کۆمەڵگا جیاوازانەوە ئەنجام دراوە.

زانیاری کە زانست و ئەدەبیات لەخۆدەگرێت لە ڕێگەی شارستانیەتەوە پەرەی سەندووە بۆ ڕوونکردنەوە و پاککردنەوەی ئەو گفتوگۆ مێژووییەی نێوان گروپەکان، کە سەرەتا لە ململانێکانەوە سەرهەڵدەدات و دواتر بەرەو ئارگومێنتەکان دەچێت. بەم شێوەیە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان بە توندی پشت بە زانست و ئەدەبیات دەبەستێت وەکو پەتیترین بەشی زانیارییەکانی مرۆڤایەتی.

لەلایەن خوسرەو ٢

ئەو لۆژیکە ئیستیتاجییە بەردەوامەی کە لەسەر بنەمای ستراتیژیی هەڵە و تاقیکردنەوە دامەزراوە، ئەنجامە ئەزموونییەکان (دیالێکتیکی مێژوویی) لە نێوان گروپەکان و کۆمەڵگاکان یان تەنانەت لە نێوان ژێر-گروپەکان و ژێر-کۆمەڵگاکانی ناو کۆمەڵگایەکدا فۆڕمەڵە دەکات. ئەم ئارگومێنتانە لە شێوەی سیستەمی سیاسیدا جێگیر بوون، لە پاشایەتیی ڕەهای سەردەمی کۆنەوە تا دەگاتە دیموکراسیی سەردەمی مۆدێرن، بەڵام هێشتا ململانێکان و ئارگومێنتەکان بەردەوامن. لە ڕووی مێژووییەوە، لۆژیکی ئیستیتاجی لە ناو کۆمەڵگایەک یان لە نێوان کۆمەڵگا جیاوازەکاندا ناڕێک بووە، بۆیە هێشتا لە سەرتاسەری جیهاندا پاشایەتییە مۆدێرنەکان لەپاڵ دیموکراسییە پێشکەوتووەکاندا دەبینرێن. گەشەسەندنی سیستەمە سیاسییە ناڕێکەکان مەکینەی شارستانیەتن، بۆیە کەلتووری جیاوازی گروپە جیاوازەکانیان هێناوەتە سەردەمی ئێستامان، و هەروەها تێکەڵبوونی ئەو ململانێ کەلتوورییە لە شێوەی ئارگومێنتدا دەگوازنەوە بۆ داهاتووی شارستانیەت.

کەلتوورەکان وەک بەشێک لە شارستانیەت، نەک تەنها زانیارییان هێناوەتە ناو ئارگومێنتی مێژوویی نێوان تاکەکان و گروپەکانی ناویانەوە، بەڵکو نەزانی و نەفامیشیان لەگەڵ خۆیاندا هەڵگرتووە، کە زۆربەی کات لە ئایین، ئەفسانە و ئەفسووندا (legend and myth) دەبینرێن. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە گروپە زاڵەکان لە سەرجەم فۆڕمە سیاسییەکانی پاشایەتی، ئۆلیگارشی، پیاوانی ئایینی، مەلا یان دەروێشەکان پێویستیان بە وەستاندنی زانست و زانیاریی پەتی هەبووە لەپێناو پاراستنی هەژموونی خۆیاندا، پاشان بڵاوکردنەوەی نەزانی و نەفامی لە نێوان ئەو گروپە جەماوەرییانەی کە لەژێر دەسەڵاتیاندان، بۆ ئەوەی ناچاریان بکەن کار بۆ ئەو ژێر-گروپە زاڵانە بکەن.

مرۆڤەکان شەڕیان کردووە دژی هەژموونی ڕەهای پاشاکان، دواتر دژی هەژموونی سنوورداری ئۆلیگارشەکان، و لە کۆتاییدا دژی هەژموونی نیمچە-ناوەندیی دەرەبەگایەتی بۆ بەدەستهێنانی دیموکراسیی مۆدێرن. لەبەر ئەوە، بە درێژایی مێژوو ململانێی مرۆڤ بۆ ئازادی و دژی دەسەڵاتە سیاسییە ناوەندییەکان بووە لە هەر فۆڕمێکدا بن (دەوڵەتی نەتەوەیی، جوگرافی یان ئایینی) بۆ چەسپاندنی دیموکراسی. ئەم ململانێیەی مرۆڤایەتی بە درێژایی مێژوو بەردەوام بووە، کە بووەتە هۆی جینۆساید، ململانێکان، کۆیلایەتی، و کۆیلەکردنی جووتیاران، تا گەیشتووەتە دیموکراسیی مۆدێرن و ئارگومێنتی ئاشتییانە لە نێوان زاڵەکان و گروپە جەماوەرییە ژێردەستەکانی کۆمەڵگای جیهانیدا.

ئەرکی فەلسەفە شیکردنەوەی هەبوون/بوونە (existence/being) بەپێی زانیاریی مرۆڤ لە هەر قۆناغێکدا. بەڵام زانیارییەکانی مرۆڤ لە هەر لقێکدا (وەک ماتماتیک، ئەدەبیات، کیمیا، دەروونناسی و هتد) ئەوەندە بەرفراوان بووە، کە فەلسەفە ناتوانێت هەمووی پێکەوە کۆبکاتەوە. بۆیە فەلسەفەی مۆدێرن لە پاڵ یەکێک لەو لقانەدا دەوەستێت، و هەر بیرمەندێک هەبوون لە ڕوانگەی خۆیەوە ڕوون دەکاتەوە بەپێی ئەو لقەی کە سەر بەوە. بۆ نموونە زیمۆند فرۆید هەبوون لە ڕووی دەروونییەوە ڕوون دەکاتەوە، بەڵام ئادەم سمیس لە ڕووی ئابوورییەوە ڕوونی دەکاتەوە، و هتد. هەر یەکێکیان لقی زانیارییەکانی خۆی فراوانتر کردووە، بەڵام دەبێت هەموو ئەو لقانە پێکەوە کۆبکرێنەوە و مرۆڤ سەرنج بخاتە سەر ڕوانگە فەلسەفییە پەتییەکە بەپێی هەموویان نەک تەنها یەک لق، چونکە ئەمە لە هەڵەبوون (falsity) دەمانپارێزێت. ئەم ئەرکە گشتییە و ئامانجە گشتییەی فەلسەفە پێویستی بە میتۆدێکە بۆ ئاراستەکردنی هەموو ئارگومێنتەکانی نێوان تاکەکان بەرەو کۆمەڵگای جیهانی و کۆکردنەوەیان لە بەرژەوەندیی سەرجەم مرۆڤەکان لە ئێستا و داهاتوودا.

سیستەمێکی سیاسیی داینامیکی بە ناوی "پانکراسی" (Pancracy) یان دەسەڵاتی هەموو خەڵک پێکەوە، وەک سیستەمی سیاسیی داهاتوو دەخرێتە ڕوو، کە میکانیزمی هەیە بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی بەسەر تەواوی تاکەکانی سەر زەویدا و پێدانی سەروەری بە هەموو خەڵک. بۆیە پانکراسی دەبێتە ڕێڕەوێک بەرەو ئازادییە دەستەجەمعییە پەتییەکەی تاک تا کۆمەڵگای جیهانی، کە میکانیزمێکی هەڵێنجراوە لە ئارگومێنتە مێژووییە ناڕێکەکانی نێوان تەواوی تاکەکان و کۆمەڵگای جیهانی، بەڵام ڕێکی دەخات بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی.

لەلایەن خوسرەو ٣

پوختەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان بریتییە لە گەشەسەندنێکی مێژوویی شارستانیەت لە مرۆڤە سەرەتاییەکانەوە تا کۆمەڵگای جیهانیی هاوچەرخ. لە خاڵی سفری شارستانیەتەوە تا ئێستا دەست پێدەکات، بەڵام شیکاری قۆناغی پێش شارستانیەت ناکات، چونکە لەو کاتەدا هیچ فۆڕمێکی شارستانییانە لە ئارگومێنتی نێوان مرۆڤەکان نەبووە. وەک لە ناونیشانەکەوە دیارە، بە شێوەیەکی مێژوویی لێکۆڵینەوە لە ململانێکانی هەموو فۆڕمە-گروپییەکانی مرۆڤ دەکات، لە دروستبوونی شارستانیەتە جیاوازەکان لە میزۆپۆتامیاوە تا پێگەی ئێستای شارستانیەتی جیهانی. هەروەها بە شێوەیەکی مێژوویی شیکاری تێکەڵبوونی مرۆڤەکان و گروپەکانیان دەکات لەسەر بنەمای کەلتوورەکانیان. تێڕوانینەکە زۆر دوورە لە بەرژەوەندیی هەر گروپێک، چونکە سەیری تەواوی کۆمەڵگای جیهانی دەکات بە هەموو گروپ و کەلتوورەکانییەوە. بەم شێوەیە، دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان سەربەخۆیە لە گروپە کۆمەڵایەتییەکان یان تیۆرییەکانی باڵی ڕاست و چەپ، بەڵکو تەنها بەندە بە مێژووی مرۆڤایەتی، ڕاسیۆنالیزم و زانستەوە. دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان هەڵسەنگاندن بۆ گەشەسەندنی ئاسۆیی و ستوونیی شارستانیەتی مرۆڤایەتی دەکات لە ڕابردووەوە بۆ ئێستا، و هەمان میتۆدی لۆژیکی ئیستیتاجیی بەردەوام دەبەخشێت بۆ داهاتوو لە ڕێگەی ئامانجی خودی شارستانیەتەوە، کە مرۆڤایەتی بەرەو ئازادییەکی ڕەها دەبات. ستوونی بە واتای بەناو کاتدا دێت (واتە مێژوو کۆ داهاتوو). ئاسۆیی بە واتای لە شوێنێکدا لە قۆناغێکی کاتیدا دێت وەکو سەدەی بیستەم، کە زۆربەی کات دەبێتە هۆی پێشێلکاری لە ڕێگەی گۆڕانکارییەکی ڕیشەییەوە لە بەرژەوەندیی گروپێک یان زۆرینەیەکدا.

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لێکۆڵینەوەیەکی فەلسەفییە بۆ گەشەسەندنی سیستەمە سیاسییەکان و لێکۆڵینەوەیە لە گەشەسەندنی مێژوویی ئەو میتۆدانەی کە خزمەت بە پێکەوەژیان دەکەن. میتۆدەکانی پێکەوەژیان زۆربەیان سیستەمە سیاسییەکانن لە پاشایەتیی ڕەهاوە تا دەگاتە دیموکراسیی ئەمڕۆ، هەرچەندە هەندێک جار بەرەو ئایینەکانیش چووە. ئایینەکانیش فۆڕمێکن لە هەژموونی ڕەها.

من بە وردی شیکاریم بۆ کۆمەڵگاکانی ئەوروپا، ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کردووە، لە کاتی کارکردنمدا وەکو ڕۆژنامەنووس. هەروەها بۆ ماوەی چوار ساڵیش وەکو ڕۆژنامەنووس لە بڵاوکراوە ئەڵمانییەکاندا کارم کردووە. پاشان ئەزموون و لێکۆڵینەوەم کردووە لەسەر جەنگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا دەگاتە قەیرانەکانی پەنابەران، کە خەڵکی لە جەنگی سوریا یان لەو نەتەوانەی لەژێر داگیرکاریدان هەڵاتوون، وەکو کورد، تبتییەکان، تامیلەکان و هتد. هەموومان بە شێوەیەکی ئاسۆیی ئەزموونی ئاژاوە و پشێویی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان و بەئیسلامیکردن یان بەمەسیحیکردنی ژێر-کۆمەڵگاکانی جیهان دەکەین.

من شیکاری کاردانەوە مەترسیدارەکانی ڕەگەزپەرستی و نیۆنازیزم دەکەم لە سەرجەم کۆمەڵگاکان لە ئاسیاوە تا ئەمریکا بە جیا (وە کۆمەڵگای جیهانیش بە گشتی)، کە لە لایەکەوە کاردانەوەیەکە دژی ڕەشپێستە-ئەفریقییەکان لە زۆربەی کۆمەڵگاکاندا، و لە لایەکی ترەوە کاردانەوەیەکە بەرامبەر بە تێپەڕاندنی ئیسلامییەکان بۆ ناو کۆمەڵگاکان، کە لەگەڵ ئایینەکانی تردا پێکدادان دروست دەکات، بەتایبەتی مەسیحییەت. مەبەست لە ئەفریقییەکان ئەو پەنابەرانەی ئەریتریا یان سۆماڵ نین کە لە دەست ستەمکاری یان پاشایەتییە سەربازییە وێرانکەرەکان هەڵاتوون، بەڵکو مەبەست لێی هێنانەناوەوەی ڕەشپێستە-ئەفریقییەکانە بە شێوەیەکی سێکسی بۆ ناو کۆمەڵگاکان لە سەدەی ڕابردوودا. بەئیسلامیکردن مەبەست لێی پەنابەرانی کورد یان سووری نییە بەڵکو مەبەست لێی مزگەوتە ڕێکخراوەکانی تورکیا، عەرەبستانی سعودیە، یان ئێرانە لە ڕۆژئاوا.

من ناوی نیۆنازیزم و فاشیزم دەنێم، کە کاردانەوەی کۆمەڵگاکانن دژی بەئیسلامیکردن و تەنانەت دژی کۆمەڵگای ڕەشپێستەکان، چونکە ئەوانە گەشەسەندنی کۆمەڵگاکان نین لە ناو دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا (لێکتێگەیشتنی کەلتووری) و ناتوانن لە ڕووی مێژووییەوە سوودبەخش بن بۆ شارستانیەت، هەرچەندە ئەو کاردانەوانە حاشاهەڵنەگرن.

گەشەسەندنی مێژوویی شارستانیەت پێویستی بە لێکۆڵینەوەی مێژوویی هەیە، چونکە هەموو کەلتوورەکان لە ململانێیەکی مێژووییدا بەرەو یەکتر گەشە دەکەن...

لەلایەن خوسرەو ٤

... لە نێوان کۆمەڵگاکانیاندا. ئەگەر سەیری گەشەسەندنی مێژوویی ئەو کەلتوورانە بکەین لەگەڵ یەکتردا، ئەوا ئارگومێنتێکی لۆژیکی لە نێوانیاندا هەیە. لۆژیکێکی ئیستیتاجیی بەردەوام لە ئارگومێنتە مێژووییەکەیاندا پێی دەوترێت دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان. دەبێت مێژوو بە وردی شیکار بکرێت، و ئارگومێنتەکانی نێوان کەلتوورە جیاوازەکان دەرەنجامی ئەو ئیستیتاجە بەردەوامەن. جەنگ و پێکدادانەکان بەربەستن لەبەردەم گەشەسەندنی مێژوویی و شارستانیەتدا، بۆیە جەنگەکان بەهۆی لێکتێنەگەیشتنەوە ڕوودەدەن و هیچ لۆژیکێکیان تێدا نییە بێجگە لە هەژموون و زاڵبوون. گەشەسەندنی مێژوویی کەلتوورەکان، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی شارستانیەتێکی هاوبەش لە نێوان سەرجەم مرۆڤەکاندا، بریتییە لە لێکتێگەیشتنێکی جیهانی و بەو هۆیەوەش تێکەڵبوونێکی جیهانیی کەلتوورە جیاوازەکانی گروپەکان.

ڕەگی مێژوویی شارستانیەت دەگەڕێتەوە بۆ سۆمەرییەکانی میزۆپۆتامیا. سۆمەرییەکان گەنمیان دۆزییەوە و نیشتەجێ بوون، لەبری ئەوەی بە فۆڕمە سەرەتاییە نەریتییەکەیان ڕاو بکەن. سۆمەرییەکان وەکو خاڵی سفری شارستانیەت ڕاستییەکی شوێنەوارییە، چونکە ئەوان سیستەمیان دامەزراند و ئەو سیستەمەیان گواستەوە بۆ دەوروبەری خۆیان، بەڵام بۆ تەواوی مرۆڤایەتی نا. پاشان کەلتوورە دێرینە مەزنەکانی تر وەک ئاشووری، میسری، یۆنانی، میدی، ژێر-کەلتووری جولەکە و هتد، هەموویان لە ڕەگی کەلتووری سۆمەرییەوە گەشەیان کردووە بەپێی لێکۆڵینەوە مێژوویی و شوێنەوارییەکان. ساموێل نۆح کرایمەر کتێبێکی هەیە کە تیایدا ٣٩ یەکەمین داهێنان دەخاتە ڕوو کە لە میزۆپۆتامیای کۆنەوە سەریان هەڵداوە. شێوازی تۆمارکردن لە میزۆپۆتامیای کۆندا لە ڕێگەی ڕێنووسی بزمارییەوە بووە، کە لە فۆڕمەکانی پێشووتری سیستەمی نووسینەوە سەرچاوەی گرتووە وەکو تۆکنی گڵین و وێنەنووسی (pictographs). تەنانەت تۆماری کتێبی پیرۆز (تەورات)یش هەیە کە ئاماژە بە سۆمەرییەکان دەکات. بۆ نموونە چیرۆکی ئافراندن لە کتێبی پیرۆزدا؛ ئەنونا/ئەنوناکی ئەو خودایانە بوون کە مرۆڤایەتییان ئافراند، و لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و نەهامەتییەوە، ئادەمو ئافرێنرا، کە "مرۆڤی کامڵ" بوو. یان چیرۆکی لافاوەکەی نوح. یان ئینکی و سیستەمی جیهان. ئەگەر کەسێک بڵێت "ئەو چیرۆکانە دزراون" ئەوە لە ئیرەییەوەیە، چونکە نەک تەنها جولەکە بەڵکو هەموو کۆمەڵگاکانی تریش لە نیلەوە تا چیاکانی زاگرۆس لەلایەن سۆمەرییەکانەوە بەڕێوەدەبران و ئاراستە دەکران. دەبێت شارستانیەتێکی سەرەتایی تر لە دۆڵی ئیندوس بە هاوتەریبی لەگەڵ سۆمەرییەکان هەبووبێت، چونکە سۆمەرییەکان بازرگانی و مامەڵەکانیان لەگەڵیاندا تۆمار کردووە، بەڵام ئەوان هێندە پێشکەوتوو نەبوون، هەرچەندە هەندێک زانا سۆمەرییەکان بە دۆڵی ئیندوسیشەوە دەبەستنەوە. ئێمە باوەڕ بە پێشبینییەکان ناکەین بەڵکو باوەڕ بە ڕاستییەکان دەکەین.

گەشەسەندنی مێژوویی شارستانیەت لە ڕێگەی لۆژیکی ئیستیتاجیی بەردەوامەوە دەمانبات بەرەو لێکتێگەیشتنی بەردەوام و بەرەو ئازادیی ڕەها لەو ئارگومێنتە مێژووییەی نێوان کەلتوورەکان و ژێر-کەلتوورەکاندا. تۆتالیتارەکان (یەکگرتەخوازەکان) و دیکتاتۆرەکان دەسەڵاتی سیاسی ناوەندی دەکەن بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە لەناوبەرن. مەرکەزییەتپێدانی دەسەڵاتی سیاسی و بەو هۆیەوەش دەسەڵاتی کەلتووری بەرەو تاکێک یان بەرەو گروپێک لە تاکەکان دەبێت وردە وردە هەڵبوەشێنرێتەوە، و دەبێت هەموو خەڵک بەشداری لە سیاسەتدا بکەن بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر چارەنووسی ئێستایان بدەن و ئازادی بۆ نەوەکانی داهاتوویان هەڵبژێرن. بەشداریکردنی هەموو خەڵک لە سیستەمێکی سیاسیی بێوێنەدا پێی دەوترێت پانکراسی (pancracy)، کە دەسەڵاتی سیاسی لە نێوان سەرجەم گروپ و تاکەکاندا دابەش دەکات. پانکراسی فۆڕمە پێشکەوتووەکەی ئازادیی ڕەهایە لە داهاتوودا، کە ئێمە بە شێوەیەکی پلەبەپلە بەرەو ئەو دەسەڵاتەی هەموومان پێکەوە هەنگاو دەنێین.

گەشەسەندنی مێژوویی شارستانیەت بەسەر سەرجەم بەربەستەکاندا زاڵ بووە وەکو جەنگ و پێکدادانەکان، بەم شێوەیەش بەسەر بەربەستەکانی ئێستادا زاڵ دەبێت و ڕێگەی خۆی بۆ داهاتوو دەبڕێت لە ڕێگەی ستراتیژیی لۆژیکی ئیستیتاجییەوە.

هەروەها پەڕتووکەکە شیعر لەخۆدەگرێت بۆ تێگەیشتنێکی باشتری کەلتوورەکانی ڕۆژهەڵات، کە لەوێ ئەدەبیات و شیعر میتۆدێک بوون بۆ گواستنەوەی زانیاری لە ڕووی مێژووییەوە.

لەلایەن خوسرەو ٥

ئەو لقانە، و هەر بیرمەندێک لە ڕوانگەی خۆیەوە و بەپێی ئەو لقەی کە سەر بە ئەوە، بوون شی دەکاتەوە. بۆ نموونە، سیگمۆند فرۆید بوون لە ڕووی دەروونییەوە شی دەکاتەوە، بەڵام ئادەم سمیس لە ڕووی ئابوورییەوە، و هتد. هەر یەکێکیان لقی زانستەکەی خۆی فراوانتر کردووە، بەڵام دەبێت هەموو ئەم لقانە پێکەوە کۆبکرێنەوە و مرۆڤ دەبێت سەرنجی خۆی بخاتە سەر ڕێبازە فەلسەفییە پەتییەکە بەپێی هەموویان لەبری تەنیا لقێک، چونکە ئەمە ڕێگری لە هەڵە دەکات. ئەم ئەرکە گشتییە و ئامانجە گشتییەی فەلسەفە پێویستی بە میتۆدێکە بۆ ئاراستەکردنی هەموو ئارگومێنتەکانی نێوان تاکەکان بەرەو کۆمەڵگەی جیهانی و کۆکردنەوەیان لە بەرژەوەندیی هەموو مرۆڤەکان لە ئێستا و داهاتوودا.

سیستمێکی سیاسیی داینامیکیی بەناوی «پانکراسی» (Pancracy) یان حوکمڕانیی هەموو خەڵک پێکەوە وەک سیستمێکی سیاسیی نوێ دەخرێتەڕوو بۆ ئەوەی ببێتە سیستمی سیاسیی داهاتوو، کە میکانیزمەکانی تێدایە بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی لە نێوان سەرجەم تاکەکانی جیهان و پێدانی هەژموون بە هەموو خەڵک. بۆیە پانکراسی دەبێتە ڕێگەیەک بەرەو ئازادییە دەستەجەمعییە پەتییەکەی تاک تا دەگاتە کۆمەڵگەی جیهانی، کە ئەمەش میکانیزمێکی هەڵێنجراوە لە ئارگومێنتە مێژووییە ناڕێکەکانی نێوان هەموو تاکەکان و کۆمەڵگەی جیهانی، بەڵام بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی ڕێکی دەخات.

کورتەیەک لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان بریتییە لە گەشەسەندنی مێژوویی شارستانیەت لە مرۆڤە سەرەتاییەکانەوە بۆ کۆمەڵگەی جیهانیی هاوچەرخ. لە خاڵی سفری شارستانیەتەوە دەست پێدەکات تاوەکو ئێستا، بەڵام قۆناغی پێش شارستانیەت شیکار ناکات، چونکە هیچ فۆڕمێکی شارستانییانەی ئارگومێنت لە نێوان مرۆڤەکاندا بوونی نەبووە. وەک لە ناونیشانەکەوە ڕوونە، لێکۆڵینەوە لە ململانێی سەرجەم گروپە-فۆڕمەکانی مرۆڤ دەکات لە ڕووی مێژووییەوە لە دروستبوونی شارستانیەتە جیاکراوەکانەوە لە میزۆپۆتامیاوە تا دەگاتە پێگەی هەنووکەیی شارستانیەتی جیهانی. هەروەها شیکاری بۆ تێکەڵبوونی مرۆڤەکان و گروپەکانیان دەکات لەسەر بنەمای کەلتوورەکانیان لە ڕووی مێژووییەوە. تێڕوانینەکە زۆر دوورە لە بەرژەوەندیی هەر گروپێکەوە، چونکە سەیری تەواوی کۆمەڵگەی جیهانی دەکات بە هەموو گروپ و کەلتوورە سەربەخۆکانیەوە. بەم جۆرە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان دەرەنجامی تیۆرییە کۆمەڵایەتییەکان یان تیۆرییەکانی باڵی ڕاست و چەپ نییە، بەڵکو تەنیا پشت دەبەستێت بە مێژووی مرۆڤایەتی، ئەقڵانیەت و زانست.

لەلایەن خوسرەو ٦

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان هەڵسەنگاندن بۆ گەشەسەندنی ئاسۆیی و ستوونیی شارستانیەتی مرۆڤایەتی دەکات لە ڕابردووەوە بۆ ئێستا، و هەمان میتۆدی لۆژیکیی هەڵێنجانی بەردەوام (continuous logical deductive reasoning) بۆ داهاتوو دەخاتەڕوو لە ڕێگەی خودی ئامانجی شارستانیەتەوە، کە مرۆڤایەتی بەرەو ئازادیی ڕەها دەبات. ستوونی بە واتای بەدرێژایی کات دێت (واتە مێژوو کۆ مێژووی داهاتوو). ئاسۆیی بە واتای شوێن دێت لە ماوەیەکی دیاریکراوی کاتدا وەک سەدەی بیستەم، کە زۆرجار دەبێتە هۆی پێشێلکاری لە ڕێگەی گۆڕانکارییەکی ڕادیکاڵانەوە لە بەرژەوەندیی گروپێک یان زۆرینەیەکدا.

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لێکۆڵینەوەیەکی فەلسەفییە لە گەشەسەندنی سیستمە سیاسییەکان و پێکەوەژیان. لێکۆڵینەوە لە میتۆدە مێژووییەکانی گەشەسەندنی میتۆدەکانی پێکەوەژیان زۆرجار سیستمە سیاسییەکان دەگرێتەوە، لە پاشایەتیی ڕەهاوە تا دەگاتە دیموکراسی لە ئەمڕۆدا، هەرچەندە هەندێک جار بەرەو ئایینەکانیش چووە. ئایینەکانیش فۆڕمێکن لە هەژموونی ڕەها.

من بەوردی شیکاریم بۆ کۆمەڵگەکانی ئەورووپا، ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کردووە لە کاتی کارکردنمدا وەک ڕۆژنامەنووس. هەروەها چوار ساڵی تریش وەک ڕۆژنامەنووس لە بڵاوکراوە ئەڵمانییەکاندا کارم کردووە. پاشان ئەزموونم کرد و لێکۆڵینەوەم لە جەنگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کرد تا دەگاتە قەیرانی پەنابەران، کە خەڵک لە جەنگی سووریا یان لەو نەتەوانەی لەژێر داگیرکاریدان وەکو کورد، تیبەتییەکان، تامیلەکان و هتد، هەڵاتن. هەموومان ئەزموونی ئاژاوەکانی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان دەکەین بەشێوەیەکی ئاسۆیی و بەئیسلامیکردن یان بەمەسیحیکردنی ژێر-کۆمەڵگەکان لە سەرانسەری جیهاندا.

من شیکاری بۆ کاردانەوە مەترسیدارەکانی ڕەگەزپەرستی و نیۆ-نازیزم دەکەم لەسەرجەم کۆمەڵگەکاندا لە ئاسیاوە تاوەکو ئەمریکا بەجیا (وە کۆمەڵگەی جیهانی بەگشتی)، کە لەلایەکەوە کاردانەوەیەکە دژی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان لە زۆربەی کۆمەڵگەکاندا، لەلایەکی تریشەوە کاردانەوەیەکە بۆ تێکهەڵکێشکردنی ئیسلامییەکان لەناو کۆمەڵگەکاندا، کە پێکدادان دروست دەکات لەگەڵ ئایینەکانی تردا، بەتایبەتی مەسیحییەت. بە ئەفریقییەکان مەبەستم ئەو پەنابەرانە نییە کە لە ئەریتریا یان سۆماڵییەوە هاتوون، کە لە دەست ستەمکاری یان پاشایەتییە سەربازییە وێرانکەرەکان هەڵاتوون، بەڵکو مەبەستم تێکهەڵکێشکردنی سێکسییانەی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکانە لەناو کۆمەڵگەکاندا لە سەدەی دواییدا. بەئیسلامیکردنیش مەبەستم لە پەنابەرە کوردەکان یان سوورییەکان نییە، بەڵکو مەبەستم ئەو مزگەوتە ڕێکخراوانەی تورکیا، عەرەبستانی سعوودی، یان ئێرانە لە ڕۆژئاوادا.

من کاردانەوەکانی کۆمەڵگە دژی بەئیسلامیکردن و تەنانەت دژی کۆمەڵگەی ڕەشپێستەکانیش بە نیۆ-نازیزم و فاشیزم ناودەبەم، چونکە ناتوانن بۆ گەشەسەندنی کۆمەڵگەکان لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا (لێکتێگەیشتنی کەلتووری) بەسوود بن و لە ڕووی مێژووییەوە بۆ شارستانیەت نین، هەرچەندە ئەو کاردانەوانە حەتمین و ناتوانرێت خۆیان لێ لابدەرێت.

گەشەسەندنی مێژوویی شارستانیەت پێویستی بە توێژینەوەی مێژووییە، چونکە هەموو کەلتوورەکان لە ململانێیەکی مێژووییدا بەرەو یەکتر گەشە دەکەن

لەلایەن خوسرەو ٧

لە نێوان کۆمەڵگەکانیاندا. ئەگەر سەیری گەشەی مێژوویی ئەو کەلتوورانە بکەین لەگەڵ یەکتردا، ئەوا ئارگومێنتێکی لۆژیکی لە نێوانیاندا هەیە. هەڵێنجانێکی بەردەوام لە ئارگومێنتە مێژووییەکەیاندا پێی دەوترێت دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان. دەبێت مێژوو بەوردی شیکاریی بۆ بکرێت، و ئارگومێنتەکانی نێوان کەلتوورە جیاوازەکان دەرەنجامی هەڵێنجانی بەردەوامن. جەنگەکان و ململانێکان بەربەستەکانی بەردەم گەشەسەندنی مێژوویی و شارستانیەتن، چونکە جەنگەکان بەهۆی لێنەتێگەیشتنەوە دروست دەبن و هیچ لۆژیکێکیان تێدا نییە جگە لە هەژموون و زاڵبوون نەبێت. گەشەسەندنی مێژوویی لە کەلتوورەکاندا، کە دەبێتە هۆی شارستانیەتێکی هاوبەش لە نێوان سەرجەم مرۆڤەکاندا، بریتییە لە لێکتێگەیشتنێکی جیهانی و بەم جۆرەش تێکەڵبوونێکی جیهانی بۆ کەلتوورە جیاوازەکانی گروپەکان.

ڕەگی مێژوویی شارستانیەت دەگەڕێتەوە بۆ سۆمەرییەکانی میزۆپۆتامیا. سۆمەرییەکان گەنمیان دۆزییەوە و نیشتەجێ بوون، لەبری ئەوەی لە فۆڕمە سەرەتاییە نەریتییەکەیاندا ڕاو بکەن. سۆمەرییەکان وەک خاڵی سفری شارستانیەت فاکتێکی شوێنەوارییە، چونکە ئەوان سیستمەکانیان دانا و سیستمەکەیان گواستەوە بۆ ئەوانی تری دەوروبەریان، بەڵام بۆ هەموو مرۆڤایەتی نا. پاشان کەلتوورە کۆنە گەورەکانی تر وەکو ئاشووری، میسری، یۆنانی، میدیایی، ژێر-کەلتووری جوولەکەکان و هتد، بەپێی توێژینەوە مێژوویی و شوێنەوارییەکان، هەموویان لە ڕەگی کەلتووری سۆمەرییەوە گەشەیان کردووە.

سامیۆل نۆوا کرایمەر پەڕتووکێکی هەیە کە تیایدا ٣٩ داهێنان دەخاتەڕوو کە بۆ یەکەمجار لە میزۆپۆتامیای کۆندا سەریان هەڵداوە. ئەو شێوازەی کە تۆمارەکانی پێ دەپارێزرا لە میزۆپۆتامیای کۆندا لە ڕێگەی نووسینی بزمارییەوە بوو، کە لە فۆڕمەکانی پێشووتری سیستمی نووسینەوە وەرگیرابوون وەک هێما قوڕینەکان و وێنە-نووسینەکان (pictographs). تەنانەت تۆماری ئینجیلیش هەیە کە ئاماژە بە سۆمەرییەکان دەکەن. بۆ نموونە چیرۆکی ئافراندن لە ئینجیلدا؛ ئانوناکی/ئانونا ئەو خوداوەندانە بوون کە مرۆڤایەتییان دروست کرد، و لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و نەهامەتییەوە، ئادەمو دروست کرا، کە «مرۆڤە کامڵەکە»یە. یان چیرۆکی لافاوەکەی نوح. یان ئینکی و سیستمی جیهانی. ئەمە تەنیا ئیرەیی پێبردنە ئەگەر کەسێک بڵێت "ئەو چیرۆکانە دزراون"، چونکە نەک تەنیا کۆمەڵگەی جوولەکە بەڵکو سەرجەم کۆمەڵگەکانی تر لە نیلەوە تا دەگاتە چیاکانی زاگرۆس لەلایەن سۆمەرییەکانەوە ئاراستە کراون و فێربوون. دەبێت شارستانیەتێکی سەرەتایی تریش لە دۆڵی ئیندوسدا هەبووبێت کە هاوتەریب بووبێت لەگەڵ سۆمەرییەکاندا، چونکە سۆمەرییەکان مامەڵە و بازرگانییەکانی خۆیان لەگەڵیاندا تۆمار کردووە، بەڵام ئەوان ئەوەندە گەشەسەندوو نەبوون، هەرچەندە هەندێک لە زانایان تەنانەت سۆمەرییەکان دەبەستنەوە بە دۆڵی ئیندوسیشەوە. ئێمە متمانە بە پێشبینییەکان ناکەین بەڵکو پشت بە فاکتەکان دەبەستین.

گەشەسەندنی مێژوویی شارستانیەت لە ڕێگەی هەڵێنجانی بەردەوامەوە بەرەو لێکتێگەیشتنی بەردەوام و ئازادیی ڕەها دەڕوات لە ئارگومێنتە مێژووییەکەی نێوان کەلتوورەکان و ژێر-کەلتوورەکاندا.

لەلایەن خوسرەو ٨

تۆتالیتارەکان و دیکتاتۆرەکان دەسەڵاتی سیاسی ناوەندی دەکەن بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە لەناوبەرن. مەرکەزییەتکردنی دەسەڵاتی سیاسی و بەمجۆرە دەسەڵاتی کەلتووریش لە دەستی تاکێک یان گروپێک لە تاکەکاندا دەبێت وردە وردە هەڵبوەشێندرێتەوە، و دەبێت سەرجەم خەڵک بەشداری لە سیاسەتدا بکەن بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆیان بدەن لە ئێستادا و ئازادی بۆ نەوەکانی داهاتوویان هەڵبژێرن. بەشداریکردنی سەرجەم خەڵک لە سیستمێکی سیاسیی بێوێنەدا پێی دەوترێت پانکراسی، کە دەسەڵاتی سیاسی لە نێوان سەرجەم گروپەکان و تاکەکاندا دابەش دەکات. پانکراسی فۆڕمە گەشەسەندووەکەی ئازادیی ڕەهایە لە داهاتوودا، کە ئێمە وردە وردە بەرەو ئەو حوکمڕانییە هاوبەشەی هەمووان هەنگاو دەنێین. گەشەسەندنی مێژوویی شارستانیەت بەسەر هەموو بەربەستەکانی وەکو جەنگەکان و ململانێکاندا زاڵ بووە، بۆیە بەسەر بەربەستەکانی ئێستاشدا زاڵ دەبێت و ڕێگەی خۆی لە داهاتوودا دەگرێتە بەر لە ڕێگەی ستراتیژیی هەڵێنجانەوە.

پەڕتووکەکە هەندێک هۆنراوەش لەخۆدەگرێت بۆ تێگەیشتنێکی باشتر لەلایەن کەلتوورەکانی ڕۆژهەڵاتەوە، کە تیایدا وێژە و هۆنراوە میتۆدێک بووە/هەیە بۆ گواستنەوەی زانیاری لە ڕووی مێژووییەوە.

ڕێبازەکان (Approaches)

زۆر ڕێبازی جیاواز هەن لە فەلسەفەدا. ڕێبازی فەلسەفی ئاماژەیە بۆ میتۆد، تێڕوانین، یان چوارچێوەیەکی دیاریکراو کە بەکاردەهێنرێت بۆ لێکۆڵینەوە، شیکاری، و تێگەیشتن لە پرسیارە بنەڕەتییەکانی پەیوەست بە هەبوون، زانیاری، ئەخلاق، ڕاستەقینە، و لایەنە بنچینەییەکانی تری ئەزموونی مرۆڤ. ئێمە لێرەدا شیکاری بۆ گونجاوترین ڕێبازەکان دەکەین.

ڕێبازی زانستی (Scientific approach):

ڕێبازی زانستی بۆ فەلسەفە پێکهاتووە لە جێبەجێکردنی ئەو پڕەنسیپ و میتۆدانەی کە عادەتەن پەیوەستن بە لێکۆڵینەوەی زانستییەوە لەکاتی لێکۆڵینەوە لە پرسیارە فەلسەفییەکاندا. ئەم ڕێبازە جەخت دەکاتە سەر لێکۆڵینەوەی ئەزموونی، ئارگومێنتی پشتبەستوو بە بەڵگە، شیکاری سیستماتیک، و بەکارهێنانی لۆژیک و تێبینی بۆ گەیشتن بە دەرەنجامێکی بنەما-پتەو دەربارەی پرسە فەلسەفییەکان. ڕێبازی زانستی هەوڵدەدات پردێک دروست بکات لە نێوان بیرۆکە فەلسەفییە ئەبستراکتەکان و تێبینییە ئەزموونییە کۆنکرێتییەکاندا، و ڕێگە خۆش دەکات بۆ تێگەیشتنێکی وردتر و بابەتییانەتر بۆ چەمکە فەلسەفییەکان. ئەم ڕێبازە بەدوای یاسا گەردوونییەکاندا دەگەڕێت، کە تیایدا فاکتەرە سەرەکییەکان و گۆڕانکارییە مەبەستدارەکان دەستنیشان دەکات.

لەلایەن خوسرەو ٩

ڕێبازی لێکدانەوەیی یان هێرمینیۆتیک (Interpretative / hermeneutic approach):

ڕێبازی لێکدانەوەیی لە فەلسەفەدا، کە زۆرجار بە هێرمینیۆتیک ناودەبرێت، سەرنج دەخاتە سەر تێگەیشتن و لێکدانەوەی دەقەکان، بیرۆکەکان، و دیاردە کەلتوورییەکان بە مەبەستی ئاشکراکردنی مانا و دەلالەتە قووڵەکانیان. پەیوەستە بە خودی پرۆسەی لێکدانەوەکەوە و ئەوەی کە چۆن تێگەیشتنی ئێمە بۆ چەمکە ئاڵۆزەکان، دەقەکان، و بەرهەمە کەلتوورییەکان لەژێر کاریگەریی ئەو چوارچێوە مێژوویی، کەلتووری و زمانەوانییەدایە کە تێیدا بوونیان هەیە. هێرمینیۆتیک جەخت دەکاتە سەر ڕۆڵی لێکدانەوە لە پڕکردنەوەی کەلێنی نێوان سەردەم، کەلتوور و تێڕوانینە جیاوازەکاندا. ئەم ڕێبازە بەدوای تێگەیشتندایە بۆ کەیسە تاکەکەسییەکان و ڕاسپاردەی دەستکاریکردنی تایبەت بە هەر تاکێک دەکات.

ڕێبازی ڕەخنەگرانە (Critical approach):

ڕێبازی ڕەخنەگرانە لە فەلسەفەدا پێکهاتووە لە پشکنینێکی ورد و سیستماتیک بۆ بیرۆکەکان، چەمکەکان، ئارگومێنتەکان، و باوەڕەکان بۆ هەڵسەنگاندنی دروستی، یەکگرتوویی و دەلالەتەکانیان. جەخت دەکاتە سەر پرسیارکردن لە گریمانەکان، دەستنیشانکردنی ناتەباییەکان، و هەڵسەنگاندنی گریمانە بنەڕەتییەکان و دەلالەتەکانی پێگە فەلسەفییەکان. فەلسەفەی ڕەخنەگرانە ئامانجیەتی کە لە شیکاریی سەرپێیی و ڕووکەش تێپەڕێت و قووڵ بێتەوە لە پێکهاتە قووڵەکانی بیرکردنەوە، کە زۆرجار ڕووبەڕووی حیکمەتە باوەکان دەبێتەوە و هانی وردبینیی هزری دەدات. ئەم ڕێبازە بەدوای تێگەیشتن و هەڵسەنگاندنی کەیسە تاکەکەسییەکاندا دەگەڕێت، کە تیایدا پرسیار دەخاتە سەر دۆخی هەنووکەیی بۆ گۆڕانکاری لە بارودۆخەکاندا.

چەندین ڕێبازی تریش هەن، کە دەبنە هۆی ناڕوونی و لێڵی. سەرجەم ڕێبازەکانی سەرەوە بەدوای ئەنجامێکدا دەگەڕێن لە شێوەی دەلالەتێکی هاوبەشدا، کەواتە ڕێبازی لۆژیکی دەتوانێت ببێتە ڕێبازێکی گەردوونی، کە فاکتەری بێلایەنی هەموویانە. پاشان بێلایەنیی ڕێبازێکی لۆژیکی نەک تەنیا دەبێتە هۆی شیکاریی بێلایەنانە بەڵکو تەنانەت دەبێتە هۆی یەکگرتوویی ڕێبازەکانی تریش. لۆژیک بە بێلایەنییەکەی خۆی سەرجەم ڕێبازەکان لەخۆدەگرێت، چونکە هەموو ڕێبازەکان لە ڕێگەی زمانەوە گوزارشتیان لێدەکرێت، کەواتە هەموو ڕێبازێک ڕەگی هەیە لە بەشێکی لۆژیکدا. تەنانەت لۆژیک تاکە ڕێژەی هاوبەشی هەموو زمانەکانە لە ڕووی مێژووییەوە.

کۆنترین نموونە تۆمارکراوەکانی بیرکردنەوەی پێکهاتەیی دەکرێت لە میزۆپۆتامیای کۆندا بدۆزرێتەوە، بەتایبەتی لە دەقە بزمارییەکاندا کە دەگەڕێنەوە بۆ نزیکەی ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین. زۆرجار یۆنانییە کۆنەکان بە داڕێژەری لێکۆڵینەوەی فۆڕمالی لۆژیک دادەنرێن. فەیلەسوفەکانی پێش-سۆکرات وەکو پارمێنیدس و

لەلایەن خوسرەو ١٠

هێراکلیتس چوونە ناو گفتوگۆ و دەمەقاڵێوە دەربارەی سروشتی ڕاستەقینە، و بناغەیان بۆ ئارگومێنتی پێکهاتەیی دانا. بەڵام ئەوە ئەرستۆ بوو کە گرنگترین بەشدارییەکانی لە لۆژیکی فۆڕمالدا (formal logic) کرد. کارەکانی ئەو لەسەر لۆژیکی سایلۆجیزم و پڕەنسیپەکانی هەڵێنجانی دروست، زەمینەیان بۆ بیرکردنەوەی سیستماتیک خۆشکرد. پاشان ناوەرۆکی زمانەکانی هەموو مرۆڤەکان گەشەی پێدرا تا سەردەمی مۆدێرن. لەبەر ئەوە، لێکۆڵینەوە لە ناوەرۆکی زمان (logos لە یۆنانیی کۆندا) ڕێبازە گەردوونییەکەیە.

لۆژیک

لە تێڕوانینی یەکەمدا لۆژیک میتۆدی بیرکردنەوەی مرۆڤە، کە دروستیی (ڕاست/هەڵە) دەربڕینەکانمان بۆ ئارگومێنتەکان (لۆژیکی نەریتی یان ئەرستۆیی) نیشان دەدات. کەواتە لۆژیک بەدوای دروستیدا (correctness) دەگەڕێت لە ڕێگەی بیرکردنەوەوە، کە لە سەردەمی کۆندا پێی دەگوترا "ڕاستی"، و چەمکی "ڕاستی" بووەتە شتێکی ئاسایی تا سەردەمی مۆدێرن. گەشەسەندنی مێژوویی لۆژیک ئاماژەیەکمان پێدەدات بۆ ئەوەی بە دروستی لە ستراتیژییەکانی بیرکردنەوە تێبگەین.

لۆژیک هاوشێوەی لقەکانی تری فەلسەفە و زانست گەشەسەندنێکی مێژوویی بەخۆیەوە بینیوە لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە. پێش دەستپێکی مێژوو، تاکە زاڵەکان و گروپە سەرەتاییەکان یەکتریان لەناودەبرد هاوشێوەی سەرجەم ئاژەڵەکانی تری ناو دارستان. بەڵام تاکەکان و گروپە ژێردەستەکان لە سەرەتای شارستانیەتەوە ململانێیان کرد لە پێناو مانەوەی خۆیاندا دژی ئەو زاڵانە. بۆیە ئارگومێنت و دەمەقاڵێیان دۆزییەوە بۆ گوزارشتکردن لە خۆیان تاوەکو لەناو نەبرێن یان نەکوژرێن، چونکە ناچار بوون بۆ مانەوەی ژیانیان ئارگومێنت بکەن. تاکەکان یان گروپە لاوازەکان دەیانتوانی بە زاڵەکانی وەکو پاشا بڵێن: "تکایە مەمانکوژە بەڵام لەبری ئەوە موڵک و ماڵمان ببە". گروپە زاڵەکانیش ناچار بوون فێری ئارگومێنت ببن، چونکە دەبوو لە ڕێگەی ئارگومێنتەوە گوزارشت لە هەژموونی خۆیان بکەن. ئارگومێنت زۆربەی کات لە ڕێگەی پرسیارکردن لەلایەن گروپە زاڵەکان یان تاکی زاڵەوە بووە، پاشانیش وەڵامەکان لەلایەن کەسی ژێردەستەوە دراونەتەوە. کەواتە دوانەیەک لە پرسیارکردن و وەڵامدانەوە. پاشان پاشای زاڵ داوای لە ژێردەستەکە کردووە ڕوونکردنەوە بدات، ئەگەر بۆ نموونە ژێردەستەکە دانەوێڵەی کەمتر لەوەی پێداوە کە پێشبینی دەکرا. جووتیارە ژێردەستەکە تەنیا دەیانتوانی وەڵام بداتەوە، تا ئەو کاتەی پاشا دەیدۆزییەوە کە جووتیارەکە بە دزییەوە هەندێک دانەوێڵەی بۆ خێزانەکەی هەڵگرتووە. کەواتە، پاشا دەیانتوانی پرسیار بکات و پاڵەپەستۆ بخاتە سەر

لەلایەن خوسرەو ١١

جووتیارە ژێردەستەکە تا دەگەیشتنە ناتەباییەک (contradiction)، کە لێرەدا پاشا دەیانتوانی لەم ململانێ شارستانییەی ئارگومێنتەکەدا براوە بێت. ئەمە بەند بوو بە بەزەیی و هاوسۆزی پاشاوە، کە ئایا لێخۆشبوون بە جووتیارەکە دەدات، یان سزای دەدات، یان تەنانەت دەیکوژێت (هێشتا بابەتی هەبوون لەئارادا بوو). ئەمە پێی دەوترێت ستراتیژیی لێکۆڵینەوە (interrogative strategy)، و تا ئێستاش لە لۆژیکی مۆدێرندا بەکاردەهێنرێت، کە بەدوای دۆزینەوە و پاساوهێنانەوەدا دەگەڕێت. ئەوان لە ڕابردوودا وا لێکیان دەدایەوە کە گەڕانە بەدوای ڕاستیدا، بەڵام لە ڕاستیدا پاراستنی هەژموونی پاشا بوو لە خودی ئارگومێنتەکەدا، کە یاری بە ڕستە دروست یان هەڵەکان دەکرد (True/False لە لۆژیکدا). پاشان ئارگومێنتەکان گەیشتنە قۆناغی ڕەوانبێژی (rhetoric) وەک هونەری ئارگومێنت بۆ قەناعەتپێکردن بە یەکتر، بەتایبەتی لە دادگاکانی یۆنانی کۆندا، کە تیایدا کەسێکی ژێردەست دەیانتوانی پارە بداتە سۆفیستێک (بەکرێگیراوێکی فەلسەفە) بۆ ئەوەی بەرگری لە ئارگومێنتەکەی بکات یان لانی کەم هونەری ئارگومێنتکردنی فێر بکات. ستراتیژیی لێکۆڵینەوە تا ئێستاش لەلایەن پۆلیس یان دەزگا هەواڵگرییە سەربازییەکانەوە دژی دەستگیرکراوەکانیان، و تەنانەت لە دادگاکانیشدا، بەکاردەهێنرێت.

سۆکرات:

پەسەندکردن و ڕەتکردنەوەی ڕەها لە دۆخی سروشتی و نەرێنییەوە سەرچاوەیان گرتبوو. پاشان دادوەریکردنی حوکمڕانان و پێغەمبەرانی سەردەمی کۆن بە هەژموونی ڕەهاوە هاوشێوە بوون. بۆ نموونە: بیکوژە ئەوەی دزی کردووە. یان لێگەڕێ با بژی.

گروپە ژێردەستەکان لە ڕووی مێژووییەوە ململانێیان دەکرد بۆ ئارگومێنتی دادپەروەرانەتر تا دەگاتە سۆفیستەکان وەک بەرگریکار یان فێرکەری بەرگری تا گەیشتە سەردەمی سۆکرات، کە ئەو میتۆدی پرسیارکردنی بەکارهێنا دژی تاکە زاڵەکان لە هەمان ئاستدا (لە چاوی یەکتردا). کەواتە پرسیارکردن لە زاڵ لە هەمان ئاستدا لەلایەن ژێردەستەوە و نەک تەنیا بەرگریکردن لە خۆت بەرامبەر پرسیارەکانی زاڵ. ئەمە وەرچەرخانێک بوو لە ئارگومێنتدا. پێی دەوترێت میتۆدی ئارگومێنتی سۆکراتی یان دیبەیتی سۆکراتی، کە هەردوو لا دەتوانن پرسیار بکەن، تاوەکو یەکێکیان پاڵ بەوەی تریانەوە دەنێت بۆ ناتەبایی لە ڕێگەی پرسیار و وەڵامەوە، و زاڵبوون لە ئارگومێنتەکەدا ئەوەیە کە تا کۆتایی پرسیار بکەیت، جا ژێردەست بێت یان زاڵ. ناتەبایی بە سادەیی بە واتای نەرێنیی (negation) ئەو ڕستەیە دێت کە گوتراوە. بۆ نموونە: "سۆکرات یۆنانییە" و نەرێنیی ئەم ڕستەیە بریتییە لە "سۆکرات یۆنانی نییە"، کە ناتەبایی هەردووکیان هەڵەیە: "سۆکرات یۆنانییە، وە سۆکرات یۆنانی نییە"، کە ئەم کۆمەڵە ڕستەیە لەگەڵ یەکتردا ناتەبان (inconsistent).

کەواتە، ئەم دیبەیتە دەیتوانی وێرانکەر بێت بۆ گروپە زاڵەکانی وەکو پاشا و ئۆلیگارشەکانی سەردەمی ئەو، چونکە دەکرا لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێت. پێی دەوترێت ڕەوانبێژیی سۆکراتی، بەڵام من دەستەواژەی ڕەوانبێژی

لەلایەن خوسرەو ١٢

پێش سۆکراتیش بوونی هەبووە. لە ڕاستیدا ئەو شۆڕشێکی بەرپا کرد دژی گروپە زاڵەکان، و میتۆدەکەی ئەو شەڕی دەکرد هەم دژی زاڵەکان و هەم دژی سۆفیستەکان، کە ئەم دووەمیان لە تەنیشت ئۆلیگارشە زاڵەکانەوە بوون بۆ پاساوهێنانەوە لە ڕێگەی وەڵامەکانەوە. لە ڕووی مێژووییەوە سۆفیستەکان دەستنیشان کرابوون بۆ ئەوەی ڕاستیی ئارگومێنتەکان لە بەرژەوەندیی کەسە زاڵەکاندا بسەلمێنن، لە کاتێکدا هەژارەکان نەیاندەتوانی پارەیان پێبدەن نە بۆ بەرگریکردن لێیان لە دادگاکاندا و سەرجەم جۆرەکانی ئارگومێنت و نە بۆ فێربوونی سۆفیزم. لە کۆتاییدا سۆکرات لەسێدارە درا بەهۆی شۆڕشی دیبەیتەکەیەوە دژی دیکتاتۆرەکان، ئۆلیگارشەکان و پاشاکان. ئەو زاڵانە تۆمەتباریان کرد بە تێکدانی گەنجان، چونکە فێری گەنجانی دەکرد کە پرسیار لە زاڵەکان بکەن.

قوتابییەکەی، پلاتۆ (ئەفلاتوون)، میتۆدی دیبەیتی سۆکراتی بەکارهێنا و لە ڕاستیدا زانیارییەکانی سۆکراتی گواستەوە. پلاتۆ لە پەڕتووکی پۆلیتیا (Politeia - کە بە کۆمار ناسراوە) نەک تەنیا بە میتۆدی سۆکراتی ئارگومێنت دەکات بەڵکو لە ڕاستیدا هەندێک جار یادەوەرییەکانیەتی، بۆ نموونە لە گۆرگیاس (Gorgias)، کە تیایدا مامۆستاکەی سۆکرات لەگەڵ سۆفیستێک بە ناوی گۆرگیاس دیبەیت دەکات. پاشان میتۆدی ئیستیتاجی فۆڕمەڵە دەبوو.

بۆیە پەسەندکردنە ڕەهاکان و ڕەتکردنەوە ڕەهاکان وردە وردە گۆڕان بۆ پەسەندکردنی ڕێژەیی و ڕەتکردنەوەی ڕێژەیی لەلایەن ئەو جۆرە بیرمەندانەوە لە ململانێدا لەگەڵ هەژموونی ڕەهادا. پاشان دیالێکتیک لەدایک دەبێت لەم ڕێژەییبوونەی ناو بیرکردنەوەدا، کە لە سەرەتادا تەنیا لۆژیکی ئیستیتاجیی لەخۆدەگرت.

ئەرستۆ:

شۆڕشەکەی سۆکرات بۆ دادپەروەری بوو لە ئارگومێنتدا یان بەدواداچوون بۆ دادپەروەری لە گفتوگۆی نێوان کەسێکی ژێردەست و کەسێکی زاڵدا. بۆیە، ئەو فێری مرۆڤایەتی کرد کە پرسیار لەبارەی هەبوونی خۆیانەوە بکەن، نەک تەنیا پرسیارەکانی زاڵ و وەڵامەکانی ئەوان بن. لە شۆڕشەکەی سۆکراتەوە گەشەسەندنی لۆژیک لەلایەن ئەرستۆوە سەریهەڵدا، کە قوتابیی قوتابییەکەی سۆکرات بوو. ئەرستۆ ئارگومێنتی لە فۆڕمە پەتییەکەیدا شیکار کردووە، نەک بۆ ئەوەی قەناعەت بە کەسێک بکات بەڵکو بۆ ئەوەی تێبگات کە ئایا گفتوگۆکە لە بنەڕەتدا دروستە یان نا. ئەو نەیویست ئەو ئارگومێنتە یەکلایی بکاتەوە کە لە ململانێی نێوان دوو تاکەوە سەریهەڵداوە، کە ئامانج لێی زاڵبوونە. بەڵکو دروستیی ئارگومێنتێکی شیکار کرد لە ڕێگەی شیکارکردنی ڕستەکان و تا ئێرە، پێشنیارەکان لە لۆژیکی پەتییدا.

هەردوو میتۆدی ئیستیتاجی و ئیستیقرائی دەرەنجامی شیکارییەکە بوون. لۆژیکی ئەرستۆ (کە لە ئیتاڵیا لە سەدەی دوانزەهەمەوە تا سەردەمی ئێمە گەشەی پێدرا بۆ Logica Nova) ڕووکەشی ئارگومێنتێک شیکار دەکات. واتە، لۆژیک لە ڕێگەی ڕاستی یان هەڵەی ڕستەکانەوە تێدەگات، کە شیکار دەکرێن بۆ پێشنیارەکان، پێشینەکان، و هەڵێنجانەکان (دەربڕینەکان یان

لەلایەن خوسرەو ١٣

ڕستەکان بە وشەی سادە). پاشان دەرەنجامەکان لە ڕێگەی میتۆدە جیاوازەکانەوە هەڵدەهێنجرێن (دوو لە گرنگترین ستراتیژییەکانی بیرکردنەوە پێیان دەوترێت ئیستیتاجی و ئیستیقرائی). با یەکێک لە یەکەمین نموونەکانی (هەڵێنجانی) ئەرستۆ بنووسین و بە ئیستیتاجییەکی سادە دەستپێدەکەین:

پێشینەی ١: مرۆڤەکان دەمرن.
پێشینەی ٢: یۆنانییەکان مرۆڤن.
دەرەنجام: یۆنانییەکان دەمرن.

زۆربەی لۆژیکزان و فەلسەفەکارەکان پێیان وایە کە ئیستیتاج هەمیشە سایلۆجیزمە (syllogism)، کە لە گشتییەوە بۆ بەش لێکدەدرێتەوە. ئەمە بووەتە هۆی چەندین کێشەی هزری، چونکە سایلۆجیزمیشی لەگەڵدا تێکەڵ دەکرێت (لە زۆر یان گشتگیرییەوە بۆ بچووکتر یان تایبەت وەکو نموونەکەی سەرەوە). ڕستەکان بە مرۆڤەکان بە گشتی دەستپێدەکەن، پاشان دەچنە سەر بەشێکی دیاریکراوی مرۆڤەکان وەکو یۆنانییەکان. یان لە بڕی گشتیی مرۆڤەکانەوە بۆ بەشێک لەو بڕە، کە بە یۆنانی قسە دەکەن. بەڵام لە ڕاستیدا ئەمە تەنیا هەڵەیەکی زمانەوانی و تەنانەت هزریشە، چونکە مرۆڤ هەمیشە وا گومانی بردووە کە شتەکان لە گەورەوە بۆ بچووک یان لە گشتییەوە بۆ بەش بن لە سایلۆجیزمدا. با لە ڕێگەی ئیستیتاجییەوە ناتەبایی لە کەمەوە بۆ زۆر بسەلمێنین.

پێشینەی ١: هەموو تەنۆلکەکان بەدەوری تەنۆلکەکانی تردا دەسوڕێنەوە.
پێشینەی ٢: هەسارەکان بەدەوری ئەستێرەکاندا دەسوڕێنەوە.
دەرەنجام: هەسارەکان بەدەوری تەنۆلکەکانی تردا دەسوڕێنەوە.

مرۆڤ لە سەرەتادا تەنۆلکەیەک وەکو تەنۆلکەی تۆز دێتە پێشچاوی. و تەنۆلکەی تۆز تەنیا یەکێکە لە ملیاران تەنۆلکە لە هەر هەسارەیەکدا. ئەگەر هەسارەی زەوی بەراورد نەکەین بە تەنۆلکەیەکی فیزیکی، ئەوا ئەو هەڵە زمانەوانییە دەردەکەوێت، کە بووەتە هۆی عەقڵیەتێکی هەڵە. دەرەنجامەکە بەو واتایە دێت کە هەسارەکانیش هاوشێوەی ئەتۆمەکان تەنۆلکەن.

پێشینە بە تەنیا پێی دەوترێت پێشنیار (proposition)، کە لە هەڵێنجاندا نییە (ڕستەیەکی بنەڕەتییە لە زماندا). بۆ نموونە "یۆنانییەکان مرۆڤن" یان "هەسارەکان بەدەوری ئەستێرەکاندا دەسوڕێنەوە" پێشنیارن بەبێ ئەو ڕستانەی تری تەنیشتیان. بەڵام لە نموونەی یەکەمدا دەبێتە پێشینە، هەر کە

لەلایەن خوسرەو ١٤

دەچێتە ناو هەڵێنجانەکە لەگەڵ پێشنیارەکەی تری "مرۆڤەکان دەمرن"، بەم شێوەیە دەرەنجامێک دەتوانێت لەم هەڵێنجانەوە وەربگیرێت.

لۆژیک ئامرازێکە بۆ تێگەیشتن لە ڕاستیی ئارگومێنتێک لە ڕووکەشەکەیەوە، کە لە ڕێگەی پێنج هەستەکەوە (بینین، بیستن، بۆنکردن، تامکردن، بەرکەوتن) بەدەست دەهێنرێت. ئێمە ڕستەکانی سەرەوە وەکو دەربڕینێک دەبیستین، کە سەرەتا لەلایەن هەندێک تاکەوە بینراون (تێبینی کراون). کەواتە، لۆژیک بیرکردنەوەیەکی ئەقڵانییە (ڕاست یان هەڵە). ئەگەر وابێت کە شتەکانی ناو جیهان بەو شێوەیە بن کە ڕستەکە دەیڵێت، ئەوا ڕاستە، ئەگەرنا هەڵەیە. من ناچمە ناو وردەکارییەکانی لۆژیکەوە، بۆ ئەوەی کەس سەرەداوی بابەتەکەی لێ ون نەبێت، بەڵام هێماکانی لۆژیکی پێشنیارەکان (propositional logic) دەخەمەڕوو، کە دەمانباتە سەر خشتەکانی ڕاستی (truth tables). هێماکان:

¬p (the negation of p, pronounced as “not p”)
p ∨ q (the disjunction of p and q, pronounced as “p or q”)
p ∧ q (the conjunction of p and q, pronounced as “p and q”)
P → q (the implication of p and q, pronounced as “if p then q”)
P ↔ q (the equivalence of p and q, pronounced as “p if and only if q”)

نموونەی نەرێنی:
P: مرۆڤەکان دەمرن.
¬p: مرۆڤەکان نامرن.

دابڕین (Disjunction):
P: مرۆڤەکان دەمرن.
q: یۆنانییەکان مرۆڤن.
p ∨ q: مرۆڤەکان دەمرن یان یۆنانییەکان مرۆڤن.

لەلایەن خوسرەو ١٥

لێکجیابوونەوە (Disjunction):
P: مرۆڤەکان دەمرن.
q: یۆنانییەکان مرۆڤن.
p ∨ q: مرۆڤەکان دەمرن یان یۆنانییەکان مرۆڤن.

لەلایەن خوسرەو ١٦

دەلالەتکردن - پێویستە (Implication):
P → q: ئەگەر مرۆڤەکان بمرن، ئەوا یۆنانییەکان دەمرن.

لەلایەن خوسرەو ١٧

خشتەکانی ڕاستی کە بەدوای هێماکانی سەرەوەدا دێن بۆ ئەو کەسانەن کە ئارەزوومەندن. پاشان کۆمەڵە ڕستەکان هەن. ئێمە زۆر قووڵ نابینەوە تێیدا، بەڵام لە نموونەیەکدا کۆمەڵێک ڕستە (پێشینەکان) نیشان دەدەین کە بیرکردنەوەی ئیستیتاجییە لە ڕێگەی سەلماندنی ڕاستەوخۆوە:
p: مرۆڤەکان دەمرن.
q: یۆنانییەکان مرۆڤن.
S: کوردەکان لە کۆتاییدا دەمرن.
کۆمەڵەی پێشینەکان: ئەگەر مرۆڤەکان بمرن، ئەوا یۆنانییەکان مرۆڤن و کوردەکان لە کۆتاییدا دەمرن.
لە زمانی لۆژیکدا: P → (q ∧ s)
یۆنانییەکان مرۆڤن. کەواتە q ڕاستە (T).
کوردەکان لە کۆتاییدا دەمرن. کەواتە s ڕاستە (T).
کەواتە (q ∧ s) ڕاستە (T)، چونکە (T ∧ T) دەکاتە (T).
مرۆڤەکان دەمرن. کەواتە p ڕاستە (T).
کەواتە P → (q ∧ s) ڕاستە (T)، چونکە (T → T) دەکاتە (T).

لەلایەن خوسرەو ١٨

ستراتیژی یان بیرکردنەوەی ئیستیقرائی (Inductive reasoning):

با لێکۆڵینەوە لە بیرکردنەوەی ئیستیقرائی بکەین، کە ئاماژە بەوە دەکات کە ئەگەر پێشینەکانی ١، ٢، ٣ ... n ڕاست بن، ئەوا پێشینەی n+1 (ڕستەی n+1) ڕاستە. بە واتایەکی تر، ئەگەر ڕستەی یەک تا ڕستەی n-1 ڕاست بن ئەوا ڕستەی n یش ڕاستە. با یۆرگۆس، دیمیتریس، ئەلێنی، و ئاناستاسیا یۆنانی بن. وە ئێمە لە ڕێگەی ئەو چوار یۆنانییەوە بیرکردنەوەی ئیستیقرائی بۆ سەرجەم یۆنانییەکان تاقی دەکەینەوە.

پێشینەی ١: یۆرگۆس یۆنانی بوو و لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا مرد. (ڕاستە)
پێشینەی ٢: دیمیتری یۆنانی بوو و لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا مرد. (ڕاستە)
... یۆنانییەکانی تر کە لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا مردن.
پێشینەی n: ئەلێنی یۆنانی بوو و لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا مرد. (ڕاستە)
پێشینەی n+1: ئاناستاسیا یۆنانییە، کەواتە لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا دەمرێت. (هەڵەیە)

ئەگەری زۆرە ئاناستاسیا لە تەمەنی ٦٠ بۆ ٨٠ ساڵیدا بمرێت، بۆیە بیرکردنەوەکەمان لەسەر بنەمای تێبینی هەندێکیان دەبێتە هۆی نادروستی (invalidity). تەنانەت گشتاندن لە ئیستیقرائیشدا هەڵەیە:
دەرەنجام: کەواتە هەموو یۆنانییەکان لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا دەمرن. (هەڵەیە)

ئەنجامەکە ڕاست نییە، لەبەر ئەوە ڕستەی n ڕاست نییە. زۆر ئەگەری هەیە ئاناستاسیا لە تەمەنی ٥١ بۆ ٧٠ ساڵیدا بمرێت، بۆیە ڕستەی n هەڵەیە، وە "هەموو یۆنانییەکان لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا دەمرن" یش هەر هەڵەیە.
بیرکردنەوەی ئیستیقرائی ڕاستە، تەنها و تەنها ئەگەر هەموو پێشینەکان (ڕستەکان) ڕاست بن لە دەرەوەی هەڵەبوونی ڕستە گریمانەکراوەکەمان. ڕستەی "هەموو مرۆڤەکان یۆنانی یان کوردن" هەڵەیە، چونکە خودی ڕستەکە بە شێوەیەکی گەردوونی هەڵەیە و ئیستیقرائییەکەشی هەر هەڵەیە.

بۆ نموونە:
پێشینەی ١: یۆرگۆس دەمرێت.
پێشینەی ٢: دیمیتریس دەمرێت.
...
پێشینەی n: ئەلێنی دەمرێت.
پێشینەی n+1: ئاناستاسیا دەمرێت.
هەموو یۆنانییەکان دەمرن، تەنها و تەنها ئەگەر سەرجەم کەسەکان بمرن (تەنها و تەنها ئەگەر پێشینەی ١ بۆ n+1 ڕاست بن، پێشینەی n یش ڕاستە). کەواتە ئێمە تەنها ڕێگەپێدراوین لێکۆڵینەوە لە ڕستە ڕاستەکان بکەین لە ئیستیقرائیدا، هەر لەبەر ئەوەشە بیرکاری ئیستیقرا بەکاردەهێنێت بۆ لێکۆڵینەوە لە پێشینە ڕاستەکانی و تەنانەت هەڵسەنگاندن بۆ ڕاستی و هەڵەی زانستەکانی تری وەکو فیزیا، کیمیا، و هتد دەکات.

لەلایەن خوسرەو ١٩

دروستی (Validity) و ڕاستی (Correctness) لە ئارگومێنتەکاندا:

جیاوازی هەیە لە نێوان دروستی (validity) و ڕاستیی لۆژیکی (correct)؛ ڕستەکان (پێشنیارەکان، تێزەکان، دژە-تێزەکان، هتد) ڕاستن یان هەڵەن. ئارگومێنتەکان (هەڵێنجان، ڕێڕەوی بیرکردنەوە) دروستن (valid) یان نادروستن (invalid). ئارگومێنتی دروست هەیە بەڵام بە ڕستەی هەڵەوە:

١- کوردەکان دەمرن. (T)
٢- ئەرستۆ کوردە. (F)
دەرەنجام: ئەرستۆ دەمرێت. (F)

ڕستەی ٢ هەڵەیە (چونکە ئەرستۆ یۆنانییە و کورد نییە)، کەواتە دەرەنجامەکە هەڵەیە، هەرچەندە هەڵێنجانەکە بیرکردنەوەیەکی ئیستیتاجییە و لەبەر ئەوە دروستە. نموونەی ئارگومێنتێکی نادروست:

١- کوردەکان دەمرن. (T)
٢- ئەرستۆ دەمرێت. (T)
دەرەنجام: ئەرستۆ کوردە. (F)

هەردوو ڕستەی ١ و ٢ ڕاستن بەڵام ئارگومێنتەکە نادروستە. هەردوو میتۆدەکەی سەرەوە چەواشەکارییە بە لۆژیک (سۆفیزم)، کە لەلایەن سۆفیستەکانەوە بەکارهێنراوە و بەداخەوە تا ئەمڕۆش بۆ سەلماندن لە بەرژەوەندی زاڵەکان بەکاردەهێنرێت.
بەڵام لۆژیک بنەمایەکە بۆ هەموو زانیارییەکانمان لە پێشینەیەکەوە (تاقیکردنەوەیەک یان تێبینییەک) تا دەگاتە میتۆدە ئیستیتاجی و ئیستیقرائییەکان. لۆژیک بەتایبەتی ئەلفوبێی بیرکارییە و زانستە سروشتییەکانی تریش وەکو بەشێک لە بیرکاری تا دەگاتە یاسا و تەنانەت زانستی کۆمەڵایەتی. بۆیە لە هەموو لقێکی زانیارییەکانماندا دەدۆزرێتەوە.

لەلایەن خوسرەو ٢٠

ژمارەکان و تیۆریی ژمارە (Numbers and number theory):

چاوەکانت دابخە و بیانکەرەوە، یان تەنها چاوتروکانێک. پاشان یەکەمین بۆشایی (یەکتای) دەوروبەرت دەبینیت. تۆ لە خاڵی سەرەتادایت. ئەو دیوارە یان مەنجەڵە یان هەر شتێک کە لە دەوروبەرتدایە دوو، سێ... هەنگاو (یەک، دوو، ... مەتر، یان تەنانەت پێ) لێتەوە دوورە، کەواتە تۆ لە خاڵی سفردایت و هەر تەنێکی دەوروبەرت ژمارەیەکە لە هەر پێوانەیەک کە لێتەوە دوور بێت. کەواتە بۆشاییەکە لە ژمارەکان پێکهاتووە.

ئێمە لێرەدا ڕەهەندەکان شیکار ناکەین، چونکە لە بەشی تیۆریی مەعریفەدا (epistemology) لە خوارەوە شیکار دەکرێت. یان دیمەنەکەت دارستانێکە کە ٥٠ دار و هەزار و یەک گوڵی تێدایە. تۆ برسیتی و دەچیت بۆ بازاڕکردن، پاشان ژمارە ١٠، یان ١٠٠ یان تەنانەت ١٠٠٠ دەژمێریت بە دراوەکەی خۆت، لەو وڵاتەی تێیدا دەژیت. یان تەنانەت چاوتروکانەکەت یەک چاوتروکان بوو بە نزیکەی یەک چرکە، و یەک خولەک لە نزیکەی شەست چاوتروکان پێکهاتووە، و کاتژمێرێک لە ٣٦٠٠ چاوتروکان پێکهاتووە، کەواتە ڕۆژێک نزیکەی ٨٦٤٠٠ چاوتروکانی هەیە. تۆ هەموو شتێک بە ژمارە دەپێویت.
سفر ژمارە نییە وەک لە سەرەوە ئاماژەی پێکرا، بەڵکو خاڵی دەستپێکە. پاشان ژمارە سروشتییەکان لە یەکەوە بۆ بێکۆتایین و بەم هێمایە ($\mathbb{N}$) نیشان دەدرێن لە بیرکاریدا.
با وا دابنێین کاتێک دەگەیتە سوپەرمارکێتەکە هیچ پارەیەکت پێ نییە، بەڵام خاوەنەکەی هاوڕێتە و دەتوانیت کیلۆیەک ترێ و دوو پارچە نان بە قەرز بەریت، کە تێچووەکەی دەبێتە ١٠٠ بە دراوەکەت. دەبێت لە ڕۆژانی دواتردا ١٠٠ ی پێبدەیتەوە، کەواتە لە ڕۆژانی دواتردا تۆ -١٠٠ ت دەبێت. گەڕانەوەی ژمارە سروشتییەکان لە خاڵی سەرەتاوە (سفر) بەرەو بێکۆتایی کەمکردنەوە ژمارە نەرێنییەکان (سالب)ن. ژمارە سروشتییەکان لەگەڵ ژمارە نەرێنییەکان کۆی خاڵی دەستپێک، ژمارە تەواوەکان پێکدەهێنن کە بە هێمای ($\mathbb{Z}$) نیشان دەدرێن لە بیرکاریدا. پاشان دابەشکردنی ژمارە تەواوەکان دەبێتە هۆی دەرچوونی ژمارەی وەک ١.٣٣ یان $-\frac{7}{11}$ کە لەگەڵ ژمارە تەواوەکاندا پێیان دەوترێت ژمارە ڕێژەییەکان (ڕاستەقینە ڕێژەییەکان - $\mathbb{Q}$). پاشان ژمارەکانی وەک $\sqrt{5}$ و هتد کۆی هەموو ژمارە ڕێژەییەکان دەبنە ژمارە ڕاستەقینەکان ($\mathbb{R}$). پاشان هەموو ژمارە ڕاستەقینەکان کۆی ژمارەکانی وەک $1+i\sqrt{5}$ پێیان دەوترێت ژمارە ئاوێتەکان (کۆمپلێکس - $\mathbb{C}$).

پیساگۆرس دەڵێت "ژمارەکان پیرۆزن"، بەڵام من دەڵێم "هەموو شتێک، یان لە ژمارەکان پێکهاتووە یان دەتوانرێت بە ژمارە بپێورێت". سروشت لە لۆژیک وەکو چۆنایەتییەک پێکهاتووە و ئێمە بە ژمارە هەستی پێدەکەین، پاشان لەگەڵیاندا دەژین، و بەمجۆرە ئێمەش لە ژمارە پێکهاتووین. من و هاوڕێکەم (دوو کەس) پیاسە دەکەین. ئەم شارە یەک ملیۆن دانیشتووی هەیە، و هتد. هەموو شتێک دەتوانرێت بە ژمارە بپێورێت تەنانەت خۆشەویستی، تووڕەیی و هتد. لەوانەیە بپرسیت چۆن ئەوە مومکینە؟ وەڵامەکە ئەوەیە کە ئێمە دەتوانین بڕی خۆشەویستی بپێوین بە لێدانەکانی دڵ و پلەی گەرمی کاتێک خۆشەویستەکەت دەبینیت، وە تووڕەییەکەتیش بە هەمان پێوەر، هەرچەندە مرۆڤ هێشتا پێوەرێکی بۆ نەدۆزیوەتەوە بەڵام مومکینە.
تۆ بە ژمارە هەست دەکەیت تەنانەت بە هەستی بیستنیشت، چونکە لە مۆسیقاشدا نۆتەکان تەنانەت بە ژمارە دەژمێردرێن. یان ئەگەر بە کیبۆردەکەت بنووسیت، ئەوا پەنجەدانە سەر دوگمەکان لە یەک خولەکدا بە ژمارە دەپێورێن.

لەلایەن خوسرەو ٢١

کردارەکان لەسەر ژمارەکان (Operations of numbers):

بۆیە ئێمە بە ژمارە هەست بە سروشت و ڕاستەقینە دەکەین، و ئەقڵانیەتیش بە ژمارە لێکدەدەینەوە، هەرکاتێک کردارەکان لەسەر ژمارەکان بەکاردەهێنین. بۆ نموونە، ئەگەر بمهەوێت دوو پارچە نان بۆ خۆم و یەک پارچە نان بۆ خوشکەکەم بکڕم، ئەوا دوو کۆی یەک دەکاتە سێ. یان ئەگەر دوو پارچە نان بکڕم بۆ هەریەکێک لە خێزانێکی چوار کەسی، کە دەکاتە دوو جاران چوار (دوو جاران دوو لە دەقە ئینگلیزییەکەدا هاتووە بە هەڵە) و ئەنجامەکەی دەبێتە هەشت. لێکدان شێوەیەکی کۆکردنەوەیە. لێدەرکردنیش شێوەی پێچەوانەی کۆکردنەوەیە، کاتێک باوکم ئامادە نییە بۆ خواردنی ئەو دوو پارچەیەی خۆی، ئەوا هەشت کەم دوو دەکاتە شەش. دابەشکردنیش شێوەی پێچەوانەی لێکدانە.

بۆیە کۆکردنەوە کردارە بنەڕەتییەکەیە، کە کردارەکانی تری وەک لێدەرکردن، لێکدان و دابەشکردن لەسەری دامەزراون. هەموو فانکشنە ڕێژەییەکانی تر لە بیرکاریدا هەر لە توان و لۆگاریتمەوە تا دەگاتە ساین و کۆساین و هتد، ئەوانیش لەسەر بنەمای هەر چوار کردارە بنەڕەتییەکە و بەمجۆرەش لەسەر بنەمای کۆکردنەوە دامەزراون. ڕەگی کۆکردنەوە بریتییە لە سیستەمی دوانی (binary) لەسەر یەک و سفر (واتە ئایا یەکێک لە بڕەکەدا هەیە یان نا). بۆ نموونە، توان: دوو توان سێ شێوەیەکە لە لێکدانی 2*2*2 و لێکدانیش شێوەیەکە لە کۆکردنەوە. ئێمە لەم پەڕتووکەدا قووڵ نابینەوە لە تیۆریی ژمارەدا، و زیاتر پێویستمان بە چوار کردارە بنەڕەتییەکەیە بۆ بیرکردنەوە لە بیرکاریدا.

لەلایەن خوسرەو ٢٢

هەندێک نموونەی بیرکردنەوە لە بیرکاریدا:

ئیستیتاجی (کە پێی دەوترێت سەلماندنی ڕاستەوخۆ):
ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تەواوی تاک بێت، ئەوا $n^2$ تاکە.
کە بەم واتایە دێت: ئەگەر $n$ ژمارەیەک بێت لە نێوان $-\infty$ و $+\infty$ وە ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تاک بێت لە فۆڕمی $(2k+1)$، ئەوا $n^2$ تاکە.
هەمان شتە وەکو: ئەگەر مرۆڤەکان بمرن و ئەگەر یۆنانییەکان مرۆڤ بن، ئەوا یۆنانییەکان دەمرن.
گریمانە بکە کە $n$ ژمارەیەکی تەواوی تاکە. ئەمە بەو واتایە دێت کە ژمارەیەکی تەواو وەکو $k$ هەیە بەجۆرێک کە $n = 2k + 1$
ئەوا $n^2 = (2k+1)^2 = 4k^2 + 4k + 1 = 2(2k^2 + 2k) + 1$.
کەواتە، $n^2$ تاکە.

با نموونەی دووەم بە شێوەیەکی فۆڕمال (بە زمانی بیرکاری) تاقی بکەینەوە:
ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تەواوی جووت بێت، ئەوا $n^2$ جووتە.

هیچ جیاوازییەک لە سەلماندنەکەدا نییە بەڵام یەکەمین سەلماندن سادە کراوەتەوە بەو زمانەی پێی قسە دەکەین لەجیاتی زمانی بیرکاری. ئەمە بەو واتایە دێت کە بیرکاری بەشێکە لە زمانەکەمان بەڵام بە زمانی تایبەتی خۆی نووسراوە بۆ ئەوەی کاریگەرتر بێت. وە سەلماندنەکە ئەوەیە کە بیرکاری لە ڕووی مێژووییەوە لە زمانەوە وەرگیراوە وەک ئەوەی لە سەرەوە نیشان دراوە.

سەلماندن بە پێچەوانەکردنەوە (Proof by Contraposition):

هەندێک جار سەختە ڕستەیەک بە ڕاستەوخۆیی بسەلمێنرێت، بۆیە پێچەوانەکردنەوە (Contraposition) بەکاردێت، کە تیایدا شوێنی نەرێنیی پێشینەکان لەگەڵ یەکتر دەگۆڕدرێت. ئەم میتۆدەیان سوودبەخشە، کاتێک میتۆدی ڕاستەوخۆ ناتوانێت ڕاستەوخۆ سەلماندنەکە بەدەست بهێنێت. ئەمەش هەر ئیستیتاجییە، بەڵام نەرێنیی پێشینەکان بە پێچەوانەوەن. بۆ نموونە:
ئەگەر $n^2$ ژمارەیەکی تەواوی جووت بێت، ئەوا $n$ جووتە.
دەبێت بیگۆڕین بۆ ئەم فۆڕمە، چونکە ناتوانین لە بەشەوە بۆ گەردوون دەست پێبکەین، بەڵکو دەبێت لە گەردوونەوە بۆ بەش بێت:
ئەگەر $n^2$ ژمارەیەکی تەواوی جووت نەبێت، ئەوا $n$ جووت نییە.
کە بەو واتایە دێت (یان هاوتایە لەگەڵ):
ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تەواوی تاک بێت، ئەوا $n^2$ تاکە.
ئێمە پێشتر لە سەرەتادا ئەم ڕستەیەمان سەلماندووە.

سەلماندن بە ناتەبایی (Proof by contradiction):

ئەگەر $3n+2$ تاک بێت، ئەوا $n$ تاکە.
١- دراوە: ($3n+2$) تاکە.
٢- گریمانە بکە کە $n$ تاک نییە، واتە $n$ جووتە.
٣- ئەگەر $n$ جووت بێت، ژمارەیەکی تەواوی وەکو $k$ هەیە بەجۆرێک $n=2k$.
٤- $(3n+2) = (3(2k)+2)=6k+2 = 2(3k+1)$، کە دەکاتە ٢ جاران ژمارەیەک.
٥- کەواتە دەرکەوت کە $3n+2$ جووتە، بەڵام ئێمە دەزانین کە تاکە.
٦- ئەمە ناتەباییەکە. گریمانەکەی ئێمە هەڵە بوو.
٧- کەواتە، دەبێت $n$ تاک بێت.

سەلماندن بەپێی کەیسەکان (Proof by Cases):

ئەگەر هەموو کەیسەکانی ڕستەیەکی دیاریکراو ڕاست بن، ئەوا ڕستەکە ڕاستە. پەیوەندییەکی بەهێز هەیە لە نێوان ئەم میتۆدە و میتۆدی ئاماریی تاقیکردنەوە و هەڵە (trial and error). ئەمە زیاتر لەلایەن زانستی تاقیکارییەوە بەکاردەهێنرێت. نموونەیەک:
$\bullet$ بسەلمێنە: ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تەواو بێت، ئەوا $n^2 \geq n$
بە بیرکاری: $(n=0 \lor n \geq 1 \lor n \leq -1) \Rightarrow n^2 \geq n$
پێویستە بۆ هەر سێ کەیسەکە نیشانی بدەین، واتە $p \Rightarrow q$
$(n=0 \Rightarrow n^2 \geq n) \land (n \geq 1 \Rightarrow n^2 \geq n) \land (n \leq -1 \Rightarrow n^2 \geq n)$
$\bullet$ کەیسی ١: نیشان بدە کە $n = 0 \Rightarrow n^2 \geq n$
کاتێک $n=0$، $n^2 = 0^2 = 0$
$0 = 0$
$\bullet$ کەیسی ٢: نیشان بدە کە $n \geq 1 \Rightarrow n^2 \geq n$
هەردوو لای نایەکسانییەکەی $n \geq 1$ جاران $n$ دەکەین
دەردەچێت $n^2 \geq n$

• باری ٣: نیشانی بدە کە $n \le -1 \implies n^2 \ge n$

١- دراوە: $n \le -1$،

٢- ئێمە دەزانین کە $n^2$ ناتوانێت نەرێنی بێت، واتە $n^2 > 0$

٣- ئێمە دەزانین کە $0 > -1$

٤- کەواتە، $n^2 > -1$. هەروەها دەزانین کە $-1 \ge n$ (دراوە)

٥- بۆیە، $n^2 \ge n$

لەلایەن خوسرەو ٢٣

سەلماندن بە ئیستیقرا:

گاوست کوڕێکی گەنج بوو لە قوتابخانە، کاتێک ڕاهێنانێکی پێدرا. ڕاهێنانەکە بریتی بوو لە کۆکردنەوەی ژمارەکان (زنجیرە یان پێشکەوتنی ژمارەیی) لە ١ تا ١٠٠. ئەو ژمارەکانی دوو جار لە ژێر یەکتردا نووسی:

1, 2, 3, 4, …, 100

100, 99, 98, …, 1

ئەو هەردوو دێڕەکەی کۆکردەوە و درکی بەوە کرد کە کۆی ژمارەکان بە وردی دەکاتە $\frac{n(n+1)}{2}$

با فۆرمۆلی کلاین-گاوست بسەلمێنین:

ئەگەر $n$ ژمارەیەکی سروشتی بێت، ئەوا $\sum_{k=1}^n k = \frac{n(n+1)}{2}$

١- $n=1: \sum_{k=1}^n k = \frac{1(1+1)}{2} = 1$

٢- $n=2: \sum_{k=1}^n k = \frac{2(2+1)}{2} = 3$

….

لەلایەن خوسرەو ٢٤

پێویستمان بە دوایین هەنگاوی $n+1$ هەیە لەخوارەوە:

3- for $n+1$: $\sum_{k=1}^{n+1} k = \sum_{k=1}^{n} k + (n+1)$

پاشان $\sum_{k=1}^{n} k + (n+1) = \frac{n(n+1)}{2} + (n+1) = \frac{n(n+1)}{2} + \frac{2(n+1)}{2} = \frac{(n+1)(n+2)}{2}$، ئەگەر $n$ ژمارەیەکی سروشتی بێت.

پێویستمان بە باینۆمیال هەیە بۆ سەلماندنەکانمان لە تیۆرمەکانی داهاتوودا، هەرچەندە تێگەیشتن لێی زۆر سەختە ئەگەر ماتماتیکزان نەبیت. تیۆرمی باینۆمیالی توانای ۲ کە لای ئیقلیدس لە یۆنانی کۆندا زاندراو بووە، و لای هیندییە کۆنەکان بۆ توانای ۳، بەڵام لە کۆتاییدا لەلایەن ئایزاک نیوتن لە سەدەی ۱۷ی زاینیدا گشتگیر کراوە:

ئەگەر $n$ ژمارەیەکی سروشتی بێت، ئەوا $(a+b)^n = \sum_{k=0}^{n} \binom{n}{k} a^{n-k} b^k = \binom{n}{0} a^n b^0 + \binom{n}{1} a^{n-1} b^1 + \dots + \binom{n}{n} a^0 b^n$

سەلماندن:

1- $n=1$: $\sum_{k=0}^{1} \binom{1}{k} a^{1-k} b^k = \binom{1}{0} a^1 b^0 + \binom{1}{1} a^0 b^1 = (a+b)^1$

2- $n=2$: $\sum_{k=0}^{2} \binom{2}{k} a^{2-k} b^k = \binom{2}{0} a^2 b^0 + \binom{2}{1} a^{2-1} b^1 + \binom{2}{2} a^0 b^2 = (a+b)^2$

….

پێویستمان بە دوایین هەنگاوی $n+1$ هەیە لەخوارەوە:

3- $(a+b)^n = \sum_{k=0}^{n} \binom{n}{k} a^{n-k} b^k \Rightarrow (a+b)^{n+1} = \sum_{k=0}^{n+1} \binom{n+1}{k} a^{(n+1)-k} b^k$

بۆ هاوبەشەکانی باینۆمیال:

$\binom{n}{0} = 1 = \binom{n}{n}$ و $\binom{n+1}{0} = 1 = \binom{n+1}{n+1}$

$\binom{n+1}{k} = \frac{(n+1)!}{k!((n+1)-k)!} = \frac{(n+1-k+k)n!}{k!((n+1)-k)!} = \frac{n!(n+1-k) + n!k}{k!((n+1)-k)!} = \frac{n!(n+1-k)}{k!((n+1)-k)!} + \frac{n!k}{k!((n+1)-k)!} = \frac{n!}{k!(n-k)!} + \frac{n!}{(k-1)!(n+1-k)!}$

با یەکەم و کۆتا کۆبۆوە دەربکەین لە $\sum_{k=0}^{n+1} \binom{n+1}{k} a^{(n+1)-k} b^k =$

با دانەین $l+1 = k-1$، ئەوا $l$ لە $0 = 1-1$ تاوەکو $n = (n+1)-1$

لەلایەن خوسرەو ٢٥

$$\sum_{k=0}^{n+1} \binom{n+1}{k} a^{(n+1)-k} b^k = \binom{n+1}{0} a^{n+1} b^0 + \sum_{k=1}^n \binom{n}{k} a^{n+1-k} b^k + \sum_{k=1}^n \binom{n}{k-1} a^{n-(k-1)} b^k + \binom{n}{n} a^0 b^{n+1}$$

$$= \sum_{k=0}^n \binom{n}{k} a^{n-k+1} b^k + \sum_{l=0}^n \binom{n}{l} a^{n-l} b^{l+1}$$

با جارێکی تر $l$ بە $k$ ناوببەینەوە:

$$\sum_{k=0}^{n+1} \binom{n+1}{k} a^{(n+1)-k} b^k = \sum_{k=0}^n \binom{n}{k} a^{n-k+1} b^k + \sum_{l=0}^n \binom{n}{l} a^{n-l} b^{l+1}$$

$$= a \sum_{k=0}^n \binom{n}{k} a^{n-k} b^k + b \sum_{l=0}^n \binom{n}{l} a^{n-l} b^l = (a+b) \sum_{k=0}^n \binom{n}{k} a^{n-k} b^k$$

$(a+b)(a+b)^n = (a+b)^{n+1}$، $n+1$ سەلمێنرا، کەواتە بۆ $n$ ئەنجام دەدرێت!

ئیستقڕائی (Inductive) لە زمانەوە وەرگیراوە، هەرچەندە تێگەیشتن لێی زۆر دژوارە. بە سادەیی واتە: ئەگەر داری یەکەم گەڵای هەبێت و داری دووەم گەڵای هەبێت، و داری ژمارە $n+1$ گەڵای هەبێت، ئەوا داری ژمارە $n$ گەڵای هەیە.

بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکەین ئەو ڕاستییانەی لە واقیعدا بەدییان دەکەین، کۆدەکرێنەوە، پاشان لەو ڕاستییانەوە بەڵگەی لۆجیکی دەردەهێنین و بەوەش دەوترێت عەقڵانییەت. هۆکارهێنانەوە (Reasoning) ئیتر واقيع نییە بەڵکو عەقڵانییەتە، کە مرۆڤەکان بە پێچەوانەی ئۆرگانە زیندووەکانی ترەوە تواناى ئەنجامدانیان هەیە. هۆکارهێنانەوە بەسەندە پەرەی نەسەندووە. تەنها بۆ هەندێک ڕاستیی پەتی پەرەی سەندووە کە لە ژیانماندا بەدییان دەکەین. ئەگەر ڕاستییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی لەبەرچاو بگرین، ئەوا دەتوانین زیاتریش بسەلمێنین.

ئێستا، دەمەوێت نموونەی زیاتریش بسەلمێنم کە هێشتا لە بیرکاریدا نەسەلمێنراون، یاخود بە شێوازێکی ناکافی سەلمێنراون:

١- ئەگەر $n^m$ ژمارەیەکی تەواوی جووت بێت، ئەوا $n$ جووتە. یاخود:

٢- ئەگەر $n^m$ ژمارەیەکی تەواوی جووت بێت، ئەوا $n$ جووتە.

یاخود دژایەتی هەردووکیان:

٣- ئەگەر $n^m$ ژمارەیەکی تەواوی تاق بێت، ئەوا $n$ تاقە.

٤- ئەگەر $n^m$ ژمارەیەکی تەواوی تاق بێت، ئەوا $n$ تاقە.

لەلایەن خوسرەو ٢٦

ئەوان هەموویان لە بەشەکانی سەرەوەدا سەلمێندراون، بەڵام ناتوانین پشتیان پێ ببەستین ئەگەر نەتوانین هەموویان لە داڕشتنێکدا بسەلمێنین.

ئێستا ڕووبەڕووی کێشەیەک دەبمەوە، چونکە ئەو بەشانە دەکرێت یان بە ڕێگەی دەرهێنان (استنباط) یان بە ڕێگەی ئیستقرا بسەلمێندرێن. بەڵام من دەتوانم بە شێوەیەکی ئەزموونی تاقی لەسەر هەر ژمارەیەک بکەمەوە. سەختە و بەس نییە تەنها هەندێک ژمارەی بە دەست نووسراو پێشکەش بكرێن، لەبەر ئەوە لە بەرنامەکانی کۆمپیوتەردا تاقی دەکەمەوە. لێرەدا پایتۆن (Python) بەکاردەهێنین.

""" if n is an even integer, then n power m is even """
# creating an array (a list) of even numbers from 1 to one million
even_list = [even_num for even_num in range(1, 100001) if even_num % 2 == 0]
# an array (a list) of numbers from two to one million
num_list = [num for num in range(2, 1000001)]
# the result of all elements in even_list power all elements in num_list
even_power_number = [x ** num_list[1] for x in even_list]
if_even_power_number_is_even = [x for x in even_power_number if x % 2 == 0]
print("A sample in the even list: ", even_list[1001:1011])
print("Above sample power {}: ".format(num_list[1]), even_power_number[1001:1011])
print("Check if all numbers in even_power_number are even: ", even_power_number ==
if_even_power_number_is_even)

کەواتە، شوێنمان بۆ ملیۆنان ژمارە نییە، بۆیە تەنها نموونەیەک لە هەر هێڵێکی ژمارەکان وەک دەرئەنجام دەدرێت:

(venv) Aris-MacBook-Pro:Python-files ari$ python -u "/Users/ari/Documents/Python-files/even.py"
A sample in the even list:
[2004, 2006, 2008, 2010, 2012, 2014, 2016, 2018, 2020, 2022]
Above sample power 3:
[8048096064, 8072216216, 8096384512, 8120601000, 8144865728, 8169178744, 8193540096, 8217949832, 8242408000, 8266914648]
Check if all numbers in even_power_number are even:
True

تواناکە دەگۆڕم بۆ 335. دەرئەنجامەکە جارێکی تر جووت دەبێتەوە، لە خوارەوەدا:

لەلایەن خوسرەو ٢٧

(venv) Aris-MacBook-Pro:Python-files ari$ python -u "/Users/ari/Documents/Python-files/even.py"
نموونەیەک لە لیستی جووتدا:
[2004, 2006, 2008, 2010, 2012, 2014, 2016, 2018, 2020, 2022]
نموونەکەی سەرەوە بە هێزی 335:
[8048096064, 8072216216, 8096384512, 8120601000, 8144865728, 8169178744, 8193540096, 8217949832, 8242408000, 8266914648]
پشکنین بۆ ئەوەی ئایا هەموو ژمارەکانی ناو even_power_number جووتن:
True

هەر ژمارەیەک وەک هێز (لە 1 تا 100000) هەمان ئەنجامی جووت دەدات بە دەستەوە. با بۆ ژمارە تاکەکان تاقی بکەینەوە:
""" if n is an odd integer, then n power m is odd """
# creating an array (a list) of odd numbers from 1 to one million
odd_list = [odd_num for odd_num in range(1, 100001) if odd_num % 2]
# an array (a list) of numbers from one to one million
num_list = [num for num in range(1, 1000001)]
# the result of all elements in odd_list power all elements in num_list
odd_power_number = [x ** num_list[1] for x in odd_list]
if_even_power_number_is_odd = [x for x in odd_power_number if x % 2]
print("A sample in the odd list: ", odd_list[1001:1011])
print("Above sample power {}: ".format(num_list[1]), odd_power_number[1001:1011])
print("Check if all numbers in odd_power_number are odd: ", odd_power_number == if_even_power_number_is_odd)

چونکە هەر ژمارەیەک بە هێزی یەک یەکسانە بە هەمان ژمارە و تاکە، بۆیە لە هێزی 2وە تاقی دەکەینەوە. دەرئەنجامەکە بریتییە لە:
(venv) Aris-MacBook-Pro:Python-files ari$ python -u "/Users/ari/Documents/Python-files/odd.py"
نموونەیەک لە لیستی تاکدا:
[2003, 2005, 2007, 2009, 2011, 2013, 2015, 2017, 2019, 2021]
نموونەکەی سەرەوە بە هێزی 2:
[4012009, 4020025, 4028049, 4036081, 4044121, 4052169, 4060225, 4068289, 4076361, 4084441]
پشکنین بۆ ئەوەی ئایا هەموو ژمارەکانی ناو odd_power_number تاکن:
True

با بۆ هێزی 444 تاقی بکەینەوە. دەرئەنجامەکان هەموویان ژمارەی تاکن:
لە لایەن خوسرەو

لەلایەن خوسرەو ٢٨

(venv) Aris-MacBook-Pro:Python-files ari$ python -u "/Users/ari/Documents/Python-files/odd.py"

نموونەیەک لە لیستی ژمارە تاکەکاندا:

[2003, 2005, 2007, 2009, 2011, 2013, 2015, 2017, 2019, 2021]

نموونەکەی سەرەوە بە توانای 444:

[4012009, 4020025, 4028049, 4036081, 4044121, 4052169, 4060225, 4068289, 4076361, 4084441]

پشکنین بۆ ئەوەی ئایا هەموو ژمارەکانی ناو odd_power_number تاکن:

True

تاقی بکەرەوە بۆ توانا (لە 1 تا 1000000)، ئەوا ئەنجامی ژمارەکان تاک دەبن.

بەڵام چۆن ئەم تێبینییانە (تاقیکردنەوەکانی سەرەوە) دەکرێت لە بیرکاریدا یان باشتر بڵێین بە پێی لۆژیک بسەلمێندرێن؟

ئێمە لە سەرەتاوە (تاقیکردنەوەکانمان یان تێبینییەکانمان کە بە ژمارەکان دەوترێن) ژمارە تاک و جووتەکانمان لە ڕێگەی سەلماندنی ڕاستەوخۆوە (ئیستینتاجی) سەلماند تا تیۆرمی دووجۆدەیی (بە ئیستقڕائی). سەلماندنی ئەم کێشە نوێیانە پێویستی بە هەردوو ڕێگەی هۆکارگەری هەیە (ئیستقڕائی و ئیستینتاجی پێکەوە). ئەوەی من نیشانی دەدەم بنەمای جیهانی مەوجودە کە پێی دەوترێت هۆکارگەریی ئیستینتاجیی بەردەوام یان دیالێکتیک.

یەکەم:

ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تەواوی جووت بێت، ئەوا $n^m$ جووتە.

یەکەم ژمارەی جووت بریتییە لە $n=2$: $2^m = 2(2)^{m-1} = 2l$ بە ئیستینتاج

دووەم ژمارەی جووت بریتییە لە $n=4$: $4^m = 4(4)^{m-1} = 2(2(4)^{m-1}) = 2(2(2 \cdot 2)^{m-1}) = 2(2(2)^{m-1}(2)^{m-1}) = 2(2(l \cdot l)) = 2(2 \cdot l^2) = 2s$ بە ئیستینتاج

.... هەموو ژمارەکانی تر بە ئیستینتاج تا ژمارەی $n$-ەم کە ڕێک دوو بەڕابەری $n$ـە. با وەها دابنێین $n = 2a$، چونکە $n$ ژمارەیەکی جووتە:

ژمارەی $(n+2)$-ەم بریتییە لە دووجۆدەیی $(2a+2)^m = \sum_{k=0}^{m} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^k$، کە سەرەوە بە ئیستقڕائی سەلمێندراوە. من کۆکردنەوەی یەکەم و دووەم وەردەگرم:

$$\sum_{k=0}^{m} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^k = \frac{m!}{0!(m-0)!} (2a)^{m-0} 2^0 + \sum_{k=1}^{m-1} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^k + \frac{m!}{m!(m-m)!} (2a)^{m-m} 2^m$$

$$= \frac{m!}{m!} (2a)^m (1) + \sum_{k=1}^{m-1} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^k + \frac{m!}{m! 0!} (2a)^0 2^m$$

لەلایەن خوسرەو ٢٩

$$= (2a)^m + \sum_{k=1}^{m} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^{k+1} (1)^{2m}$$

ئێستا من یان $2a$ لە ڕستەی یەکەم و دووەمدا دەکەم بە فاکتەر، یان $2$ لە هەموو ڕستەکاندا دەکەم بە فاکتەر؛ چونکە $k$ لە $1$ـەوە دەست پێدەکات نەک لە $0$ـەوە بۆ $m-1$، کە تێیدا هەردوو هاوکۆڵکەکە هیچ توانی $0$یان ناکەوێتە سەر تا ببێتە $1$، لەبەر ئەوە دەکرێت $2$ ببێتە فاکتەر بۆ هەردووکیان. من تەنها $2$ دەکەم بە فاکتەر چونکە ڕێگەیەکی کورتترە:

$$(2a)^m + \sum_{k=1}^{m} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^{k+2m} = 2a(2a)^{m-1} + 2\sum_{k=1}^{m} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^{2k-1} + 2(2)^{m-1} = 2[... + 2^{m-1}] = 2(s)$$

با $s$ هر ژمارەیەک بێت لەناو کەوانەکاندا، چونکە لێکدانی لەگەڵ دوودا ژمارەیەکی جووتە!

ئەمە جیهانێکی نوێی لۆژیک نییە کە هەموو ئەنجامە گەردوونییە دروستەکان (ڕاستی لۆژیکی)ی بەڵگەهێنانەوەی ئیستینتاجی بخاتە ناو ڕێگەی ئیستقڕائی و بیسەلمێنێت، بەڵکو ئەمە بوونی عەقڵانیی گەردوونە وەک بسترێک و بەڵگەهێنانەوەی ئیستینتاجیی بەردەوام لە ناویدا، و کەواتە ڕاستییە، کە لە بەشی فەلسەفیی خوارەوەدا وەسف دەکرێت.

دووەم:

ئەگەر $n^m$ ژمارەیەکی تەواوی جووت بێت، ئەوا $n$ جووتە.

لێرەدا دەبێت ڕێگەی پێچەوانەکردنەوە (ڕێگەی ناڕاستەوخۆ) بەکاربهێنم وەکو لە سەرەوە ئاماژەی پێکرا.

ئەگەر $n^m$ ژمارەیەکی تەواوی جووت نەبێت، ئەوا $n$ جووت نییە. کە ئەمەش هاوتاست لەگەڵ:

ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تەواوی تاک بێت، ئەوا $n^m$ تاکە.

و ئەگەر بگەڕێیتەوە بۆ دواوە، ئەمە دەکاتە دەستەواژەی سێیەمیش، بەو مانایەی ئەگەر من سێیەم بسەلمێنم، ئەوا هەر لە هەمان کاتدا دووەمیشم سەلماندووە.

یەکەم ژمارەی تاک $n=1$ـە: $1^m = 1$

دووەم ژمارەی تاک $n=1+2=3$ـە: $3^m = 3 \times 3 \times 3 \times \dots \times 3$ یان $m$ جار $3$ سەلمێنراوە بە بەڵگەهێنانەوەی ئیستینتاجی.

.... هەموو ژمارەکانی تر بە بەڵگەهێنانەوەی ئیستینتاجی تا ژمارەی $n$-ەمین کە بەردەوام دوو ئەوەندەی $n$ منهای یەکە. با دابنێین $n = 2a - 1$، چونکە $n$ ژمارەیەکی تاکە:

لەلایەن خوسرەو ٣٠

$m$

ژمارەی $(n+2)$ەم بریتییە لە دووڕستەییی $((-1)+2)$

$=(2a + 1)^m$

$= \sum_{k=0}^{m} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 1^k,$

کە پێشتر لەسەرەوە بە ئیستقرا سەلمێنراوە. من بەشی یەکەم و دووەمی کۆکردنەوەکە دەردەهێنم:

$\sum_{k=0}^{m} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 1^k = \frac{m!}{0!(m-0)!} (2a)^{m-0} 1^0 + \sum_{k=1}^{m-1} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 1^k + \frac{m!}{m!(m-m)!} (2a)^{m-m} 1^m$

$= \frac{m!}{m! 0!} (2a)^m 1 + \sum_{k=1}^{m-1} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 1^k + \frac{m!}{m! 0!} (2a)^0 1^m$

$= (2a)^m + \sum_{k=1}^{m-1} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 1^k + 1(1) 1^m$

ئێستا یان $2a$ لە تێرمی یەکەم و دووەم دەردەهێنم وەک هاوبەش یان $2$ لە هەردووکیان دەردەهێنم، لەبەر ئەوە هاوبەشی $2$ دەکرێت بەس بێت بۆ هەردووکیان. بەڵام کۆتا تێرم یەکە و ناکرێت هاوبەشی لێ دەربهێنرێت. من تەنها $2$ وەک هاوبەش دەردەهێنم چونکە ڕێگەیەکی کورتترە:

$= (2a)^m + \sum_{k=1}^{m-1} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^k + 1^m = 2a(2a)^{m-1} + 2\sum_{k=1}^{m-1} \binom{m}{k} (2a)^{m-k} 2^{k-1} + 1 = 2[p] + 1 = 2(p) + 1$

با $p$ سەرجەم ژمارەکان بێت، ئەوا ئەنجامی $2(p)$ ئەگەر $1$ی بۆ زیاد بکەین هەمیشە تاک دەبێت.

چوارەم:

ئەگەر $n^m$ ژمارەیەکی تەواوی تاک بێت، ئەوا $n$ تاکە.

کە پێشتر لە ڕستەی یەکەمدا پێچەوانەکەی (عکس النقیض) سەلماندووە:

ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تەواوی تاک نەبێت، ئەوا $n^m$ تاک نییە. کە بەم شێوەیە ڕاڤە دەکرێت:

ئەگەر $n$ ژمارەیەکی تەواوی جووت بێت، ئەوا $n^m$ جووتە.

سەیری سەلماندنی یەکەمی سەرەوە بکە.

گەیشتووینەتە خاڵێک، کە تیۆرم و کێشە سەختترەکان بسەلمێنین بە بەکارهێنانی ئەوانەی سەرەتایی کە پێشتر سەلمێنراون. لەبەر ئەوە ئێمە لە دیالۆگێکی مێژووییداین، کە پێی دەوترێت هەڵهێنجانی بەردەوام، و لە کۆتاییدا دیالێکتیک.

هۆکاری ئەوەی زۆربەی نموونەکانی سەرەوە سەلماندنی ژمارە تاک یان جووتەکانن، ئەوەیە کە ژمارەکان جووت یان تاکن. لەبەر ئەوە دووانییەک لە هەموو ژمارە سروشتییەکاندا هەیە وەک بنچینەیەک بۆ هەموو ژمارە ڕێژەیی، ڕاستەقینە و ئاڵۆزەکانی تر. ئەم دووانییە بریتییە لە {تاک، جووت}.

لەلایەن خوسرەو ٣١

ڕەگی ژمارەکان:

ئێمە لە سەرەوەدا هەندێک تیۆریی نوێمان لە سیستەمی ژمارەییی دەییدا {0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9} سەلماندووە. من لێرەدا شیکاری بۆ ڕەگی ژمارەکان دەکەم. ئێمە چاومان داخستووە یان دەپڕوکێنین. ئەوەی دەیبینین بۆشاییە. یەکەم ئۆبژێکت گۆزەیەکە سێ هەنگاو لە تۆوە دوورە. ئێمە سەرەتاییترین پێوانەکردن بەکاردەهێنین، واتە هەنگاو لەبری مەتر یان پێ.

تۆ لە سەرەتادایت و خۆت نەجووڵاندووە {0}. پاشان خۆت هەنگاوێک بەرەو گۆزەکە دەجووڵێنیت و دەوەستیت {1}. تۆ لە خاڵێکی سەرەتای نوێدایت {0}. پاشان خۆت هەنگاوێک بەرەو گۆزەکە دەجووڵێنیت {1}. تۆ لە سەرەتایەکی نوێدایت {0}. پاشان هەنگاوێک بەرەو گۆزەکە دەجووڵێیت {1}.

با وا دابنێین کە گۆزەکە سەدان یان هەزاران هەنگاو دوورە. ئەوا دەبێت سەد یان هەزار جار لە سەرەتایەکی نوێوە {0} بۆ {1} دووبارەی بکەیتەوە.

ئێمە کەڵەکەبوونی ئەم {1}انە بەم شێوەیە دەنووسین: 1, 2, 3, …, 100, …, 1000

یاخود دیمەنی بەرچاوت جەنگەڵێکە بە سەدان دار و مێرگێک بە هەزار و یەک گوڵەوە. دەتەوێت هەندێک گوڵ بۆ خۆشەویستەکەت بچنیت. هێشتا هیچ گوڵێکت نەچنیوە {0}. گوڵێک دەچنیت {1} و دەیکەیتە سەبەتەکەتەوە. دووبارە لە سەرەتادایت بێ ئەوەی هیچ ژمارەیەک لە دەستتدا بێت {0}. دووبارە گوڵێک دەچنیت {1} و دەیکەیتە سەبەتەکەوە. لە سەرەتاوە {0} بەردەوام دەبیت و گوڵێک دەچنیت {1} ئەوەندەی کە دەتەوێت: 1, 2, 3, 4, 5, …, ∞

ئەمە ڕێسایەکی گەردوونییە بۆ ژماردنی هەموو شتێک، تەنانەت لە پلکاندنەکانی چاو وەک چرکەکان بۆ پێوانی کات یان گوێگرتن لە مۆسیقا بە نۆتەکان، کە نۆتەکانیش ژمارەن.

ئێمە تەنیا دەتوانین لە بۆشایی (دووری) و کاتدا بژمێرین، کە دوو ڕەهەندیی فۆرمی بوون پێکدەهێنن. تەنیا ژێر-ڕەهەندەکانی بۆشایی و کات هەن، وەک سێ ڕەهەندی بۆشایی، کە لە قوتابخانەکاندا دەخوێندرێن. تەنیا دوو ڕەهەندی سەرەکی لە فۆرمی ڕووتی بووندا هەن. لەم پەرتووکەدا، ڕەهەندی سەرەکیی بۆشایی بە ئاسۆیی ناودەبرێت و کات بە ستوونی ناودەبرێت.

کەواتە ئاماژە بەوە دەکەین، ئەگەر هیچ شتێک بوونی نەبێت {0} ئەنجامەکەیەتی، و ئەگەر بوون هەبێت {1} تێبینییەکەیە (تاقیکردنەوەکەیە). و سەرجەم ژمارەکان لە بوون {1}، یان نەبوون {0} دروستکراون، و ئەوە ژماردنێکی گەردوونییانە دروستە لە هەموو پێوانەیەکدا بۆ نموونە: مەتر، پێ، مایل، پلەی فەرهەنهایت، پلەی سیلیزی، دانە و گەلێکی تر.

ژمارەکان لە دووانەیەک لە {0, 1} دروست دەبن یان لە ڕووی زمانەوانییەوە پێکهاتەیەک لە {بوون نییە، بوون هەیە}، لە ڕووی مەنتقییەوە {نەفیی بوون، بوون} یان {تێز، دژەتێز}.

لەلایەن خوسرەو ٣٢

سیستەمی ژمارەیی دوانەیی (باینەری):

وەکو لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، لە ڕاستیدا دەتوانین ئەنجامی هەموو جووڵەکانمان، بوون، یان بوون وەک {1} و نەفیکردنەکەی وەک {0} لە سیستەمی دەییدا کۆبکەینەوە: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, …, ، بەڵام ئێمە ڕووبەڕووی ناگونجانییەک (ناهارمۆنییەک) دەبینەوە لەگەڵ واقیع و تێبینییەکانماندا، لەبەر ئەوە دەرکەوتەکە وەک 0-1-0-1-0-1…. یان نەبوون-بوون-نەبوون-بوون... دەبێت.

سیستەمی ژمارەیی دوانەیی (باینەری) لەلایەن زانایانەوە لە سەدەی بیستەمدا پەرەی پێدرا، لەبەر ئەوە ئەوان تەنها لە ڕێگەی زمانی هاوسازی دوانەیی {0,1}ەکانەوە توانییان پەیوەندی و کارلێک (ئاخاوتن) لەگەڵ سروشتدا بکەن، بەم پێیەش دژایەتییە ناوەکییەکانی دووئامرازیی سەرەوەی {not exist, exist}.

من بەرنامەیەکم بە پایتۆن نووسی بۆ پشکنینی هەندێک ژمارە لە سیستەمی دوانەییدا:

""""Binary numbers"""
binary_zero_to_hundred = {x:bin(x) for x in range(0,101)}
binary_sevenhundred_plus_thrty = {x:bin(x) for x in range(700, 731)}
print("from zero to hundred: ",binary_zero_to_hundred)
print("From 700 to 730: ", binary_sevenhundred_plus_thrty)

ئەنجامەکە بریتییە لە:

(venv) Aris-MacBook-Pro:Python-files ari$ python -u
"/Users/ari/Documents/Python-files/binary_nums.py"
from zero to hundred:

{0: '0b0', 1: '0b1', 2: '0b10', 3: '0b11', 4: '0b100', 5: '0b101', 6: '0b110', 7: '0b111', 8: '0b1000', 9: '0b1001', 10: '0b1010', 11: '0b1011', 12: '0b1100', 13: '0b1101', 14: '0b1110', 15: '0b1111', 16: '0b10000', 17: '0b10001', 18: '0b10010', 19: '0b10011', 20: '0b10100', 21: '0b10101', 22: '0b10110', 23: '0b10111', 24: '0b11000', 25: '0b11001', 26: '0b11010', 27: '0b11011', 28: '0b11100', 29: '0b11101', 30: '0b11110', 31: '0b11111', 32: '0b100000', 33: '0b100001', 34: '0b100010', 35: '0b100011', 36: '0b100100', 37: '0b100101', 38: '0b100110', 39: '0b100111', 40: '0b101000', 41: '0b101001', 42: '0b101010', 43: '0b101011', 44: '0b101100', 45: '0b101101', 46: '0b101110', 47: '0b101111', 48: '0b110000', 49: '0b110001', 50: '0b110010', 51: '0b110011', 52: '0b110100', 53: '0b110101', 54: '0b110110', 55: '0b110111', 56: '0b111000', 57: '0b111001', 58: '0b111010', 59: '0b111011', 60: '0b111100', 61: '0b111101', 62: '0b111110', 63: '0b111111', 64: '0b1000000', 65: '0b1000001', 66: '0b1000010', 67: '0b1000011', 68: '0b1000100', 69: '0b1000101', 70: '0b1000110', 71: '0b1000111', 72: '0b1001000', 73: '0b1001001', 74: '0b1001010', 75: '0b1001011', 76: '0b1001100', 77: '0b1001101', 78: '0b1001110', 79: '0b1001111', 80: '0b1010000', 81: '0b1010001', 82: '0b1010010', 83: '0b1010011', 84: '0b1010100', 85: '0b1010101', 86: '0b1010110', 87: '0b1010111', 88: '0b1011000', 89: '0b1011001', 90: '0b1011010', 91:

لەلایەن خوسرەو ٣٣

'0b1011011', 92: '0b1011100', 93: '0b1011101', 94: '0b1011110', 95: '0b1011111', 96: '0b1100000', 97: '0b1100001', 98: '0b1100010', 99: '0b1100011', 100: '0b1100100'}
لە ٧٠٠ تا ٧٣٠: {700: '0b1010111100', 701: '0b1010111101', 702: '0b1010111110', 703: '0b1010111111', 704: '0b1011000000', 705: '0b1011000001', 706: '0b1011000010', 707: '0b1011000011', 708: '0b1011000100', 709: '0b1011000101', 710: '0b1011000110', 711: '0b1011000111', 712: '0b1011001000', 713: '0b1011001001', 714: '0b1011001010', 715: '0b1011001011', 716: '0b1011001100', 717: '0b1011001101', 718: '0b1011001110', 719: '0b1011001111', 720: '0b1011010000', 721: '0b1011010001', 722: '0b1011010010', 723: '0b1011010011', 724: '0b1011010100', 725: '0b1011010101', 726: '0b1011010110', 727: '0b1011010111', 728: '0b1011011000', 729: '0b1011011001', 730: '0b1011011010'}

ئەگەر بە وردیی سەیری بکەیت، هەر ژمارەیەک کە لە کۆتاییەکەیدا {1} هەبێت ژمارەیەکی تاکە و بە {0} لە کۆتاییەکەیدا ژمارەیەکی جووتە جگە لە سفر. ئەگەر لە قوتابخانەدا لەبری سیستەمی دەیەکی فێری سیستەمی دووانەیی (باینەری) ببەین، هەندێک لە تێبینی و تاقیکردنەوەکانمان پێویستیان بە هیچ سەلماندنێک نابێت، چونکە تێبینی کردنەکە خۆی لە خۆیدا سەلماندنێکە. سەرجەم کۆکردنەوە، دەرکردن، لێکدان و دابەشکردن لە سیستەمی دووانەییدا زۆر ئاسانترن. ئەگەر بمەوێت ڕستەکانی سەرەوە بسەلمێنم، ئەوا زۆر خێراتر دەبم.

ئەگەر $n$ ژمارەیەکی جووت بێت، ئەوا $n_{10}$ جووتە.
$N = 10k$ ئەوا $(10k)_{10} = 100k_{10} = 10(10)k_{10}$

ئێمە سەرجەم سەلماندنەکانی سیستەمی دەیەکی وەرناگێڕین بۆ دووانەیی.

لۆژیک لە کۆمەڵەکاندا (گروپەکان):

ئامانجی ئەم دەقە بیرکاریی پەتی نیست، بەڵام پێویستە لە کۆمەڵەکان بگەین، چونکە لە بەشەکانی تری ئەم پەڕتووکەدا شیکاری بۆ ئەو کۆمەڵگەیانە دەکەین کە لە گروپەکان و فەرهەنگەکانیان پێکدێن. بەم شێوەیە کۆمەڵەکان لە بیرکاریدا دەگۆڕدرێن بۆ گروپە کۆمەڵایەتییەکان.

ئەگەر سەرجەم ئەندامەکانی کۆمەڵەی A (گروپی A) لە کۆمەڵەی Bدا بن، ئەوا دەڵێین A ژێرکۆمەڵەیەکی Bیە (و دەنووسین $A \subseteq B$). بەم شێوەیە کۆمەڵەی بەتاڵ $\emptyset$ ژێرکۆمەڵەی هەموو کۆمەڵەیەکە، و هەر کۆمەڵەیەک ژێرکۆمەڵەی خۆیەتی. ئێمە زۆرجار لە وتوێژەکانماندا کۆمەڵەی A بەوە دەناسێنین کە پێک دێت لە سەرجەم ئەندامەکانی کۆمەڵەیەکی پێدراوی B کە مەرجی تایبەتمەندییەکی دیاریکراوی P دەهێننە دی. هێماکردن:

$A:=\{x \in B : x \text{ satisfies } P\}$ (کەواتە $A \subseteq B$).

A و B کۆمەڵەن. دەتوانین ئەم کۆمەڵەیانەی خوارەوە پێکبهێنین:

لەلایەن خوسرەو ٣٤

(a) A∪B:={x : x∈A or x∈B} (یەکگرتنی A و B)؛

(b) A∩B:={x : x∈A and x∈B} (بڕینی A و B)؛

(c) A\B:={x : x∈A and x∈/B} (جیاوازیی A و B)؛

(d) A×B:={(a,b) : a∈A and b∈B} (بەرهەمی کارتیزیی A و B).

کەواتە، ئەندامەکانی A × B بریتین لە بەناو جووتە ڕێکخراوەکانی (a, b) کە تێیدا a ∈ A و b ∈ B. تایبەتمەندیی سەرەکیی جووتە ڕێکخراوەکان ئەوەیە کە ئێمە (a, b) = (c, d)مان هەیە تەنها و تەنها ئەگەر a=c و b=d بێت. بۆ نموونە، دەتوانیت بیر لە R×R بکەیتەوە وەکو کۆمەڵەی خاڵەکانی (a, b) لە ڕووبەری xyی ئەندازەی پۆوتانەکاندا، کە بابەتەکە لەێرەدا ئەمە نییە. یەکگرتن (A∪B)، و بڕین (A∩B) گرنگترین کۆمەڵەکانن لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا. جیاوازییش (A\B) گرنگە، چونکە ئەندامێکە. ئێمە دەڵێین A و B لێکجیاوازن ئەگەر A∩B = ∅ بێت، واتە هیچ ئەندامێکی هاوبەشیان نییە.

ئەنجامگیریی هەڵهێنجانەی بەردەوام:

دیالێکتیک لە ڕاستیدا ئەنجامگیریی هەڵهێنجانەیە، کە ئەنجامگیریی هەڵهێنجانە گەشە پێدەدات نەوا تەنها لە بەڵگەهێنانەوەیەکی خولییدا، بەڵکو تەنانەت لە ململانێی مێژوویی بونەوەرە مرۆییەکاندا، کە دیالۆگی نێوان گروپ و کۆمەڵگاکانی تێدایە. تاکەکان بەرهەمی کۆمەڵگا و گروپەکانن، ئەگەرچی خۆشیان گروپێکی یەک کەسین لە شێوە پەتییەکەی خۆیدا.

فێرکارییەکەی زەردەشت سەبارەت بە دژایەتییەکان (کە بە دووفاقیی چاکە و خراپە و جۆرەکانی تر ناودەبرێت) گەیشتە فیپاگۆرس، ئەگەرچی نەسەلمێنراوە کە فیپاگۆرس قوتابیی ڕاستەوخۆی ئەو بووبێت. فیپاگۆرس دە دژایەتییەکەی خۆی (وەکو جووت و تاک/نێر و مێ و هتد) لێ دەرخست و یۆنانییە کۆنەکان دیالێکتیکی خاویان لێ وەرگرت (بەتایبەتی لە دادگاکاندا). پاشان هەڵهێنجان لە دیالێکتیکەوە وەرگیرا (بەتایبەتی لەلایەن پلاتۆوە بەکارهێنرا)، و لە کۆتاییدا ئیستقرا/هێنانەوە وەرگیرا (بەتایبەتی لەلایەن ئەرستۆوە بەکارهێنرا).

دیالێکتیک لەلایەن فەیلەسوفی ئەڵمانی هیگلەوە گەشەی پێدرا و ئەو لە نەفیی تێزی دژ (antithesis) لە دژی تێز (thesis) تێگەیشت، کە سەنتێزێک (synthesis) پێکدەهێنێت (کە ئیتر دژایەتییەکی خاو نییە، بەڵکو دەرهاوێژێکی هەیە بە ناوی سەنتێز). ئەم دەرهاوێژە لە نووسینەکانی هیگلدا بە “Aufheben” ناو دەبرێت، کە واتای ئەوەیە سەنتێز لە هەردووکیانەوە (تێزی دژ لە دژی تێز) هەڵگیراوە/بەرزکراوەتەوە. ئەمە لە نووسینی خوارەوەدا بە بزووتنەوە ناو دەبرێت، چونکە پڕۆسەیەکی بەردەوامە.

بەپێی هیگل، ئەم نەفییە بە شێوەیەکی بەردەوام بەردەوام دەبێت، کە بزووتنەوەیەک پێکدەهێنێت وەک چۆن لە سەرەوە ئاماژەم پێدا. من بۆ ڕێزگرتن لە هیگل بە دیالێکتیک ناوی دەبەم.

لەلایەن خوسرەو ٣٥

ئەگەرچی لە چەمکە پەتییەکەیدا ئیستینتاجییەکی بەردەوامە. هێگڵ بووە هۆی ئایدیاڵیزم، لەبەر ئەوەی ئەو لە «من»ەوە وەک سەنتەری فەلسەفە دەستی پێکرد. لەبەر ئەوە هێگڵ لە هەردوو پەڕتووکەکەیدا «Phänomenologie des Geistes» و هەروەها «Wissenschaft der Logic» گەیشتە یارییە چەمکییە زمانەوانییە نادیارەکە. ئەوەش هۆکاری ئەوەیە کە فەلسەفەکەی تەنانەت لەلایەن پرۆفیسۆرانی فەلسەفەشیەوە بە ڕوونی لێنێتێگەیشترێت. ئەو ڕۆح «Geist» وەک ڕاستییەکی ڕەها، و زانست وەک فینۆمینۆلۆجیی ڕۆح، و لە کۆتاییدا لۆژیک وەک زانستی میتافیزیک گریمانە دەکات، بۆیە ئەمەش فەلسەفەکەی بەرەو ناڕاستی بردووە، ئەگەرچی ئەو دیالێکتیکی پەرەپێدا و مرۆڤایەتی لەسەر ئەوە قەرزارییەتی. ئەگەر «من» بەردێک ببینم، و بابەتەکە «بەردەکە» سوبێکتێک بێت لە مێشکمدا «ئایدیا»، ئەوا «من» تەنها ئاوێنەیەکم و مێشکم لە ناوما، پاشان هۆشیاریم، و لە کۆتاییدا زانیارییەکەم لە ناو «من»دا تەنها ڕەنگدانەوەیە.

سەرجەم مرۆڤەکانی کەلتوورە جیاوازەکان و تێگەیشتنە جیاوازەکان، لەبری «من»، سەنتەری زانینن لە درێژایی مێژوودا لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا. بۆیە «من»ێکی بەکۆمەڵی مێژوویی لە هەموو گروپەکانەوە پێگەی زانینە و هەموو ئەوانەیە کە تا ئێستا بەدەستمان هێناوە. زانست دۆزینەوەی دروستیی زانینە هەنگاو بە هەنگاو لە ڕێگەی فینۆمینۆلۆجی و دروستیی ئەنجامگیرییەکان لە ستراتیژیی ئیستینتاجیی بەردەوامدا، و لۆژیک ئەو ئەنجامگیرییە جیاوازانەی دروستی لە زانینماندا بەرەو ڕاستی ڕێکدەخات.

دیالێکتیک بریتییە لە نەفیکردنی ئەنتی‌تێز دژی تێز و ئەم جووڵەیەی نەفیکردنە بەردەوامانە پێی دەوترێت بوون یان بوون لە چەمکە پەتییە فەلسەفییەکەیدا. لەبەر ئەوە دیالێکتیک لە ئارگومێنتی نێوان دوو کەس یان زیاتردا ڕوودەدات، ئەگەر و تەنها ئەگەر هەموویان لە هەمان کاتدا هاوبەشی ئارگومێنتەکە و دادوەر بن، بەپێچەوانەی بیرکردنەوەی ئیستینتاجیی نەریتییەوە، کە کەسی سێیەم دەڕوانێتە ڕستەکانی ئارگومێنتی نێوان دوو لایەنەکە، پاشان ئەنجامەکە لە ڕێگەی ستراتیژیی ئیستینتاجیی بیرکردنەوەوە هەڵدەهێنجێت. کەسی سێیەم (دادوەرەکە) لە بیرکردنەوەی ئیستینتاجیدا دادوەری لەسەر ڕستەکان (پێشەکییەکان، چ ڕاستی بن یان ناڕاستی) لە نێوان کەسانی دیکەدا دەکات، بەڵام ئەو دوو یان سێ کەسەی لە ناو ئارگومێنتەکەدان دادوەری لەسەر خۆیان دەکەن و لە یەکتری تێدەگەن لە ئیستینتاجیی بەردەوامدا (یان دیالێکتیکدا).

لەبەر ئەوە ئێمە گەیشتووینەتە قۆناغێک لە لۆژیک، کە تێیدا بەشێکین لە ئارگومێنتەکە و لە یەک کاتدا دادوەری دەکەین، چونکە لایەنگیریی ئەوە دەکەین لە دروستیی ڕستەکان (پێشەکییەکان) و ڕەواویەتیی ئارگومێنتەکە تێبگەین.

لەلایەن خوسرەو ٣٦

بە دەستی خۆمان. با پێشتر لە دیالۆگێکی زۆر سادە بکۆڵینەوە، ئەگەرچی لەم نووسینەدا سەرپێیی دەربکەوێت.

ئێمە پێش ئەوەی دیالێکتیک بەشێوەیەکی گەردوونی لە پێشکەوتنی مێژووییدا دیاری بکەین، یەکەمجار لە دیالۆگێک (لە نێوان دوو کەسدا) وەک ئارگیومێنتێک دەکۆڵینەوە. فەرد بریتییە لە گروپێک لە یەک کەس، لە شێوە پەتییەکەیدا. با زارا کورد بێت و دیمیتریش یۆنانی بێت:

دیمیتری: یۆنانییەکان نامرن. (تێز١)

زارا: ئەرستۆ یۆنانی بوو، بەڵام مرد. „بەڵام = و“ (ئەنتی‌تێز١)

دیمیتری: باشە، کەواتە هەندێک یۆنانی دەمرن. (سەنتێز١)

زارا: تەنها هەندێک کورد دەمرن. لە دەرئەنجامەکەی دیمیترییەوە (سەنتێز١=تێز٢)

دیمیتری: هەموو یۆنانییەکان و کوردەکان دەمرن. (ئەنتی‌تێز٢)

زارا: ئاها، هەموو بوونەوەرە مرۆییەکان دەمرن. (سەنتێز٢=تێز٣)

…. (دیالۆگی بەردەوام)

دیمیتری: بەڵام هەموو یۆنانییەکان قۆزن. (سەنتێزی $n-1$ یاخود تێزی $n$)

زارا: سۆکرات یۆنانییەکی قۆز نەبوو. (ئەنتی‌تێزی $n$)

دیمیتری: کەواتە هەندێک یۆنانی قۆزن. (سەنتێزی $n$)

….

زارا پێدەکەنێت: بەڵێ، تۆ قۆزیت! (سەنتێزی کۆتایی یاخود دەرئەنجام)

دیالێکتیک لە باشترین شێوەی ڕوودانیدا لە خۆشەویستیی نێوان پیاو و ژندا ڕوودەدات، لەبەر ئەوەش لەسەر بنەمای تێگەیشتنە. ئەنجامی خۆشەویستیی دیالێکتیکی بریتییە لە وەچەنواندن. (بڕوانە بەشی خۆشەویستی)

سێکس بەبێ خۆشەویستیش دەکرێت لەسەر بنەمای دیالێکتیک و تێگەیشتنی هەردوولا ڕووبدات، بەڵام مەرج نییە ببێتە هۆی وەچەنواندن، ئەگەرچی ڕەنگە ببێتە هۆشی.

ئەنجامگیرییەکە ڕاستە، بەڵام تێزی یەکەم لە ئارگیومێنتەکەدا ڕاست نیست.

بۆ نموونە، گروپێک لە سێ فەرد لە ململانێ/ئارگیومێنتی نێوان‌گروپیدان، کە بە سیانە (ترێلۆجی) ناسراوە:

یورگۆس: من یۆنانییەکم، و یۆنانییەکان نامرن. (تێز١)

هۆڵگەر: ئەرستۆ یۆنانی بوو، و ئەو مرد. (ئەنتی‌تێز١)

یورگۆس: باشە، کەواتە هەندێک یۆنانی دەمرن. (سەنتێز١ یاخود تێگەیشتن١)

زارا لە تێگەیشتنی١-ەوە ئارگیومێنتەکە وەک تێزی دووەمی نوێ درێژە پێدەدات:

زارا: من کوردم، و تەنها هەندێک کورد دەمرن. واتا: بە ئەگەری زۆرەوە من نامرم. (تێز٢)

هۆڵگەر: بەڵام کوردەکان و یۆنانییەکانی سێ نەوەی ڕابردوو مردوون. (ئەنتی‌تێز٢)

لەلایەن خوسرەو ٣٧

زارا، یورگۆس و هۆڵگەر: ئاهـ، کەواتە هەموو مرۆڤەکان دەمرن. (تێگەیشتنی٢)

هۆڵگەر لە تێگەیشتنی٢وە وەک تێز٣ بەردەوام دەبێت:

هۆڵگەر: هەموو مرۆڤەکان دەمرن، بەڵام تەنها ئەڵمانییەکان لە کوردەکان و یۆنانییەکان بەهێزترن. (تێز٣)

دیمیتریس: هێرکۆڵ پیاوێکی بەهێز بوو، ئەویش یۆنانی بوو. (ئانتی-تێز٣)

….

و بەڵگەهێنانەوەکە بەردەوام دەبێت و بەردەوام دەبێت تەنها لە ڕێگەی تێگەیشتنی خۆیانەوە بێ دادوەرێک، کە دروستی یان هەڵەی ڕستەکانیان دادوەری بکات. بەڵگەهێنانەوەکەش ڕەوایە، لەبەر ئەوە ستراتیژێکی هەڵهێنجانی بەردەوامە.

ئەوەی دەمەوێت لە دیالۆگێکی وەها سادە یان تەنانەت بەتاڵدا پیشانی بدەم ئەوەیە کە دیالێکتیک لە شێوە پەتییەکەیدا هەڵهێنجانی بەردەوامە، کە هێڵییە، بەڵام بە بەردەوامی خولاوەیە.

ئەگەر هۆڵگەر سوور بێت لەسەر سەلماندنی وتەکەی بە توندوتیژی، و ئەگەر نەیەوێت نەرێکردنەکانی ڕستەکانی لەلایەن کەسانی دیکەوە قبوڵ بکات، ئەوا دەبێتە هۆی دروستبوونی ململانێ لە نێوان هۆڵگەر و ئەوانی تردا، چ بە زارەکی یان بە جەستەیی. ئەوە ناکۆکییەکە و ئیتر ململانێ لە هەڵهێنجانی بەردەوامدا نییە. بە کۆ پێی دەوترێت جەنگ، ئەگەر هاوڕێ ئەڵمانییەکانی بانگ بکات بۆ پاراستنی تێزەکەی لە دژی ئانتی-تێزەکانی ئەوانی تر (بە وشەی سادەتر: بۆ ڕزگارکردنی ڕستەکەی، ئارەزووەکەی، تەنانەت بەهاکانی لەپێناو ئیرادەی خۆیدا لە دژی نەرێکردنی ئەوانی تر).

ئێمە ئاماژەمان بەوە کردووە کە دروستیی ڕستەیەک لە لۆژیکدا بە ڕاست ناو دەبرێت. دەبێت وەک دروست فەرز بکرێت و نە وەک ڕاستی وەک بەشێک لە ڕاستی، چونکە لە ڕێگەی دروستیی وەها ڕستەیەکەوە (پێشەکییەکان) گەردوون بەرەو ڕاستی لە هەڵهێنجانی مێژووییدا دەچێت.

دروستی تەنانەت بە بەردەوامی لە گەشەسەندنی دیالێکتیکیی چەمکەکاندا دەگۆڕێت. ئەگەر کەسێکی بێ باوەڕی ئایینی لە سەردەمانی کەڤنار یان چاخی ناوەڕاستدا وەک کافر فەرز کرابێت، ئێستا پێی دەوترێت ئاتێیست. کافر نەرێنی بوو، بەڵام ئاتێیست ئەمڕۆ چەمکێکی ئەرێنییە. لەبەر ئەوە چەمکەکان هەموویان لە نەرێکردنی هەڵهێنجانیی بەردەوامی گروپەکان و ژێر-گروپەکاندا گەشە دەکەن. دروستیی پەتی (ڕاستیی لۆژیکیی ڕستەیەک یان تێزێک) زانستە، بەڵام هێشتا ڕاستی نییە، بۆیە ئێمە لە ڕێگەی ئەو نەرێکردنانەوە لە ململانێی مێژوویی گروپەکاندا بەدوای ڕاستیدا دەگەڕێین.

زانست وەک ئەنجامی هەڵهێنجانی بەردەوام:

زانست دروستیی لە ململانێی مێژوویی مرۆڤدا لە شێوەی ستراتیژی هەڵهێنجانی بەردەوامدا بەدەست هێناوە، بەم شێوەیە ئەفسانە، ئایین و ئەدەبیات وەلانراون، ئەگەرچی ئەدەبیات هەمیشە هاوتەریب لەگەڵ زانستدا گەشەی کردووە. زانست پاكترینی بەدەست هێناوە

لەلایەن خوسرەو ٣٨

دروستیی بیرکردنەوەی هەڵهێنجانی بەردەوام لە ململانێی مێژوویی مرۆڤایەتیدا، لە تاکەکانەوە بۆ خێزانەکان، پاشان بۆ ژێرگروپەکان و لە کۆتاییدا بۆ کۆمەڵگەی جیهانی. زانست تەنها دروستیی هاوبەشی نێوان هەموو کولتوورەکانی گروپ و ژێرگروپە جیاوازەکانە لە ئاستی جیهانیدا، و لەبەر ئەوەش دروستیی هاوبەشی کولتوورەکانە. بەم پێیەش، زانست ئەنجامی ستوونیی دروستیی پەتیی مێژوویی بووە و لە داهاتووشدا وا دەبێت. ئەم ململانێیەی زانیاری لە دەرئەنجامەکانی دروستی لە نێوان مرۆڤایەتیدا، لە ئارگومێنتی مێژوویی ململانێی گروپەکاندا گەشەی کردووە، کە مرۆڤەکان تەنها یان لە ڕێگەی تاقیکردنەوە/تێبینی لە سروشتدا دەیدۆزنەوە، یاخود بە شێوازێکی عەقڵانی لە دەرئەنجامە مەنتقییەکاندا.

بە وتەیەکی ئاسان، زانست بەرهەمی پەتیی پێشەکییە دروستەکانی مرۆڤایەتییە لە درێژایی مێژوودا، لە مرۆڤی سەرەتاییەوە بۆ کولتوورە دێرینەکان و لە کۆتاییدا بۆ ئێمە لە سەردەمی هاوچەرخدا؛ لەبەر ئەوە هەمیشە خۆی لە دیالۆگێکی مێژووییدا بۆ دروستیی پەتی شیدەکاتەوە و گەشە بە خۆی دەدات.

ئەگەر شارستانیەتە یەکەمینەکان، بە تایبەتی سۆمەرییەکان، ژمارە دەیییەکانیان لە ڕێگەی تێبینیکردنی پەنجەکانی هەردوو دەستیانەوە دۆزیبێتەوە، ئەوا بابلییە دێرینەکان و مصرییە دێرینەکان ئەندازە و ئەستێرەناسی و هتد گەشە پێدا، و لەوە بەدواوە یۆنانییە دێرینەکان دەستیان کرد بە گەشەپێدانی زانیاری لە بەشە جیاوازەکاندا، تا دەگاتە هەموو بەشەکانی زانست لە سەردەمی هاوچەرخدا.

پاشان مەنتق پێکهاتەیەکی سیستماتیکە کە زانست و بەم پێیەش شارستانیەتی مرۆڤ لە ناویدا گەشە دەکات. مەنتق بە یارمەتی بیرکاری، کولتوورەکان ڕێکدەخات بەرەو تەواوکارییەک لە ناو شارستانیەتدا. هەردووکیان پێکهاتەیەکی دروستی بۆ زانستەکانی تر قایم دەکەن تا درۆکان (نا-ڕاستییەکان)ی ئایین و ئەفسانە (پێشبینییە پێش-مێژووییەکانی گروپە نیمچە-ئاژەڵییەکانی مرۆڤ) بەتاڵ بکەنەوە. زانست هەڵەیی پێشەکییەکانیان لە ستراتیژێکی هەڵهێنجانی بەردەوامدا لە درێژایی مێژوودا بەتاڵ دەکاتەوە.

هەڵهێنجانی بەردەوامی مێژوویی:

تاکەکان لە ئارگومێنتێکدا کە لە ماوەیەکی کورتدا ڕوودەدات یەکتری بەتاڵ دەکەنەوە. بەڵام مێژووی مرۆڤایەتیش دیالۆگێکە لەو ئارگومێنتە کورتیانەوە بۆ ئارگومێنتەکانی نێوان ژێرگروپەکان لە کۆمەڵگەی جیهانیی مرۆڤدا، وەک لە سەرەوە بە کورتی ئاماژەمان پێدا.

ئێمە گریمانەی ئارگومێنتی هەڵهێنجانی بەردەوام لە نێوان مرۆڤەکاندا دەکەین لە ڕووی مێژووییەوە. ئارگومێنتەکانی نێوان پاشا دەسەڵاتدارەکان و کۆیلە ژێردەستەکان لە درێژایی مێژوودا و لە زۆر سەدەدا ڕوویان داوە. بەتاڵکردنەوەی...

کۆیلەکان لە دژی ستەمکاری پاشا دەسەڵاتدارەکانی بەرەو دەرەبەگایەتییەکی کەم-دەسەڵاتتر پاڵپێوەنا، هەرچەندە چەندین سەدەی خایاند. وە نەرێکردنی جووتیاران دەرەبەگایەتیی بەرەو سەرمایەداری پاڵپێوەنا. نەرێکردنی چینی کرێکار لە دژی سەرمایەدارەکان بۆ دوو سەدە دەچێت بەردەوامە. ئێستا مرۆڤایەتی لە دۆخێکی نوێی نەرێکردندایە لە نێوان وەبەرهێنان و بەها-ئافەرێنیدا. دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان ئارگومێنتێکی هەڵهێنجانی بەردەوامی مێژووییە وەک ئەوەی ئێستا ئاماژەمان پێدا، لەبەرئەوە ئێمە مامەڵە لەگەڵ چەمکەکان دەکەین، کە بوونەتە فاکت (ڕاستی) لە ڕێگەی دروستییەوە (یان ڕاستیی لۆژیکی). ئەم ئارگومێنتە لەسەر دەسەڵات، مرۆڤەکانی لە کۆنترۆڵی ڕەهاوە لە سەردەمانی کەڤناردا بەرەو ئازادی لە سەردەمی هاوچەرخدا ڕێنموونی کردووە. ئەمە لە نەبوونی تێگەیشتنەوە بووە، هەرکاتێک شەڕ و پێکدادانەکان بە تەواوی وەک ئەوەی لە دیالۆگێکی کورتدا بەبێ هەڵهێنجان ئاماژەمان پێدا ڕوویانداوە. پێکدادانەکان تەنها دیالێکتیکیان دواخستووە، بۆیە لە ڕووی مێژووییەوە خراونەتە بەردەم دیالێکتیک بۆ ئەوەی ڕێگری لە دەرەنجامەکانی دیالێکتیکی ئەقڵانی بکەن لە کات و شوێنی جیاوازدا.

لەلایەن خوسرەو ٣٩

پاشان دەرەنجامی (C1) خۆیشی پێشینەیەکە (یان/وە تێزێکە) و لەگەڵ پێشینەیەکی نوێدا (یان/وە ئانتی-تێزێکدا)، کە دەرەنجامی دووەم دەردەهێنێت (C2)، کە ئەویش دروستە، بۆیە ئەمە هەڵهێنجانییە. دەرەنجامی دووەم لەگەڵ فاکتێکی تردا دەرەنجامی سێیەمی ڕاست دەردەهێنێت (C3) و بەم شێوەیە بەرەو ڕاستی دەچێت.

کەواتە، هەڵهێنجانی دیالێکتیکی بەردەوام دروستە تا دەگاتە دەرەنجامی (Cn-1) و دەرەنجامی (Cn). بۆیە ئێمە دەتوانین بە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان بڵێین "ململانێی گروپە هەڵهێنجراوە بەردەوامەکان" لە ڕووی مێژووییەوە. ئەوە بەو واتایە دێت، کە فاکتەکان لە بیرکردنەوەی هەڵهێنجانیدا ڕاستن، کە ئێمە تا ئێستا بە درێژایی مێژوو تێبینیمان کردوون.

ئەگەر مێژووی هەڵهێنجانی (C1, C2, …, Cn-1, Cn) ڕاست بێت، ئەوا داهاتوو (Cn+1, Cn+2, … , infinite C) یش ڕاستە بەپێی ئیستیقرا. لە Cn+1 ـەوە تا C ی بێکۆتا (دەرەنجامە بێکۆتاکان) ئیستیقرای دیالێکتیکین لە داهاتوودا، هەرچەندە هێشتا تێبینیمان نەکردوون.

ئێمە دەتوانین بیرکردنەوەی ئیستیقرائی لە ڕاستیی هەڵهێنجانی دەرەنجامەکانی C1, …, Cn, …, infinite C ـەوە دەربهێنین. ئیستیقرای C1 بۆ Cn+1 ڕاستە، تەنها و تەنها ئەگەر هەموو دەرەنجامە هەڵهێنجراوەکانی نێوان C1 تا Cn دروست بن. ئێمە پێشتر دەزانین کە دەرەنجامەکانی C1 تا Cn دروستن، بۆیە C+1 یش دروستە. پاشان C+2 دروستە، تەنها و تەنها ئەگەر دەرەنجامەکانی C1 تا Cn+1 دروست بن. پاشان ئیستیقراکە بەردەوام دەبێت بۆ C ی بێکۆتا (دەرەنجامە بێکۆتاکان)، کە ئەویش دروستە یان بەرەو ڕاستی دەچێت. لەبەر ئەوە ستراتیژی ئیستیقرائی بۆ بیرکردنەوە لەسەر هەڵهێنجانە مێژووییەکەمان ڕەوا و ڕاستە.

لەلایەن خوسرەو ٤٠

لۆژیکی چەندایەتی (چەندیی)، کە بەشدارە لە ژمارەی خاڵە هاوبەشەکان یان جیاوازییەکان لە ڕووی چەندایەتییەوە لە نێوان گروپەکان و ژێر-گروپەکاندا، پرسێکی بیرکارییە. بگەڕێوە بۆ لۆژیک لە کۆمەڵەکاندا لە سەرەوە.

کاتیگۆری، چەمک و پێوانەکردن (Category, concept and measurement):

زانیاری (مەعریفە) کۆمەڵێکە لە کاتیگۆری، پێوانەکردن و چەمکەکان (وێنە لێکدراوەکان لە مێشکماندا) بۆ بەدەستهێنانی دەرەنجامێک. کاتیگۆری بە سادەیی هۆشیاری و ئاگایی گروپێکە، کە لە ڕووی مێژووییەوە گەشەی کردووە. بۆ نموونە کاتیگۆری "مرۆڤ" یان لە ڕووی نەتەوەییەوە پۆلێن دەکرێت، وەک یۆنانی، کورد، ئەڵمانی یان لە ڕووی ڕەگەزییەوە پۆلێن دەکرێت وەک هیندۆ-ئەوروپی، ئەفریقیی ڕەش، خەڵکی ڕەسەن و هتد. کاتیگۆری ئەندازە پۆلێن دەکرێت بۆ ژێر-کاتیگۆرییەکانی وەک خاڵ، هێڵ، سێگۆشە، چوارگۆشە، بازنە و هتد.

چەمکەکانیش ئەو تێگەیشتنە مێژووییانەن، کە ئێمە وەک دیاریکردن یان پێناسەی کاتیگۆرییەک تێیان دەگەین. بۆ نموونە، چەمکی سیاسەت کاتیگۆری زانست پێناسە و دیاری دەکات، کە گروپێک یان ژێر-گروپێک بەرەو ئامانجێک یان مەبەستێک ئاراستە دەکات. یان چەمکی بەهێز، کە هێزی تەنێک پێناسە دەکات.

پێوانەکان ئەو پێوەرانەن کە بۆ پێوانەکردنی چەمکی کاتیگۆرییە جیاوازەکان بەکاردێن. بۆ نموونە، میل یان کیلۆمەتر، کە دووری دەپێون، لەدەرەوەی پێوەری ستاندارد، پێوانەکانی نێوان گروپە جیاوازەکان دەپێون. ئەمریکییەکان دووری بە ئینج، میل دەپێون و یۆنانییەکانیش بە میلیمەتر، سەنتیمەتر و کیلۆمەتر. فاکتەکە ئەوەیە کە ئێمە لە ڕووی مێژووییەوە گەشەمان پێداون بۆ تێگەیشتن لە یەکتری لەناو گروپێکدا. بۆیە ئەوانە هەموویان لە زماندا کۆکراونەتەوە بۆ ئەوەی کێشەکانمانی پێ چارەسەر بکەین لە ئارگومێنتەکاندا. زانست ئەوانە گەشە پێدەدات؛ بۆیە زانست دروستیی پەتی و دەرەنجامی ئارگومێنتەکان گەشە پێدەدات.

وەک ئاماژەمان پێدا، کە کاتیگۆری، چەمک و پێوانەکان هەموویان ئەقڵانین و سروشتی نین (هەرچەندە هەست بە لۆژیکی سروشتی دەکەن). کەواتە ئێمە ناتوانین وەک سروشت تێبینییان بکەین یان تاقیکردنەوەیان لەسەر بکەین، بەڵکو ئێمە دایاندەهێنین یان دروستیان دەکەین (دەیاندۆزینەوە)، بۆ ئەوەی ستانداردێک بۆ دەستەواژەکان، لۆژیک و ژمارەکان دابڕێژین.

کاتیگۆرییەکانی وەک ئایین و ئەفسانە لایەنی تاریکی زانیاری و تێنەگەیشتنەکانی مرۆڤایەتین لە ڕووی مێژووییەوە، هەرچەندە ئەوان خۆیان بە کاتیگۆرییەکانی زانستەوە هەڵدەواسن بۆ ئەوەی بمێننەوە. بەم شێوەیە ئەوان خۆیان لەگەڵ تەواوی زانیارییەکانی مرۆڤایەتیدا بە درێژایی مێژوو نوێ دەکەنەوە.

لەلایەن خوسرەو ٤١

لە کاتە جیاوازەکاندا (کاتە ئاسۆییەکان و/یان سەردەمەکان) گروپە جیاوازەکان لە ململانێدا بوون و ئەنجام و دەرەنجامەکانی ئارگومێنتەکانیان لە شێوەی زانستدا گەشەی کردووە. بەڵام زانست هێشتا لە ڕێگەی ئەو ئارگومێنتانەوە لە گەشەکردندایە و دروستیی ئارگومێنتە هەڵهێنجراوەکانمان هێشتا بەرەو دروستییەکی پەتیتر گەشە دەکات، کە ئەوەش ڕاستییە.

پۆلێنکردن، چەمک و پێوانەکردن بەردەوام بەرەو دروستییەکی تەواو گەشە دەکەن. ئەو زمانانەی کە سەر بە گروپە جیاوازەکانن و شێوەزارەکانی ژێر-گروپە جیاوازەکان لە ڕێگەی ئارگومێنتی هەڵهێنجانییەوە گەشەیان کردووە. زمانە دروستەکان ئەوانەن، کە خۆیان لەگەڵ ئەم ململانێ دیالێکتیکییە یان ئارگومێنتە هەڵهێنجانییەی مێژوودا نوێ دەکەنەوە بەپێی ئەو کاتیگۆری، چەمک و پێوانە گەشەسەندووانە. بۆیە ئەو زمانەی کە لەگەڵ لۆژیکدا دەگونجێت یان لایەنی کەم هاوتەریبە لەگەڵ لۆژیکدا دەتوانێت پەتیترین دەرەنجامەکانی دروستی دەربهێنێت.

زمانی لۆژیکی تەنها پشت بە بیرکردنەوەی هەڵهێنجانی نابەستێت بەڵکو بە هەموو شێوەکانی بیرکردنەوە (لە تێبینیکردنەوە تا ئیستیقرا)، هەرچەندە لە ڕێگەی ستراتیژی هەڵهێنجانیی ئارگومێنتی مێژووییەوە بە گشتی، و ئارگومێنتە خولییەکان (ئاسۆییەکان) بە وردی. زمانی لۆژیکی هەروەها هەڵە و تاقیکردنەوەی زانستی تاقیکاری و وردبینی بیرکردنەوەی ئیستیقرائیی بیرکاری لەخۆدەگرێت. تاکە جیاوازییەکە ئەوەیە، کە هەڵهێنجانی ستراتیژێکی مێژوویی بوونە (و/یان بوونەوەر).

هۆشیاری (Consciousness):

هۆشیاریی تاکێک وەک فۆرمێکی پەتیی گروپێکی یەک کەسی \{1\} بریتییە لە ئاگایی ئێستای دەربارەی کاتیگۆرییەکان و چەمکەکان بەپێی پێوانەکان، کە لە ڕووی مێژووییەوە لە ڕێگەی کولتوورە جیاوازەکان و بەم پێیەش شارستانیەتەوە گەشەیان کردووە. ئاساییە ئەگەر هۆشیاریی تاکێک یان ژێر-گروپێک بەپێی زانیارییەکانی ئەو گروپە سەرەکییە دیاری بکرێت کە سەربە ئەون. هۆشیاری بۆ دەروێشێکی بودی بریتییە لە زێن (Zen) و تەرکیزکردن لەسەر بوونی پەتی بەبێ بیرکردنەوە لە شتەکانی تری دەوروبەر، بەڵام بۆ من هۆشیاری بریتییە لە زانیاری دەربارەی ئەو ڕووداوانەی کە لە دەوروبەرمدا پۆلێن دەکرێن و دەکرێنە چەمک لە پێوانەکان، چۆنایەتی و هتد. هۆشیاریی مەلا یان ڕابایەک بە پێچەوانەوە دیاریکردنی ڕەهایە لە بەرژەوەندی خۆی و گروپەکەی خۆیدا. بەڵام هۆشیاریی پەتی بریتییە لە ئاگایی لە کاتیگۆرییە زانستییەکان، چەمکی ئۆبژێکتەکان و سوبژێکتەکان، کە لە جووڵەیەکی بەردەوامدان لە

بەردەوام لە ئارگومێنتی هەڵهێنجانیی مرۆڤەکان و ململانێی هەڵهێنجانیی جۆرە بایۆلۆژییەکان یان دیاردە فیزیاییەکاندا.

کاتیگۆری و چەمکەکانی تێگەیشتن (Category and concepts of understanding)

لۆژیک تەنها لە زماندا تێدەگەین، بۆیە لە بنەڕەتدا لە ئارگومێنتەکانەوە و لەناو ئارگومێنتەکاندا دۆزراوەتەوە. بۆیە دەبێت لۆژیک لە بنەڕەتدا لە زمانێکیشدا هەبێت، کە خاوەنەکانی زمانەکە/زمانەکان (زۆربەی گروپە نەتەوەییەکان) هەمیشە نەک تەنها لە ماوەیەکی کورتدا بەڵکو بە درێژایی مێژوو لە ئارگومێنتدان. ئەمە بەو واتایە دێت کە لۆژیک لە زمانە جیاوازەکاندا کە سەر بە کولتوور و گروپە جیاوازەکانن گەشەی کردووە/گەشە دەکات. ئەرستۆ کاتیگۆرییە ڕاستەقینە-ئەقڵانییەکانی خستەڕوو، کە تێیدا گشتیترین جۆرەکانی قەوارەی شتەکان لە زمانێکدا بۆ دە کاتیگۆری دابەش دەکرێن:

• جەوهەر (Substance) (بۆ نموونە: مرۆڤ، ئەسپ، سەگ)
• چەندایەتی (Quantity) (بۆ نموونە: چوار پێ، دوو پێ، دە...)
• چۆنایەتی () (بۆ نموونە: سپی، ڕێزمانی)
• پەیوەندی (Relation) (بۆ نموونە: دوو ئەوەندە، نیوە)
• شوێن (Place) (بۆ نموونە: لە کوردستان، لە بازاڕ)
• کات (Date) (بۆ نموونە: دوێنێ، ساڵی پار)
• دۆخی جەستەیی (Posture) (بۆ نموونە: پاڵکەوتووە، دانیشتووە)
• دۆخ (State) (بۆ نموونە: پێڵاوی لەپێدایە، زرێی پۆشیوە)
• کردار (Action) (بۆ نموونە: بڕین، سووتاندن)
• بەرکاربوون (Passion) (بۆ نموونە: بڕاوە، سووتاوە)

زۆرێک لە کاتیگۆرییەکانی ئەرستۆ لەم نموونەیەدا هەن:

ئەسپێکی سپی لەسەر ڕێگاکە دوێنێ لە کوردستان لەسەر چوار پێ ڕای دەکرد، کە دوو ئەوەندەی ئەو پیاوەی سواری ببوو پێی هەبوو.

ئەرستۆ دەبێت ئەمەی لە ڕێگەی پرسیارکردن و وەڵامە شیاوەکان بۆ پرسیارەکان کردبێت. لۆژیک پاش ڕووخانی کولتووری یۆنانی دێرین لەلایەن ڕۆمانییە بەربەرییەکانیانەوە و سەرهەڵدانی حوکمڕانیی سەربازی ڕۆما لەگەڵ تاریکیی ئایین لە ناویاندا دواتر، گەشەی نەکردووە.

ئیمانوێل کانت کاتیگۆرییەکانی ئەرستۆی پۆلێنکردۆتەوە تا/دوای سەردەمی ڕۆشنگەری، کە تێیدا هەر حوکمدانێک لەسەر ئۆبژێکتێک دەکرێت لە یەکێک لە چوار کاتیگۆرییەکە (چەمکەکان)دا بێت، کە هەریەکەیان سێ ژێر-کاتیگۆریشیان هەیە وەک لە خوارەوە پێرست کراوە:

لەلایەن خوسرەو ٤٢

1. چەندایەتی (Quantity)
   • یەکەیی (Unity)
   • فرەیی (Plurality)
   • گشتگیری (Totality)
2. چۆنایەتی (Quality)
   • ڕاستەقینەیی (Reality)
   • نەرێکردن (Negation)
   • سنووردارکردن (Limitation)
3. پەیوەندی (Relation)
   • خۆماکیی و مانەوە (Inherence and Subsistence) (جەوهەر و ڕووداو)
   • هۆکاردارێتی و پشتبەستن (Causality and Dependence) (هۆکار و دەرەنجام)
   • کۆمەڵگە (Community) (بەرامبەری)
4. مۆدالێتی (Modality)
   • پێکانەیی (Possibility)
   • بوون (Existence)
   • پێویستی (Necessity)

نموونەیەک بە چوار چەمک-کاتیگۆرییەکەی کانتەوە:

هەموو ئەسپە نا-کوردییەکان ڕەنگە/پێویست بکات لە دەرەوەی کوردستان بوونیان هەبێت بەهۆی سنووری جوگرافییەوە.

کانت ئاماژە بەوە دەکات کە کاتیگۆرییەکانی ئەو زاڵن بەسەر نەخشە چەمکییەکەماندا. ئەرستۆ دە کاتیگۆرییە باڵاکەی شتەکان لە ڕاستەقینەیی و سروشتەوە دەربهێنجێنێت، بۆیە ئەوان زۆر ئەقڵانی دەردەکەون، لەبەرئەوە وەها دەردەکەون کە سەر بە شتەکان خۆیان بن. بەڵام چەمکەکانی کانت وەک چەمکی گەردوونی سەر بە مرۆڤن، کە هەموو شتێک لە ڕاستەقینەیی و سروشتدا لەناو ئەو دوازدە چەمکەی مرۆڤدا پۆلێن دەکرێت. ئەرستۆ ڕاستەقینەیی و سروشت دەخاتە سەنتەرەوە و خۆیشی وەک دادوەرێکی کاتیگۆرییەکان دەبینێت. کانت خۆی وەک خاوەنی چەمکەکان و هەروەها دادوەر دادەنێت، وەک ئاماژە بەوە دەکات کە زانیاریی "پێشینە" (a prior)ی مرۆڤ لە سروشتی عەقڵدایە و هەموو شتێک لەلایەن عەقڵەوە دەسەپێندرێتە سەر ئۆبژێکتەکان.

تێکەڵکردنی کاتیگۆرییە ڕاستەقینە-سادەکانی ئەرستۆ و چەمکە میتافیزیکییە ئاڵۆزەکانی کانت بۆ شارستانیەت بەس نین و ئەوان

لەلایەن خوسرەو ٤٣

بە بەردەوامی دەگۆڕێن بەپێی لۆژیک و فۆڕمی دوو-ڕەهەندیی بوون (کات و شوێن).

هەندێکی تر دوای کانت تێگەیشتنەکانی ئێمەیان بۆ ئۆبژێکت بە ڕێگەی جیاواز پۆلێن کردووە، بەڵام زۆر ئایکۆنی یان ورد نین.

ئەوەی ئێمە ئاماژەی پێدەدەین ئەوەیە کە کاتیگۆرییەکان لە ڕێگەی دروستیی هەڵهێنجانییەوە بەرەو وردبینییەکی زیاتر گەشەیان کردووە، دوور لە عەقڵانیەتییان لە کاتیگۆرییەکانی ئەرستۆدا یان چەمکە میتافیزیکییەکانی کانتدا. ئەم گەشەسەندنەش بەهۆی زیرەکیی کانتەوە نییە بە پێچەوانەی ئەرستۆوە، بەڵکو بەهۆی گەشەسەندنی هەڵهێنجانیی بەردەوامی کولتووری گروپەکانەوەیە، و بەم پێیەش شارستانیەت و زانست لە ناویاندا، کە دروستیی کاتیگۆرییەکانی گەشە پێداوە بۆ وردبینییەکی زیاتر لە سەردەمی کانتدا.

زمانەکان لە ڕێگەی گەشەسەندنی لۆژیکییەوە بەردەوام کولتوورەکان گەشە پێدەدەن، وە وردە وردە زیاتر ورد دەبنەوە بەرەو کولتوورە دەستەجەمعییەکانی مرۆڤایەتی کە پێی دەوترێت شارستانیەت لە ڕێگەی دروستیی دەرەنجامەکانەوە، وە ئەم دروستییەش لە ڕاستیدا زانستییە. بۆیە ئیپستیمۆلۆژیاش (مەعریفەناسی) گەشە دەکات، کە ڕێگەی زانینی شتەکان یان ڕێگەی کۆکردنەوەی زانیاریی دروستە.

دیاریکردنی کاتیگۆرییەکان بۆ هەموو پێشکەوتنێکی ستوونی (مێژوویی) ئیپستیمۆلۆژیا، ڕێگاکانی کۆکردنەوەی زانیاری بە زمان-ڕەهایی دادەخات، بەڵام کاتیگۆرییەکان گەشە ناکەن ئەگەر واز لە کۆکردنەوەی زانیاری بهێنین لە ڕێگەی دروستەوە. بۆیە لێرەدا ڕێگاکە (ڕێڕەوە لۆژیکییەکە) گرنگە نەک دیاریکردنەکە. ئەم ڕێگایەش ستراتیژێکی ئیستیقرائی-هەڵهێنجانیی دەستەجەمعییە لەسەر بنەمای تێبینیکردن (بەڵام لە ڕێگەی هەڵە و تاقیکردنەوە).

لەلایەن خوسرەو ٤٤

ستراتیژی ئیستیقرائی-هەڵهێنجانی لە ڕێگەی هەڵە و تاقیکردنەوە:

تێبینی: نەرێکردن هەمیشە بە واتای نەرێکردنی ڕەهای ڕستەیەک نایەت، بەڵکو زۆربەی کات نەرێکردنە لە فۆڕمی ئانتی-تێزێکدا. بۆ نموونە:

من زیرەکترین مرۆڤم. نەرێکردنی ڕەها: من زیرەکترین مرۆڤ نیم.

تێز: من زیرەکترین مرۆڤم. ئانتی-تێز: من هێندەی ئەو بیرکارە زیرەک نیم، کە دەتوانێت کێشەکان باشتر چارەسەر بکات.

وەک دەبینین کە دیالۆگ، گفتوگۆ و ئارگومێنتەکان هەموویان لە ستراتیژێکی هەڵهێنجانیدا لە مێژوودا و بەم پێیەش بە شێوەیەکی ستوونی دەڕۆن. بەڵام هەڵهێنجان پێکدێت لە دۆخێک و نەرێکردنەکەی لە ململانێی گروپەکاندا یان ڕستەیەک و نەرێکردنەکەی (لە فۆڕمی ئانتی-تێزێکدا) لە سادەترین فۆڕمی هەڵهێنجانیدا.

ئارگومێنت. با وا دابنێین، کە زارا ڕستەیەک دەردەبڕێت، کە ڕەنگە بۆ ئەم دەقە کەمێک سادە دەربکەوێت بەڵام واقیعی مرۆڤایەتییە:

زارا: من جوانترین ژنی جیهانم.

دیمیتری: باشە، پێم وایە ئەفرۆدایت جوانترینە.

دەرەنجام:

زارا: بەڵام منیش ژنێکی جوانم.

دیمیتری: بێگومان، تۆ جوانترین ژنی کوردی.

کە ئەمەش بەو واتایە دێت کە هەردووکیان لەوە تێدەگەن کە زارا جوانە بەڵام نەک هێندەی ئەفرۆدایت، وە دەرەنجامەکە دروستە (لۆژیکیانە ڕەوا و ڕاستە).

لەلایەن خوسرەو ٤٥

دیمیتری: بێگومان، تۆ جوانترین ژنی کوردی.

هۆڵگەر: بەڵام کانی خوشکی لە زارا جوانترە.

دەرەنجامی ٢:

دیمیتری: بەڵێ، بەڵام ئەویش ژنێکی کوردی جوانە.

،،،،

یەکەم دەرەنجام دروست بوو، و لە هەمان کاتدا ڕستەیەکە، کە بە واتای هەوڵێکی نوێ دێت. گرنگ نییە کێ هەوڵەکە دەدات بەڵکو هەوڵەکە خۆی لە خۆیدا گرنگە. پاشان لەلایەن هۆڵگەرەوە نەرێ دەکرێت و نەرێکردنەکە هەڵەیە، بۆیە دەرەنجامی ٢ دەردەهێندرێت کە دروستە نوێیەکەیە (لۆژیکیانە ڕەوا و ڕاستە). ئەم ئارگومێنتەی ستراتیژی هەڵهێنجانی تەنها لە نێوان گروپێکی بچووکی سێ کەسیدا و لە ماوەیەکی کورتدایە.

هەڵە و تاقیکردنەوەی پەتی دەکرێت تەنها لە یەک نەرێکردندا تاقی نەکرێتەوە بەڵکو لە زۆر نەرێکردندا تا نەرێکردنەکە دەدۆزرێتەوە. هەندێک جار بۆ گەڕان بەدوای نەرێکردنی هەوڵێکدا پێویستە سەد جار تاقی بکرێتەوە. بۆیە هەڵە و تاقیکردنەوەی پەتی کاتی پێویستە بۆ ئەوەی تاقی بکرێتەوە. بەڵام هەرکە هەڵەکە دۆزرایەوە و نەهێڵدرا دەچێتە ناو ستراتیژی هەڵهێنجانییەوە. هەڵە و تاقیکردنەوە لە تێبینییەکاندا گرنگترین ستراتیژە لە زانستی تاقیکاریدا و دیاریکردنەکان بەپێی دروستیی پەتیی زانستی دەدۆزێتەوە، کە دەکرێت لە ڕووی زمانەوانییەوە وەک کاتیگۆرییەکانی ئەرستۆ پۆلێن بکرێت. بەڵام زانستە سروشتییەکانی وەک بیرکاری لە ڕێگەی هەموو ستراتیژەکانی

لەلایەن خوسرەو ٤٦

بیرکردنەوەی وەک هەڵە و تاقیکردنەوە، هەڵهێنجانی و ئیستیقرائی، یان تێکەڵەیەک لەو ستراتیژانە لێکۆڵینەوە دەکەن، بۆیە ئەوان زیاتر پێویستیان بە چەمکەکانە، کە ئەوانیش دەکرێت لە ڕووی زمانەوانییەوە وەک کاتیگۆرییەکانی کانت پۆلێن بکرێن. جیاوازییەکە ئەوەیە کە ئەرستۆ سەرنجی خستۆتە سەر تێبینیکردن (هەڵە و تاقیکردنەوە و/یان تاقیکردنەوەکەی)، و کانت سەرنجی خستۆتە سەر هەرسکردن لە ڕێگەی بیرکردنەوە و بەم پێیەش عەقڵانییەت (ڕاسیۆنالیزم).

با ئارگومێنتە مێژووییەکەی نێوان گروپەکان وەربگرین، کە لە سەردەمانی کەڤنارەوە تا سەدەی ١٩هەم ئەویش ناڕێکە. ناڕێکی لەبەرئەوەیە کە بە شێوەیەکی گەردوونی ڕووینەداوە بەڵکو لە ماوەیەکی زۆر درێژدا بووە. زیاتر بەهۆی تاقیکردنەوەی زۆر ئانتی-تێز لە دژی تێزێک لە ستراتیژی هەڵە و تاقیکردنەوەدا.

دیالێکتیک وەک لۆژیکی تەواو:

نەرێکردن لەناو دوو جەمسەرەکەی هەڵهێنجانیدا هەڵەی هەوڵێکە و نەرێکردنە بەردەوامەکان لە هەڵە بەردەوامەکانی هەوڵە بەردەوامەکانەوە سەرچاوە دەگرن. تەئکیدکردنەوە خۆی بە تەنیا هەوڵەکەیە، و نەرێکردن بە تەنیا شکستی ئەو هەوڵەیە (یان هەڵەکەیە).

دیالێکتیک هەڵهێنجانییەکی ڕەق و سادە نییە وەک میکانیزمێک لە دیالۆگی ڕۆژانەماندا، کە هەڵسەنگاندن بۆ دروستیی دەرەنجامی ئەو دیالۆگە دەکات. دیالێکتیک ستراتیژێکی گەردوونیی بیرکردنەوەیە، کە ستراتیژی هەڵهێنجانیی گەردوونە بە ستراتیژی (هەڵە و تاقیکردنەوە / تاقیکردنەوەی فیزیایی لە تێبینیکردنەوە) لە پێشیدا، و لە کۆتاییدا دەچێتە ناو ڕێڕەوێکی ئیستیقرائییەوە.

ئەم دیالێکتیکە لە قووڵاییدایە، و کەس ناتوانێت بیبینێت، بەڵکو ئێمە تەنها دەتوانین بیهێنینە دەرەوە بۆ ڕووناکی لە ڕێگەی توێژینەوە لەسەر ڕووکەش (تێبینیکردن و وەرگرتنی وێنەکان بۆ ناو مێشکمان). ئەم ڕووکەشە ئەو سوبژێکتەیە کە ڕستەکان، تێزەکان و هتد لەخۆدەگرێت، کە لەلایەن هەستەکانمانەوە هەستیان پێدەکرێت و دەدۆزرێنەوە. هەستەکان لەسەر ڕووکەشن، وە ئەوان موڵکی سەرەکی مرۆڤن، کە مرۆڤ لە ڕێگەیانەوە هەڵە و تاقیکردنەوە / تاقیکردنەوەی فیزیایی ئەنجام دەدات. ئێمە باس لە هەستەکان ناکەین وەک ئۆبژێکت، کە لە ڕووی ئەناتۆمییەوە لە سیستەمی دەمار، مێشک و پاڵنەرە کارەباییەکان پێکهاتوون، بەڵکو باس لە جەوهەری پێنج هەستەکە دەکەین، کە ئەرکیان زانین و کۆکردنەوەی زانیارییە.

بەم جۆرە، بە ڕوونی دەبینین، کە ئیپستیمۆلۆژیا یان ڕێگەی زانین و کۆکردنەوەی زانیاری خۆیشی تێزێک و ئانتی-تێزێکی لەناودایە.

لەلایەن خوسرەو ٤٧

ئیپستیمۆلۆژیا (مەعریفەناسی):

تێبینیکردن (یان تاقیکردنەوەی فیزیایی)ی سروشت و ڕاستەقینەیی وەک تێز لە پلەی یەکەمدا کۆدەکرێنەوە، پاشان لە ڕووی ئەقڵانییەوە هەڵسەنگاندنیان بۆ دەکرێت لە ڕێگەی بیرکردنەوە وەک ئانتی-تێز لە پلەی دووەمدا، وە دەرەنجامەکەشی دەبێتە سەنتێز (پێکهاتە). سەنتێز دەتوانێت ڕاستەقینەییەکی نوێ پێکبهێنێت کە پێی دەوترێت تێز، بەڵام چیتر ناتوانێت تێبینیکردنێکی سروشت پێکبهێنێت، چونکە تێبینی و تاقیکردنەوەکان لە دەرەوە دێن. بەڵام تێبینیکردنێکی نوێ لە سروشتدا دەتوانێت ببێتە ئانتی-تێزێک بۆ ڕاستەقینەییە تازە لەدایکبووەکەمان (یان سەنتێزەکەمان). ئەمە دووبارە دەچێتەوە بۆ بیرکردنەوە و ئەقڵانییەت و سەنتێزێکی نوێ دەبێتە دەرەنجامەکەی.

ئەم سووڕانەوەیە لە نێوان (تێبینیکردن و/یان تاقیکردنەوە) لە سروشت و ڕاستەقینەییدا بۆ بیرکردنەوە لە ئەقڵانییەتدا و دووبارە و دووبارە ئەو ڕێگایەیە کە ئێمە پێی جیهان دەناسین و لێی تێدەگەین.

بۆیە ئەو ڕێگایەی کە ئێمە زانیاری پێ کۆدەکەینەوە لە پلەی یەکەمدا مێژووییە، کۆمەڵایەتییە و هەروەها لێکدانەوەیەکی کەسییشە. ئەگەر بمەوێت ڕووبەری بازنەیەک هەژمار بکەم. ئەوا پێویستم بە π = 3.1415… دەبێت، کە پێشتر لەلایەن کولتوورە کەڤنارەکانەوە دۆزراوەتەوە. پاشان، ڕاستەقینەیی π بۆ من دەرەنجامی تێبینییە کەڤنارەکانی درێژی هەر بازنەیەک بوو کە دابەشکراوە بەسەر تیرەکەیدا. بەڵام ئەوەی کە هەمە ڕاستەقینەیییەکە و بە ئاسانی دەتوانم ڕووبەری بازنەکەم بەو هۆکارەوە بدۆزمەوە و ڕووبەری بازنەکەشم دەتوانێت ببێتە ڕاستەقینەییەکی نوێ بۆ دروستکردنی ستوونێکی باڵەخانەیەک و هتد. بەم دیالێکتیکە زۆربەی کات دەوترێت گەشەسەندن لە زماندا، و هەرسکردنی قورسە.

دووەم نموونە دەربارەی ئەناتۆمی (توێکاری) جەستەیە. کولتوورە سەرەتاییەکان هیچ بیرۆکەیەکیان نەبووە دەربارەی چۆنیەتی کارکردنی ئەندامەکانی جەستە. ئەرستۆ بەتایبەتی ئەمەی گەشە پێدا، کاتێک ئەسینای بەجێهێشت. ئەو وای گریمانە دەکرد کە دڵ ئەو شوێنەیە کە ئەندامەکانی تر فەرمانی لێوە وەردەگرن (کە ئەمە هەڵەیەک بوو). ئەو تەنانەت هەڵەکەشی کرد. پاشان پزیشکەکان بۆیان دەرکەوت کە مێشک و سیستەمی دەمار سەنتەری فەرماندانە. ئەگەر نەخۆشێک کێشەی دەروونی هەبێت، ڕەنگە پزیشکێک لەبری دڵ پشکنین بۆ سیستەمی دەمار یان مێشک بکات. وە ڕەنگە پێشکەوتنێکی پزیشکی لە سیستەمی دەماردا ڕووبدات لە پاڵنەرە دەمارییەکاندا بۆ کۆکردنەوەی زانیاری زیاتر، لەبری خوێن. ئێمە دەبێت لەوە تێبگەین کە زانستە تاقیکارییەکان لەسەر بنەمای هەڵە و تاقیکردنەوە/تێبینییەکانن بەڵام لەسەر بنەمای تێبینییە پێشووەکان. وە تێبینیکردن/تاقیکردنەوە بنەڕەتیترین فۆڕمە لە لۆژیکدا.

لەلایەن خوسرەو ٤٨

ڕاست و هەڵە (دروست، نادروست) (True and False (correct, not correct)):

وەک ئاماژەمان پێدا کە دەرەنجامەکانی هەڵە و تاقیکردنەوە پێیان دەوترێت ڕاست یان هەڵە، چونکە تاقیکردنەوەکە لە ماوەیەکدایە، و مامەڵە لەگەڵ ئۆبژێکتێکدا دەکات. بۆ نموونە: من یۆنانیم. پاشان هەڵەیە، چونکە من کوردم. یان ئاو لە ١٠٠ پلەی سەدی دەکوڵێت. دروستە (یان لۆژیکیانە ڕاستە).

تاقیکردنەوەکان یان لە زانستە تاقیکارییەکانی وەک پزیشکی و دەروونناسیدا ڕوودەدەن، یان لە ژیانی ڕۆژانەماندا. ئەم تاقیکردنەوانە دەرەنجامێکیان هەیە کە دەتوانرێت تەنها لەو ماوە دیاریکراوەی کاتدا و بە ئاماژەدان بەو ئۆبژێکتە پێی بوترێت ڕاست یان هەڵە، بەڵام نەک لە گشتدا (بە شێوەیەکی گەردوونی). دەرەنجامەکان لە کاتی بەردەوامدا دەگۆڕێن، کە کات خۆی لە بێکۆتاییەوە دێت و بەرەو بێکۆتاییش دەڕوات.

هەندێک جار دەرەنجامەکانی تاقیکردنەوەیەک تەنانەت لە ماوەیەکی درێژتریشدا دەگۆڕێن کە چەندین ماوەی تری کات لەخۆدەگرێت. بۆیە دەرەنجامە ڕاست و هەڵەکانی تاقیکردنەوەکانمان لەسەر ئۆبژێکتەکان، شوێنەکان، و ماددە ڕێژەیین بۆ کات. تێگەیشتنمان یان لێکتێگەیشتنە قۆناغییەکانمان (لێکدانەوەکان) بە بەردەوامی لە ماوە درێژەکاندا کە ئەو ماوە کورتانە لەخۆدەگرن دەگۆڕێن.

بۆ نموونە، تاقیکردنەوەی مرۆڤی سەرەتایی دەربارەی بوون (being (existence)) بریتییە لە زەوییەک کە چەند چیایەکی تێدایە بەو قەبارەیەی کە ئەو دەیبینێت. ئەم تاقیکردنەوەیە ڕاستە؛ لەبەرئەوە مرۆڤی سەرەتایی دەیتوانی ئەوە بە چاوەکانی خۆی ببینێت، و کەس نەیدەتوانی لێکدانەوەکەی ئەو لەو ڕاستەقینەییەی کە دەیبینێت ڕەتبکاتەوە. بەڵام مرۆڤ لە دۆڵێکەوە بۆ دۆڵێکی تر دەچێت، و چیا بەردەوامەکان دەبینێت. پاشان چەندین ئەفسانە سەرهەڵدەدەن، کە بوون (بوونەوەر) لە سەرووی تێبینییەوەیە لە هەر کولتوورێکی جیاوازدا کە سەر بە کۆمەڵگەیەکە (یان گروپی مرۆڤە سەرەتاییەکان). باوترین ئەفسانە ئەفسانەی ئایینی بوو، کە زەوی وەک جێگەیەکی تەخت لەگەڵ خاک و ئاودا لەسەری و ئاسمانێک وەک سەربانێکی گریمانە دەکرد، کە فەیلەسوفە سروشتییەکانی وەک تاڵیس، ئاناکسیمینیس و ئاناکسیماندەر و هتد بڕوایان پێی هەبوو. ئەم تێگەیشتنانە چیتر تێگەیشتنی تاقیکاریی تێبینییە جیاوازەکان نین، بەڵکو دەرەنجامە قۆناغییەکانن، کە لە کۆتاییدا ئەمڕۆ ڕەتکراونەتەوە.

ئەم دەرەنجامانە یان پێشینەکانی لۆژیکن لە توێژینەوەیەکدا یان ڕستەن لەسەر ڕووکەشی زمانەکەمان لە ئارگومێنتێکی قۆناغیدا یان تەنانەت تێز و ئانتی-تێزن لە ئارگومێنتێکی درێژتری مێژوودا، کە هەموویان لە تەئکیدکردنەوە و نەرێکردنەکەی پێکدێن. پاشان یارییە بەردەوامەکەی تەئکیدکردنەوە و نەرێکردن دەست پێدەکات، کە ئاماژە بە ئۆبژێکت، شوێن، و ماددە ناکات وەک فۆڕمێکی سادە، بەڵکو ئاماژە بە سوبژێکت و هەڵسەنگاندنی سوبژێکت دەکات لە ڕێگەی

لەلایەن خوسرەو ٤٩

ستراتیژی ئیستیقرائی تەئکیدکردنەوە و نەرێکردنەوە (پاشان ئەقڵانییەت). بۆیە ئێمە دەگەینە قۆناغێکی نوێ لە ڕاست و هەڵەی سادە، کە پێی دەوترێت دروستیی (correctness). دروستیی ڕێژەییە بۆ ئەو قۆناغەی، کە تێیدایە. بۆیە دروستیی دەرەنجامێک بریتییە لە هەڵبژاردنی هەڵەی تاقیکردنەوەیەک، هەرچەندە هەوڵی کۆکردنەوەی ڕاستەکان دەدات، کە تەنانەت دووبارە و دووبارە نەرێ دەکرێنەوە.

تێگەیشتنێکی پەتی یان ڕاستکردنەوەیەکی بەردەوام لە یارییە بەردەوامەکەی تەئکیدکردنەوە و نەرێکردندا وەک دیاریکردنە زانستییەکان دەردەکەون. ئەوان دروستترینی قۆناغەکەی خۆیانن.

دەگەڕێینەوە سەر نموونەی بوون؛ نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس لە ڕێنێسانسدا تیۆری هەسارەیی ئاریستارکۆسی سامۆسی لە یۆنانی کۆنەوە گەشە پێدا، کە خۆر دەخاتە سەنتەری گەردوونەوە. تیۆرییە هەسارەییە خاوەکەی ئاریستارکۆس لە ڕاستیدا نەرێکردنێک بوو بۆ ئەفسانەی کۆن، کە ئەفسانەکە نەرێکردنی تێبینییە ڕاستەقینەکەی مرۆڤی سەرەتایی بوو. تیۆرییە هەسارەییەکە پێویستی بە نزیکەی هەژدە سەدە بوو بۆ ئەوەی لە ململانێی دروستیدا سەرکەوتن بەدەستبهێنێت، کە لەلایەن کۆپەرنیکۆسەوە گەشەی پێدرا. بۆیە بوون شیکاری بۆ کراوە و سیستەمێکی خۆری دەردەکەوێت کە خۆرێک لە سەنتەرەکەیدایە. هەروەها ئارگومێنتێک لە نێوان کێپلەر و کۆپەرنیکۆسیشدا هەبووە، کە ئایا زەوی یان خۆر سەنتەری گەردوونە، بەڵام ئێمە ناچینە ناو وردەکارییەکانەوە.

ئەم دەرەنجامانەی کە خاوەنی وردبینین تەنها بە تاقیکردنەوەی سادە نادۆزرێنەوە بەڵکو لە ئارگومێنتێکی نێوان مرۆڤەکاندان، کە خۆی لە خۆیدا هەڵهێنجانییە. بۆیە ڕاست و هەڵەی تاقیکردنەوەکان لە نەرێکردنێکی بەردەوامدا بوون بۆ دەرکردنی وردترین دروستیی لە سەردەمی مۆدێرنماندا. ئەوەی ئێمە دەیبینین ئەوەیە کە دروستیی هەڵهێنجانی لە ڕاست و هەڵە یان هەڵە و تاقیکردنەوەی تاقیکارییەوە دێت.

بۆیە تێگەیشتنێکی ڕاست و هەڵە بۆ دەرەنجامەکانی ستراتیژی هەڵهێنجانی ڕەوا نییە، کە دەتوانرێت پێی بوترێت نادروستیی ئارگومێنتی قۆناغی، بەڵام بۆ ئارگومێنتی گەردوونی مرۆڤەکان ڕەوا نییە، و پێویستە دروستیی هەڵە و تاقیکردنەوەکەمان دەربهێنین.

دیاریکردنی پەتی بۆ دروستیی پێی دەوترێت زانست و ئەوە هۆشیارییە مێژووییەکەمانە وەک فۆڕمێکی دەستەجەمعی لە هۆشیاریمان. ئەم دروستییە ڕاستەقینەییە و بەم پێیەش چۆنایەتی بوونە.

تاقیکردنەوەکان بە وردی لە ماوەیەکی کات و شوێنێكدان، کە دەتوانرێت وەک دروست یان هەڵە گریمانە بکرێن. بۆ نموونە، سیستەمی خۆری لە سەردەمی مۆدێرندا دروستە، بۆیە لە ڕووی لۆژیکیشەوە ڕاستە. بەڵام خاکی تەخت بە ئاسمانێکەوە وەک سەربان ڕاستییەکی ئایینی بوو لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، بەڵام دروست نەبوو

لە ئارگومێنتی هەڵهێنجانیدا. تێبینیکردنی مرۆڤی سەرەتایی لە دەوروبەری خۆی ڕاستییەکی ڕاستەقینە بوو، چونکە چاوەکانی تەنها دەیانتوانی ئەوە ببینن، بەڵام ئەمە دروست نەبوو بۆ گریمانە ئایینییەکە، کە تێکەڵکرابوو لە چەندین شوێنی هاوتەریب یان تێبینیکردنی مرۆڤێک بە دەستەجەمعی، و شوێنە هاوتەریبەکانی کۆکردەوە و پێی وت جێگەیەک لە خاک و ئاو لەگەڵ سەربانێکی ئاسمانی.

ئەوەی ئێمە بڕوامان پێیەتی دیاریکردنە مێژووییە دەستەجەمعییەکانە کە لە دروستییەوە هاتوون، نەک پێشبینییەکانی مرۆڤی سەرەتایی یان مرۆڤی ئایینی کە نەرێکردنەکەیەتی، بەڵکو دەرەنجامە مێژووییەکە. دەرەنجامە مێژووییەکە بەردەوام لە گەشەسەندندایە و بەم پێیەش ڕاست و هەڵەی هەڵە و تاقیکردنەوە تاقیکارییەکانمان هەمیشە دەردەکەون و ئێمە دەرەنجامە پەتییەکانیان لێوە دەردەهێنین وەک دیاریکردنەکان بە هەموو کاتیگۆری و چەمکەکانی ناویەوە.

لەلایەن خوسرەو ٥٠

کەواتە لۆژیک چییە؟ (What is then logic?):

لۆژیک لە بنەڕەتدا لە زمانەوە دێت، چونکە زمان بە شێوەیەکی سەرەکی لە تێبینییەکانمان و ئەو وێنانەوە دێت کە لە سروشتەوە کۆکراونەتەوە، و دەرەنجامەکانیش دەربارەی تێبینییەکانمان لەخۆدەگرێت، پاشان دەگاتە ڕاستەقینەیی. ئەگەر ئێمە تێبینییەکانمان بە شێوەیەکی سەرەکی بە ناوەکان بانگ بکەین بۆ نموونە درەختی-سێو و درەختەکان. ئێمە دەتوانین بە ئاسانی ئەوە دەربهێنین، کە هەموو درەختەکانی-سێو درەختن، کە دەرەنجامەکەمان ڕاستەقینەییە و چیتر تێبینیکردنێکی خاو نییە.

زمان بە شێوەیەکی سیستماتیک لەلایەن یۆنانییە کۆنەکانەوە شیکاری بۆ کراوە، بەتایبەتی لەلایەن ئەرستۆوە.

ئێمە نیشانمان داوە کە تێبینیکردن/تاقیکردنەوە (و تەنانەت ڕاستەقینەییش لێیانەوە) دەچێتە ناو فۆڕمێکی هەڵهێنجانییەوە (نەک نەرێکردنی ڕەها) و دەرەنجامێک بەرهەمدەهێنێت وەک ڕاستەقینەییەکی نوێ. وە بەم ڕێڕەوەدا دەسوڕێتەوە. پاشان هەموو ئەم دەرەنجامە دروستانە پێشینەی ڕێڕەوێکی ئیستیقرائین. ئەم ڕێڕەوە بەرەو تەواوکردنی ڕاستی دەچێت.

ئەگەر زیندەوەرێک خاوەنی ڕۆح بێت، ئەوا لۆژیک ڕۆحی سروشتە و بوون لە ناویەتی، بەڵام ئێمە لە ڕێگەی زمانەوە دەیدۆزینەوە (یان زمانە قسەپێکراوەکان یان زمانی بیرکاریی پەتیی خۆمان). بەم جۆرە سروشت و سیستەمی گەردوون بە ڕێڕەوێکی لۆژیکیدا دەڕۆن. وە تێگەیشتنی ئێمە بۆی تەنها ڕاستەقینە نوێیەکانە وەک دەرەنجامەکانی عەقڵانییەت و لە ڕێگەی بیرکردنەوەوە. وە ئەو تێکەڵەیەکە لە هەڵە و تاقیکردنەوە (لە تێبینیکردندا/بەم پێیەش تاقیکردنەوەدا)، بۆ ستراتیژەکانی هەڵهێنجانی و لە کۆتاییدا ئیستیقرائی.

لەلایەن خوسرەو ٥١

پێکدادانی نێوان هەر سیستەمێکی گەردوونی و تەنانەت لە ئارگومێنتە ڕۆژانەکانماندا ڕوودەدات، هەر کاتێک ئێمە دژی ئەم سیستەمە بوەستینەوە بە سێ ستراتیژی بیرکردنەوە لە ناویەتی. سوپاس بۆ زەردەشت، کە ئەم ڕیزبەندییە گەردوونییەی لە فۆڕمە خاوەکەیدا دۆزییەوە وەک پێگە-نەرێکردن لە نێوان خێر و شەڕدا، هەرچەندە تەنها تیۆرییەکی مۆڕاڵی بوو. ئەو چەندین ئایینی کارەساتباری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گەشە پێدا، پاشان بەرەو ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای گۆی زەوی، بەڵام هەر بیرکردنەوە یان میتۆدێکی ژیان بریتییە لە لێکدانەوەی هەڵە بۆ بەرژەوەندیی گروپە جیاوازەکان لە ململانێدا. فەیلەسوفە یۆنانییە کۆنەکان بە پێچەوانەوە ڕێڕەوەکەیان دۆزیەوە، هەرچەندە چەندین سەدەی خایاند و لەلایەن گروپی ڕۆمانی و ململانێ سەربازییەکەیانەوە تێکشکێندرا، لەبری ململانێیەکی شارستانی.

ئەگەر ئێمە دژی شەپۆلەکانی هەڵهێنجانی بوەستینەوە لەسەر ڕووکەشی هەڵە و تاقیکردنەوە یان قووڵ ببینەوە لە ئیستیقرائیدا، ئەوا ئێمە دەگەینە هۆشیارییە پەتییەکەمان لە ڕێگەی ئاگایی دەستەجەمعییەوە، بەم پێیەش زانست وەک ڕاستەقینەیی (یان ڕاستەقینە نوێیەکان کە لە بیرکردنەوەوە وەرگیراون) بۆ ئەم ڕۆحە پەتییەی سروشت.

بۆیە ئێمە هەرگیز لە ڕاستییە ڕەهاکە تێناگەین وەک کەسێک، بەڵکو تەنها بە شێوەیەکی ستوونی (یان لە کاتدا) لێی نزیک دەبینەوە. وە لۆژیک بەرەو ئەم ڕاستییە دەستەجەمعییە بێکۆتاییەمان دەبات، بۆیە ئەو ڕێڕەوە ڕاستەکەیە.

تیۆرییەکەی هێگڵ نزیکبوونەوەیەکی باشە، هەرچەندە وەک شیعرێکی ئایینیی ژمارەیی دەردەکەوێت. تیۆرییە دیالێکتیکییەکەی ئەو وەک پوختەیەکی فەلسەفەی یۆنانی کۆن نزیکبوونەوەیەکی ڕاستە، بەڵام بەس نییە، چونکە دەچێتە ناو زاراوەسازییەکی ئاڵۆزەوە. تارماییەکان لەم ئاڵۆزییەدا ون دەبن و مێتا-ئایدیالیزم دەرەنجامەکەیەتی.

کارل مارکس هەوڵیدا بیگەڕێنێتەوە بۆ ڕاستەقینەیی، بەڵام ئەو قووڵ بووەوە لە ماتریالیزمدا لەبری لۆژیک، و ئەو بەرەو ماتریالیزمی ئابووری دەڕوات، بەڵام بە کۆمەڵگەیەکی ئایدیالییەوە کە تەنها لە ماددە پێکهاتووە. لە خوارەوە شیکاری بۆ مارکسیزم دەکەین.

ڕەخنەیەک لەسەر مارکسیزم وەک بەشێک لە کۆمۆنیزم:

کۆمۆنیزم سیستەمێکی کۆمەڵایەتی گەشە پێداوە، و کارل مارکس دامەزرێنەری شیکاریکردنی گەشەسەندنی مێژوویی سیستەمە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکەیە. مارکس سێ چینە سەرەکییەکەی ئێستای وەک گروپ جیاکردۆتەوە، کە لە ململانێدان بۆ بەدەستهێنانی ماددە و لە قووڵاییشدا بەهای ڕەسەن (یان شایستەیی - worth) و بەهای (value) ماددە. ئەو ئەو دەرەنجامە ئاڵۆزەی دەرهێنا، کە چینی دەوڵەمەند ماددە و بەهاکەی لە چینی کرێکار دەدزێت بە یارمەتی چینی ناوەڕاست. مرۆڤەکان و تەنانەت شارستانیەتیش هەرگیز ناتوانن پشتگوێی ئەو کارە قورسەی بخەن، کە ئەو تەرخانی کرد بۆ مرۆڤایەتی. پاشان مارکس لە کۆمەڵگەیەکی جوولەکەی هەژارەوە بوو، کە لەلایەن چینی دەوڵەمەندی جوولەکە ئۆرسۆدۆکسەکانەوە پشتگوێ خرابوون.

لەلایەن خوسرەو ٥٢

تاراوگەی جوولەکەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەردەمی خاچپەرستەکانەوە دەستی پێکرد، پاشان کۆمەڵگەی جوولەکەکان بەسەر گۆی زەویدا بڵاوبوونەوە. ئەوان یەکێک بوون لە هەژارترین گروپەکان بەبێ خاک و کێڵگە. بەڵام وێرانکردنی ڕێگای ئاوریشم بەهۆی داگیرکاریی مەغۆلەکان لە ڕۆژهەڵات و تێکشکاندنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیی ڕۆژئاوا لەلایەن ئەڵمانەکانەوە لە ڕۆژئاوا یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی بازرگانی وەک پیشەی خۆیان دابمەزرێنن. بۆیە ژێر-گروپێک لەوان بوون بە دەوڵەمەندترین گروپ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، و دەوڵەمەندییەکەیان تا سەردەمی مۆدێرن بەردەوامە. پاشان سوودوەرگرتن لە پارەی وەبەرهێنراو یارمەتی زیاتری دان بۆ کۆکردنەوەی سەرمایە، کە لە ئیسلامدا لە ڕۆژهەڵات قەدەغەکرابوو و تەنانەت لە مەسیحییەتی ڕۆژئاواییشدا. دەوڵەمەندیی ژێر-گروپێک هەموو گروپەکانی تری ژێردەستە کرد، بەڵام مارکس کە لە ژێر-گروپە هەژارەکانی جوولەکە بوو دژی ئەوە بوو.

تێبینی: زۆرێک لە جوولەکەکانی تر ململانێی کولتوورییان گرتەبەر و کولتووریان تەنانەت زیاتر لە ڕۆژئاواییەکان گەشە پێدا.

خاڵە ڕەخنەییەکانی مارکسیزم ئەمانەن:

یەکەم:

مارکسیزم لەسەر فۆڕمێکی ئاپۆکالیپتیکیی (کۆتایی جیهان) چیرۆکێک دامەزراوە، کە هەڕەشە لە کۆمەڵگەی جیهانی دەکات بە کۆتاییهاتنی جیهان وەک کارەساتێک، بەڵام لە کۆتایی چیرۆکەکەیدا یەکسانی، دادپەروەری یان بە زمانێکی سادە بەهەشتێک پێشکەش دەکات. بۆیە لە ڕووی فۆڕمەوە زۆر لە ئایین دەچێت. مارکسیزمیش وەک ئایینێک لە نێوان خەڵکانی هەژاردا بە خێرایی گەشەی کردووە.

مارکسیزم دیالێکتیکی بۆ سێ قۆناغ لە مێژوودا کەمکردۆتەوە و کۆتایی پێهێناوە بە ململانێی نێوان سێ چین لە ئێستادا، کە پۆلێن کراون بەپێی سامان، سەرمایە، خاوەندارێتی ماددە یان بەهای ماددەی وەک پارە و زێڕ (بەهای ڕەسەن یان شایستەیی - Worth لە پەراوێزدایە). پاشان جیهانگیریی بەکاربردنی ماددە بەهۆی زێڕ و پارەوە (هەروەها بەها - value) دەبێتە هۆی بەکاربردنی جیهانیی خۆراک، کار، و تەنانەت سێکسیش. بەکاربردن ئامانجی دروستی سەرمایەدارییە، نەک بۆ خۆشگوزەرانی کۆمەڵگەی جیهانی بەڵکو بۆ سامانی گروپەکەی خۆیان.

دیالێکتیک لە مارکسیزمدا دابەشبوونی چینەکان لە ململانێدا زیاد دەکات، و بەم پێیەش پاڵیان پێوە دەنێت بەرەو ململانێی توند (شۆڕشی پرۆلیتاریا) لەبری لێکتێگەیشتن لە نێوانیاندا بەپێی دیالێکتیکی مێژوویی، کە بریتییە لە بیرکردنەوەی هەڵهێنجانیی بەردەوام لە مێژوودا، و هەمیشە بەرەو لێکتێگەیشتن دەڕوات نەک لە ماوەیەکدا بەڵکو بە شێوەیەکی ستوونی. مارکسیزم دیالێکتیکی مێژوویی وەک سێ قۆناغی کۆمەڵایەتی-مێژوویی لە کۆیلایەتییەوە بۆ دەرەبەگایەتی و لە کۆتاییدا بۆ سەرمایەداری دادەنێت، هەرچەندە دیالێکتیک (ململانێی مێژوویی)

لەلایەن خوسرەو ٥٣

بەردەوام (و تەنانەت هەر ئێستاش) لە نێوان گروپ و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا، یان لە نێوان دوو پارتی سیاسیدا لە دەوڵەتەکەتدا ڕوودەدات. دیالێکتیک لە خوارەوە لە فۆڕمە پەتییەکەیدا وەسف کراوە، کە نەک تەنها دەبێتە هۆی لێکتێگەیشتن بەڵکو تەنانەت یەکگرتن لە نێوان گروپەکان لەسەر بنەمای کولتوورەکانیان.

دووەم:

کەمکردنەوەی فەلسەفە لەسەر بنەمای ململانێی ئابووریی گروپەکان لە هەردوو سەرمایەداری و نەرێکردنەکەیدا وەک مارکسیزم، هەموو ژێر-کۆمەڵگەکانی بەرەو ململانێی بەکاربردن بە شێوەیەکی جیهانی بردووە، کە تیایدا هەندێک کۆمەڵگە، زۆربەیان کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکان کۆلۆنیالیزمی هەموو کۆمەڵگەکانی تر دەکەن لە فۆڕمێکی نوێی کاردا تەنها بۆ بەکاربردنی زیاتر و زیاتر. بەڵام ئەم ململانێ ئابوورییە تەنها بەشێکە لە ململانێی مێژوویی گروپەکان، بۆیە ئەمە ئامانجی مرۆڤایەتی نییە.

سێیەم:

سۆسیالیزمی ڕادیکاڵ لە فۆڕمی کۆمۆنیزم و مارکسیزمدا لەگەڵ ئەو بیرۆکە دەمارگیرییانەی کە لەو ڕادیکاڵیزمەوە بڵاوبوونەتەوە لە ڕاستیدا زیانی بە سەخاوەتی خەڵک گەیاندووە بۆ یارمەتیدانی گەلانی تری چەوساوە لەسەر هەسارەکە، بۆ نموونە تاکەکان و هەروەها گروپە نەتەوەیی یان ئایینییەکان، بەتایبەتی لە ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. سەخاوەت لە ڕاستیدا ڕەگ و ڕیشەی لە هاوسۆزیی هەموو مرۆڤەکاندایە وەک غەریزەیەکی کۆمەڵایەتی و لەلایەن مرۆڤایەتییەوە بەرز دەنرخێندرێت. بەڵام بووەتە هۆی کۆچکردنی بەکۆمەڵ بەتایبەتی لە ئەفریقاوە، کە لەلایەن چەپ-ڕادیکاڵیزم و فێمێنیزمی دەمارگیرییەوە پێشوازی لێکرا (فێمێنیزمی-دەمارگیر یان سۆزانی-فێمێنیزم لە خوارەوە بە جیا شیکاری بۆ کراوە). چەپ-ڕادیکاڵیزم پشتگیری لە کۆچکردنی بەکۆمەڵ کردووە بۆ خێراکردنی شۆڕشە پرۆلیتارییەکەیان، کە کارل مارکس لە پەڕتووکەکەیدا "سەرمایە" (Capital) باسی لێوە کردووە، بەڵام ئەمە لەلایەن سۆزانی-فێمێنیزمەوە گۆڕا بۆ بازاڕی سێکس!

(تێبینی: هیچ وشەیەک دەربارەی کۆچی بەکۆمەڵی ئەفریقییەکان بۆ سێکس لە "سەرمایە" یان لە پەڕتووکەکانی تیۆریستە چەپەکانی تری وەک لینین یان ماو نەهاتووە، جگە لە پرۆلیتاریای نێودەوڵەتی یان بە زمانێکی سادە "چینی-کرێکار لە پیشەسازیدا").

چەپی مامناوەند وەک سۆسیال-دیموکراتەکان بێدەنگ مانەوە، بۆ ئەوەی دەنگی فێمێنیستەکان، کۆچبەران و چەپە-ڕادیکاڵەکان بەدەستبهێنن بۆ کورسی زیاتر لە پەرلەمانەکان و باڵادەستییان، کە ئامانجی هەر گروپێکی سیاسییە. چەپی مامناوەند بۆ چەندین دەیە زۆر سەرکەوتوو بوو. ئەوان بە ئاسانی بۆ نزیکەی پێنج دەیە یان زیاتر لە ئەوروپا و بەم پێیەش لە جیهاندا حوکمڕانییان کردووە. بەڵام پێویستە ڕەخنەیان لێ بگیرێت بەهۆی بێدەنگییەکانیانەوە، کە پشتگیری لە هەژموونیان دەکات. ئەوان بەردەوام زۆر هەڵبژاردنیان دەدۆڕاند؛ ئەو کورسییانەی کە لەدەستیان داون بەداخەوە لەلایەن نیۆ-نازییەکان و ڕەگەزپەرستانەوە شوێنیان گیراوەتەوە. کێشەکانی پەیوەست بە ڕاست-ڕادیکاڵیزمی نوێ لە هەموو کۆمەڵگەکاندا بەردەوام لە گەشەسەندندان.

لەلایەن خوسرەو ٥٤

دەرەنجامەکە بە شێوەیەکی کارەساتبار بێئومێدکەرە، چونکە یەکەم بنەمای باڵی-چەپ لەسەر تیۆرییەکی ئابوورییە "کۆمۆنیزم" یان "مارکسیزم" نەک تیۆرییەکی فەلسەفەیی پەتی (دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان)، دووەم دەرزی ئاژەنین (تێکردن)ی کۆچی بەکۆمەڵ لە کۆمەڵگە ئیسلامی و ئەفریقییەکانەوە نیۆ-نازییەکان و ڕەگەزپەرستەکانی لە ڕۆژئاوا بەهێزتر کردووە لەبری ئەوەی لە ململانێیە دیالێکتیکییەکەدا لاوازیان بکات. مشتومڕترین پرس دەرەنجامی تێکردنی ڕەشپێستە ئەفریقییەکانە بۆ ناو کۆمەڵگەی جیهانی بۆ بەکاربردنی سێکسی لەلایەن سۆزانی-فێمێنیزمەوە.

تێبینی: دیالێکتیکی مێژوویی ململانێی گروپەکان، کە تەنها ململانێی ئاشکرایە بە درێژایی مێژوو و نەک ململانێی چینایەتی، کە تەنها بەشێکە لەو ململانێیە لەناو ململانێی گروپەکاندا.

کۆمۆنیزم بە گشتی و مارکسیزم وەک بەهێزترین تیۆریی کۆمۆنیزم پرسە فەلسەفەییەکەیان بە شێوەیەکی ڕووکەشییانە داناوە، کە تەنها دژایەتیکردنی سەرمایەدارییە. جەوهەری ئەو چاوچنۆکییەی سەرمایەداری بریتییە لە هەژموون و سەروەریی بەهێزتر بەسەر بێهێزتردا لە کۆمەڵگەی جیهانیدا. ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە یان کاردانەوە ئاسۆییە لە ململانێی گروپەکاندا دەبێتە هۆی ململانێ و پێکدادان وەک ئەوەی ئەمڕۆ لە سەرتاسەری جیهاندا دەیبینین.

بۆیە چاکسازیی باڵی-چەپ یان تەواوی چەمکی "پێکەوە-ژیان" لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا ڕوودەدات. کۆمەڵگە چاکسازی لە خۆی دەکات و ئێمە وەک تاک ناتوانین لەو چاکسازییەدا بە قەبارەیەکی فراوان دەستوەردان بکەین، هەرچەندە دەتوانین بەشداری لە چاکسازییە بەردەوامەکاندا بکەین. ئێمە وەک تاک لە کۆمەڵگەدا دەژین و تەنانەت دەتوانین شیکاریشی بۆ بکەین. بۆیە ئێمە پێویستە بەشداری بکەین لە پرۆسەی چاکسازیی کۆمەڵگەدا بۆ یارمەتیدانی گەشەسەندنە دیالێکتیکییەکە، لەسەر بنەمای لێکتێگەیشتنی کولتووری لە ڕێگەی لۆژیکی مێژوویی لەناو شارستانیەتدا. پێکدادانێک پێویست نییە.

تێبینی: کۆمۆنیست بوون بە واتای لەدەستدانی چانسی تێگەیشتن لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان نایەت، چونکە کۆمۆنیستێک بە ئاسانی لە دیالێکتیکەکە تێدەگات. بەڵام دەرەنجامە ناکارامەکانی کۆمۆنیزم لە کۆمەڵگەکاندا بووەتە هۆی ئاژاوەی کۆمەڵایەتی و سیاسی. سۆسیالیزم یان باشترە بڵێین پێکەوە-ژیان بەشێکە لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان، کە مرۆڤەکان بەرەو لێکتێگەیشتنێکی کولتووری دەبات لە کۆمەڵگەی جیهانیدا.

لەلایەن خوسرەو ٥٥

ئابووری (Economy)

لە ئێستادا لێکۆڵینەوەی پێویست هەیە دەربارەی ئابووری. ئابووریناسی ئەمڕۆ بوارێکی لێکۆڵینەوەیە. بە شێوەیەکی سەرەکی دابەش دەبێت بۆ مایکرۆ-ئابووری (ئابووریی بچووک) و ماکرۆ-ئابووری (ئابووریی گەورە). مایکرۆ-ئابووری لێکۆڵینەوەیە لە ئابووری لە وردەکاریدا لە تاکێکەوە تا خێزانێک. ماکرۆ-ئابووری دەربارەی ئابووریی گروپێکی گەورەی وەک دەوڵەتێک یان وڵاتێکە. ئەم بوارانەی لێکۆڵینەوە پێویستیان بە چەندین ساڵە بۆ ئەوەی فێریان ببیت. نزیکبوونەوەی ئێمە لە ئابووریدا لە توخمەکانەوە دەست پێدەکات بۆ فرەیی (یان ئابووری لە تاکەکانەوە بۆ گروپەکان)، بۆیە مایکرۆ-ئابووری زۆر نزیکترە لە دیالێکتیکە ڕادیکاڵەکانی ململانێی گروپەکان لە چوارچێوەیەکی مێژوویدا.

تێگەیشتن لە گروپەکان لە فۆڕمە پەتییەکەیاندا وەک تاک دەبێتە هۆی لێکۆڵینەوە لە ئابووری لە فۆڕمە پەتییەکەیدا کە هەڵسەنگاندنی ئابووریی تاکە. پاشان دەگەینە خێزان، وە پاشان دەوڵەت و لە کۆتاییدا ئابووری جیهانی.

هەر شتێک کە شایستەییەکی (بەهایەکی ڕەسەنی - worth) هەبێت دەتوانرێت بەها (value)ی بۆ دابنرێت یان شایستەییەکە بە ژمارە بپێورێت (وەک بەهای سێوێک بۆ یەک دۆلار لە ئەمریکا یان بۆ یەک یۆرۆ لە ئەوروپا، یان ژمارەیەک لە دراوی ناوچەکەدا). لە مایکرۆ-ئابووریدا لێکۆڵینەوە لە هەموو ئەو کاڵایانە دەکرێت، کە دەتوانرێت بە هەر دراوێک بپێورێن. کاڵاکان دەتوانن ماددی بن وەک نان یان ناماددی وەک نەرمەکاڵای کۆمپیوتەرەکەم. بۆیە، هەر شایستەییەک کە بەهایەکی وەرگرتبێت. چۆن لە ڕووی بیرکارییەوە دەسەلمێندرێت بابەتێکی فەلسەفە نییە. وەک چەماوەی بەکاربەر یان چەماوەی بەرهەمهێنەر، یان لاستیکیی کاڵایەک سەبارەت بە داهات یان پەیوەست بە کاڵاکانی تر، و هتد. پەڕتووکی پێویست لەسەر ئەمانە هەیە.

تەنانەت هەواش وەک کاڵایەک ناوزەد دەکرێت بەڵام بە خۆڕایی. هەوا شایستەیی (worth) هەیە بەڵام هێشتا بەهای (value) نییە. ئەگەر کەمیی هەوا هەبێت و کەسێک کاری لەسەر بکات، پاشان بەهایەکی پێبدات بە دراوێک و لە کۆتاییدا دەتوانرێت لە بازاڕدا بفرۆشرێت.

بەم جۆرە، بەها (value) بریتییە لە شایستەیی پێوراو بە دراو (پارە لە ئێستادا) و شایستەیی ڕەسەن پێوەری کەمیی کاڵاکەیە لە بنەڕەتدا.

پاشان، ئێمە دەگەینە شایستەیی (worth) کاڵاکان. ئەگەر کاڵایەک بەهایەکی (value) نەبێت، بەو واتایە نایەت کە بێ-شایستەییە (worthless). وەک نموونەی هەوا. بەڵام ئەگەر کەسێک بەرد لەسەر شەقام بفرۆشێت، کە گونجاو نین بۆ تاکێک، ئەوا ئەوان بێ-شایستەیین. لە هەمان کاتدا ئەگەر فرۆشیارەکە کار لەسەر بەردەکان بکات و وێنەیەکیان لەسەر هەڵکۆڵێت، یان پەیکەرییان لێ دروست بکات، ئەوا بەردەکان بەهایان هەیە. بەردەکان هێشتا هەمان شایستەیی پێشوویان هەیە، بەڵام

لەلایەن خوسرەو ٥٦

شایستەییەکە (worth) تەنها بڕی ئەو کارە (labor) و هونەرەیە (زانیاری کۆ کار)ی هونەرمەندەکەیە.

سێوێک شایستەیی هەیە، ئەگەر لە دارستانێکدا بدۆزرێتەوە، یان تەنانەت ئەگەر باخەوانێک ئاوی درەختەکانی سێوەکەی بدات تا پێدەگات. بەڵام لە دارستاندا پارەی بۆ نادەیت، بۆیە هیچ بەهایەکی نییە. بەڵام ئەگەر باخەوانێک بیهێنێتە بازاڕەوە، ئەوا بەهایەکی هەیە. ئەم بەهایە بڕی ئەو کارەیە، کە باخەوانەکە کردوویەتی. پاشان بەها بریتییە لە شایستەیی زیادە لەسەر کاڵایەک. هەروەک چۆن بەردێکی مەڕمەڕیش شایستەی هەیە بەڵام پەیکەرێک لەو مەڕمەڕە بریتییە لە شایستەیی بەردەکە کۆ شایستەییە زیادەکەی هونەرمەندەکە. ئەم شایستەییە زیادەیە بە بەها دەخەمڵێندرێت (وەک ٥ یوان، یان ٢ یۆرۆ).

بۆیە شایستەیی دابەش دەبێت بەسەر دوو لقی سەرەکیدا. یەکەم، شایستەیی پاسیڤ (ناچالاک) کە شایستەیی زەوییە و هەر شتێک کە پرۆسەی کارکردنمان لەسەر ئەو زەوییە پێ خێرا دەکەین (وەک تەکنەلۆژیا و هتد). دووەم، شایستەیی چالاک کە بە وردی بڕی ئەو کارەیە (labor) لە فۆڕمی کاری باودا (بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ کاڵا ماددییەکان)، و تەنانەت خزمەتگوزاریش (بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ کاڵا ناماددییەکان). ئەگەر زەوییەکم هەبێت بەڵام نەیچێنم یان ئەگەر کارگەیەکی لەسەر دروست نەکەم، ئەوا تەنها وەک شایستەییەکی ناچالاک دەمێنێتەوە وەک زەوییەکی گیا یان دارستانێک. پاشان شایستەیی چالاک ئەو شایستەییە داینامیکییەیە، کە بابەتی سەرەکیمانە لەسەر شایستەیی لەم پەڕتووکەدا، چونکە شایستەیی چالاک شایستەیی زیادە بەرهەم دەهێنێت.

هەڵسەنگاندنی ئێمە بۆ شایستەیی هێشتا لە تەوەرێکی ئاسۆییدایە (دۆخی ئێستامان) و لە ڕووی مێژووییەوە هەڵنەسەنگێندراوە. با گریمانەی بازرگانی بکەین، کە لە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتیدا، کە کاڵایەک بە کاڵایەکی تر ئاڵوگۆڕ دەکرا. تاکێک سێوی لە دارستاندا کۆدەکردەوە، یەکێکی تر ئاسکێکی ڕاودەکرد. ئەوان پێویستیان بە کاڵاکانی یەکتر بوو. ئەوان هەندێک سێویان بە پارچەیەک گۆشت ئاڵوگۆڕ دەکرد. بۆیە، ئەوان نزیکەی هەمان بڕی کاریان ئاڵوگۆڕ دەکرد، کە دەیانخستە گەڕ بۆ کۆکردنەوەی سێوەکان یان بۆ ڕاوکردنەکە. ئەگەر کۆکەرەوەیەک پێویستی بە یەک ڕۆژ بووبێت بۆ کۆکردنەوەی سێوەکان، بەڵام ڕاوچییەکە پێویست بوو یەک هەفتە چاوەڕێی ڕاوەکەی بکات، ئەوا دەیانتوانی چەندین سێو تەنها بە پارچەیەکی بچووک لە گۆشت ئاڵوگۆڕ بکەن، چونکە ڕاوچییەکە حەوت ئەوەندەی کۆکەرەوەکە کاری کردووە. بۆیە شایستەیی کارەکە (پاشان هێزی کار) بە هێواشی لە کاتدا و سەختی کارەکەدا فۆڕم دەگرێت. کۆمەڵگەکان گەورە دەبن بۆ گوند. کۆمەڵگە گوندییەکان لە ڕێگەی شارستانیەتەوە وردە وردە زیاتر گەورە دەبن و خەڵک لە شارەکاندا دەژین، کە ئاڵوگۆڕی کاڵایەک بە یەکێکی تر قورسە.

ئێستا چەندین کاڵای جیاواز هەن، نەک تەنها خۆراک، بەڵکو تەنانەت نیشتەجێبوون، جلوبەرگ، پێداویستییەکانی ناوماڵ و تەنانەت کاڵا گرانبەهاکانیش. بۆیە پارە لە فۆڕمی دراوی-بەردیندا (بەکرە بەرد) (بەتایبەتی بەردە گرانبەهاکان) داهێنرا بۆ

لەلایەن خوسرەو ٥٧

ئاسانکاری بازرگانی. کۆنترین دراوە-بەردینەکان پەیوەستن بە کولتوورەکانی میزۆپۆتامیاوە، بەتایبەتی سۆمەرییەکان، پاشان میسرییەکان و هتد.

شایستەیی دراوەکە هێندەی بەهاکەی زۆر نییە. ڕەنگە کەمتر لە کاتژمێرێک یان تەنانەت کەمتر لە چارەکە کاتژمێرێکی پێویست بێت بۆ هەڵکۆڵینی. بەڵام دەتوانیت ئاسکێکی پێ ئاڵوگۆڕ بکەیت. بۆیە بەهایەک دراوە بە دراوێک کە هێندەی شایستەیی یەک هەفتە کاری ڕاوکردنی ئاسکێک بێت، یان هێندەی ٤٠ کاتژمێر باخداری بێت بۆ چەند سندوقێک سێو و هتد.

چەندین گۆڕانکاری لە دراوەکاندا ڕوویداوە، کە گۆڕدراون بۆ کانزاکان. پاشان ئەوان بەپێی مانەوەیان لە زێڕەوە بۆ زیو و مس و هتد ڕیزبەندی کران. بە هێواشی بڕی کانزاکەیان کەمکردەوە بەڵام بۆ هەمان بەها، بەتایبەتی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا. لە کۆتاییدا دراوی-کاغەز لە چین داهێنرا و بە سەرتاسەری جیهاندا بڵاوبووەوە.

پاشان بەهای دراوەکەمان تەنها بڕێک لە کار یان هێزی کار لەخۆدەگرێت (کە بە کات و سەختییەکەی دەژمێردرێت) کۆ بڕێکی کەم لە کار بۆ دروستکردنی پارەکە، کە گرنگییەکی ئەوتۆی نییە.

مایکرۆ-ئابووریی ئەکادیمی بە خستنەڕوو و خواست (supply and demand) دەست پێدەکات، کە بەو واتایە دێت بەرهەمهێنەرێک کاڵایەک دەخاتە ڕوو و بەکاربەرێک داوای دەکات. ئەمە دەبێتە هۆی هەژمارکردنی بیرکارییانە بە گرافەکان. هەروەها، ڕووکەشی ئابووری، بەڵام نەک ڕەگەکەی، هەرچەندە ئێمە پێشتر لە لۆژیکدا سەلماندوومانە، کە هەموو شتێک لە تێبینییەکان و ڕووکەشەوە دێت. پاشان دەچێتە سەر شیکاریی پەراوێزی (marginal analysis)، کە تێچوون و قازانجەکان لەخۆدەگرێت. لێرەدا ئاماژە بە ململانێی تاکەکان دەکات و بەم پێیەش گروپەکان، کە لە پێکداداندان بۆ دەرهێنانی زۆرترین قازانجی خوازراو لە بەرهەمهێنانی (بەها)ی کاڵایەک. پاشان دەگاتە تیۆریی سوودمەندی، یان دڵخۆشیی بەکاربەرێک و هەژمارکردنە ژمێرەییەکانی بۆ زۆرترینکردنی سوودمەندییەکەیان بە هەمان بوودجە (بەها). پاشان دێتە سەر شیکاریی بەرهەمهێنان و تێچوون، کە یارمەتیی بەرهەمهێنەران دەدات لە دیاریکردنی ستراتیژییە نموونەییەکانی بەرهەمهێنان و نرخاندن (بەها).

پاشان شیکاریی پێکهاتەکانی بازاڕ دەکات، وەک کێبڕکێی تەواوەتی (perfect competition) (ئاماژە بە شایستەیی - Worth دەکات)، قۆرخکاری (monopoly) (ئاماژە بە دەستکاریکردنی بەها لەلایەن یەک بەرهەمهێنەرەوە) و لە کۆتاییدا قۆرخکاریی کەمایەتی (oligopoly) (دەستکاریکردنی بەها لەلایەن چەندین بەرهەمهێنەرەوە).

لە کۆتاییدا، تیۆریی یاری، دەرەکییەکان، شکستەکانی بازاڕ، و زیاده‌ی بەکاربەر و بەرهەمهێنەر لەخۆدەگرێت، کە زۆربەیان بە داتاشراو و تەواوکارییەکان هەژمار دەکرێن.

ئەوەی ئێمە لە مایکرۆ-ئابووریدا ئاماژەی پێدەدەین، شیکاریکردنی بازاڕە لەسەر ڕووکەشی ئابووری، کە زۆربەی کات بەشداری لە بەهای کاڵاکاندا دەکات و شایستەیی

لەلایەن خوسرەو ٥٨

لە قووڵاییدا بەتەواوی لەبیرکراوە. هەر کاتێک دەگاتە ئەو بابەتانەی کە بەشداری لە شایستەیی کاڵاکاندا دەکەن (وەک کێبڕکێی تەواوەتی)، ئەوا بازیدەدات یان تەنها پێی دەڵێت بابەتێکی ئایدیال (لێرەدا بازاڕێکی ئایدیال). سەرنجەکە لەسەر ململانێکەیە و چۆن خەڵک (لە تاکەوە بۆ گروپەکان) دەتوانن زۆرترین قازانج لە خستنەڕوو و خواست وەربگرن لە فۆڕمی بەهادا (لە ئێستادا پارە). ئابووری وایکردووە کە گروپەکان (لە فۆڕمە پەتییەکەشیدا تاکێک) لە ململانێدابن بۆ زیاتر و زیاتر، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لەناو کۆمەڵگەیەکدا (لە تاکەکانەوە بۆ خێزان، پاشان کۆمپانیاکان)، هەرچەندە لە ڕووی مێژووییەوە شیکاری بۆ نەکراوە، بۆیە بەبێ دیالێکتیکە.

کاری پۆلێنکراو:

لەگەڵ گەشەکردنی کۆمەڵگە کەڤنارەکان بۆ شارەکان، بازاڕی کار وردە وردە پۆلێن کراوە. فۆڕمە سەرەتاییەکەی کار لەسەر کێڵگەکان بەس نەبوو بۆ ئەو شارانەی کە وردە وردە گەشەیان دەکرد. بۆیە بازرگانی و خزمەتگوزارییەکانی، ئەندازیاری، پزیشکی و هتد لە کۆمەڵگەدا پێویست بوون، و چەندین پیشەی جیاواز لەوانەوە دروست بوون. ئەو پیشانە گەشەی کۆمەڵگەکانیان ڕێکخستووە، بەڵام بە پلەی یەکەم لەسەر بنەمای کاری کشتوکاڵی. ئەو پیشانە پێویستیان بە زانیاری هەبوو، لەبری ماسولکە، و کارێکی خاوێنتر و ئاسانتر بوون. بۆیە ململانێ بۆ بەدەستهێنانی پیشەی لەم جۆرە وردە وردە دەستی پێکرد. ئێمە دەبێت ئەوە زیاد بکەین کە هەندێک پیشەی تر لە پیشەسازیدا وەک ئاسنگەری و هتد هەمان شت بوون وەک کار لە کشتوکاڵدا. ئەم ململانێیە زۆر توندترە لەگەڵ داهێنانی کۆمپیوتەر و ئۆتۆمەیشن (خۆکارکردن). بۆیە بازاڕی کار و جۆری پیشەکە تەنانەت شایستەیی هەیە. بەم جۆرە، داهاتی جۆرە جیاوازەکانی پیشە و پلەکان (بەدەستهێنانی بەها بە دراو) پەیوەستە پێیانەوە.

شایستەیی و بەها ئێستا ڕوونن، بەڵام بەو شێوە داینامیکییە کار ناکات کە بیری لێدەکرێتەوە. ئێمە دەرەنجامی تەواو جیاواز لە ڕاستەقینەییدا دەبینین. ئەگەر کەسێک بۆ ماوەی یەک کاتژمێر لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا کار بکات، ئەوا ئەو ٥٠٠ لەو دراوە بەدەستدەهێنێت و دەتوانێت بڕی پێویستی خۆراک بۆ تەواوی مانگەکە دابین بکات. دەتوانێت جلوبەرگ، نیشتەجێبوون و تەنانەت کاڵای گرانبەهاش بە بەهای زیادەوە دابین بکات، کە لە سێ هەفتەکەی تردا بەدەستی دەهێنێت. کەسێکی تر لە کۆمەڵگەیەکی ئەفریقی یان ئەمریکای-لاتینیدا بۆ هەمان کات کار دەکات، و ئەو ٥٠٠ بەدەستدەهێنێت لەو دراوەی کە سەر بەو وڵاتەیە، بەڵام تەنانەت بۆ خۆراکی یەک هەفتەش بەس نییە. لێرەدا دەگەینە ململانێی-گروپ لە ڕێگەی هۆکارە ئابوورییەکانەوە، کە پێی دەوترێت ماکرۆ-ئابووری. چەندین پەڕتووک دەربارەی ماکرۆ-ئابووری هەن، بەڵام ئێمە لێکۆڵینەوە لەوە ناکەین کە چۆن گروپێک (لە فۆڕمی گروپە نەتەوەییەکان یان وڵاتە مۆدێرنەکاندا) دەتوانێت لە ململانێیەکدا سەرکەوتن بەدەستبهێنێت لە ڕێگەی ئامرازە بیرکاری-ئابوورییەکانەوە.

لەلایەن خوسرەو ٥٩

گروپە جیاوازەکان بە درێژایی مێژوو لە کێبڕکێیەکدا بوون (ململانێیەکی ئابووری-سیاسی). ئەم کێبڕکێیە زۆر سەختتر بووە ئەگەر لە مێژوودا هەنگاو بە هەنگاو بگەڕێینەوە. لە سەردەمی پێش-کەڤناردا کۆلۆنیالیزم (داگیرکاری) فۆڕمێک بوو لە دەرکردن/سڕینەوەی گروپێکی تر لە ناوچەیەکی جوگرافی و بەکارهێنانی سەرچاوەکان لەلایەن کۆلۆنیالیستەکەوە. پاشان، لە سەردەمە کەڤنارەکاندا گروپێک بە ئاسایی هێرشی کردۆتە سەر گروپێکی تر و ژێردەستەی کردوون، پاش ئەوە براوەکە دۆڕاوەکەی چەوساندۆتەوە و کاری ئەوانی بەکارهێناوە، کە ئەمە پێی دەوترێت کۆیلایەتی. پاشان کارەکە گۆڕدرا بۆ دەرەبەگایەتی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کە دەرەبەگێک ئەوانی تری دەچەوساندەوە و دەرەبەگەکە دەبوایە بەشێک لە کاڵاکان (شایستەیی) بدات بە پاشاکان یان سەنتەرە ئایینییەکانی سەرووی خۆی، و بەشەکەی تری کۆمەڵگە شایستەییان بەرهەم دەهێنا بە کارەکەیان تەنها بۆ ئەوەی بژین.

هەر سێ فۆڕمەکە پێکەوە لە مێژوودا گەشەیان کردووە و هەندێک جار هاوتەریبی یەکتری بوون. یۆنانییە کۆنەکان گروپەکانی تری دەوروبەری دەریای ناوەڕاستیان دەردەکرد، وە دەریای ڕەش (جێگرتنەوەی گروپەکانی تری خەڵک و کۆمەڵگەکان بە نەتەوەکەی خۆیان لە ڕێگەی زۆربوون و تۆوەوە)، لە هەمان کاتدا میسرییە کۆنەکان کۆیلەیان لە گروپەکانی تر دەگرت و کۆیلەکانیان ناچار دەکرد شایستەیی بەرهەم بهێنن لە کارەکانیانەوە لە میسر. نموونەیەکی تر، کۆلۆنیالیزم لەلایەن کۆلۆنیالیستە ئەوروپییەکانەوە (بەتایبەتی ئینگلتەرا و ئیسپانیا) ئەنجام دەدرا، لە هەمان کاتدا دەرەبەگایەتی سیستەمێکی-ئابووری بوو لە خودی ئەوروپادا.

وەبەرهێنان لە جیهانی سێیەمدا وەک سیستەمێکی نوێی ئابووری-سیاسی دەستی پێکرد دوای تێکشکاندنی دەرەبەگایەتی لە ئەوروپا و ڕەتکردنەوەی کۆلۆنیالیزمی جیهانی (بە هێواشی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و بە توندی دوای جەنگی جیهانیی دووەم). گروپە ڕۆژئاواییە گەشەسەندووەکان (گروپە نەتەوەییەکان) دەستیان کرد بە وەبەرهێنان لە وڵاتە دواکەوتووەکاندا (یان وڵاتە تازە پێگەیشتووەکان).

ئەگەر جوتیارێک ساڵانە ١٠٠٠ کیلۆگرام سێو بەرهەم بهێنێت، بە پێچەوانەی جوتیاری دووەم کە ١٠٠ کیلۆگرام بەرهەم دەهێنێت. ئەوا جوتیاری یەکەم ١٠ ئەوەندەی جوتیاری دووەم شایستەیی زیاتری بەرهەم هێناوە. پاشان ئەو بە ١٠ ئەوەندەی شایستەیی زیادە لە چاو دووەمدا جیادەکرێتەوە. هەمان شت ڕاستە بۆ مامۆستایەکی ماندوونەناس و مامۆستایەکی تەمبەڵ و بەم پێیەش هەموو کەسێک لە کۆمەڵگەدا.

بەڵام لە ئێستادا یەکەمین لەو جوتیارانە بە پارە کرێیان دەدرێتێ، بۆیە ئەوان بەها بۆ کارەکەیان بەدەستدەهێنن نەک شایستەیی ئاڵوگۆڕ. پاشان جوتیاری یەکەم ١٠ ئەوەندە بە بەهاتر پێناسە دەکرێت لە چاو دووەمدا. بەم جۆرە هەموو ئەوانی تریش لەناو کۆمەڵگەیەکدا هەروەها جیادەکرێنەوە و پۆلێن دەکرێن بە بەها لەبری ئەو شایستەییەی کە بەرهەمی دەهێنن. بەڵام ئەم یاسایە لە سەرووی سنوورەکانیشەوە دەڕوات و لە نێوان کۆمەڵگەکانیشدا ڕاستە.

لەلایەن خوسرەو ٦٠

چەوساندنەوە لەناو کۆمەڵگەیەکدا و تەنانەت لە نێوان کۆمەڵگە جیاوازەکانیشدا ڕوودەدات بە گۆڕینەوەی بەها و شایستەیی لەگەڵ یەکتریدا وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا. لە لایەکەوە، نزیکەی ٢٠ لەسەدی پاشخانی-ماددی (بەتایبەتی زێڕ) بوونی هەیە، کە دەتوانرێت بە شایستەیی ڕاستەقینە ئاڵوگۆڕ بکرێت. ٨٠ لەسەدەکەی زیادە تەنها بەهایەکی ناوەکییە (nominal value)، بەڵام وەک شایستەییش ئاڵوگۆڕ دەکرێت لەلایەن خاوەن-بەهاکەوە (بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن بانکەکانەوە؛ کارل مارکس بە پارەکە دەڵێت سەرمایە، کە لە بازاڕدا ناسووڕێتەوە؛ بەڵام وەبەرهێنان بەهای سووڕاوەیە).

هەر تاکێک دەتوانێت ئەم بەها ناوەکییە بەرهەم بهێنێت بە نووسینی چەند ژمارەیەک لەسەر کاغەزێک، بەڵام ئەو ناتوانێت وەک/بۆ شایستەیی ئاڵوگۆڕی پێ بکات و لە کۆتاییدا کار وەک بەرهەمهێنەری شایستەیی. بەم جۆرە، ئەو تەنها وەک بەهایەک لەسەر کاغەزەکە دەمێنێتەوە. لە لایەکی ترەوە، بەشێک لەم بەهایە دەگوازرێتەوە بۆ گروپە لاوازەکان و گروپە لاوازەکان دەبێت شایستەیی ڕاستەقینەی کارەکەیان بدەن لە بەرامبەر ئەم بەها ناوەکییەدا. ئەم چەوساندنەوەیە لە فۆڕمی تەکنەلۆژیا، داهێنان، خۆکارکردن و هتد ڕوودەدات.

بۆیە، ئەو شایستەییەی کە لەلایەن گروپە لاوازەکانەوە دەدرێت لە بەرامبەر بەهایەکی بێسووددا، تەنها بۆ ئەوەیە سکیان تێر بێت، بۆ ئەوەی لە برسا نەمرن. ئەگەر ئەوان دژی دۆخی هەنووکەیی بوەستنەوە، ئەوا وەبەرهێنەرەکە هێز دەنێرێت و جارێکی تر لاوازەکان ژێردەستە دەکاتەوە بۆ بەرهەمهێنانی شایستەیی. نموونە جیهانییەکان بریتین لە خوێنڕشتن لە عێراق، ئەفغانستان، لیبیا، وڵاتانی ئەفریقی و ئەمریکای لاتینی و هتد. نموونە هەرێمییەکان لەناو کۆمەڵگە سنووردارە-نەتەوەییەکاندا بریتین لە (عێراق، ئێران، تورکیا و سوریا دژی کورد)، چین دژی تیبەتییەکان، ئیسپانیا دژی کەتەلۆنیا، فەرەنسا دژی کۆرسیکا، ئەمریکییەکان دژی ڕەسەنەکان، تا وڵاتانی ئەفریقی و بەم پێیەش لە هەموو گۆشەکانی جیهاندا.

لەلایەن خوسرەو ٦١

ماکرۆ-ئابووریی ئەکادیمی لەسەر بنەمای مایکرۆ-ئابووریی ئەکادیمی کار دەکات، کە خواست و خستنەڕووی کۆکراوەی ناو کۆمەڵگەیەک (لەناو وڵاتێکی مۆدێرنی سنووردار-نەتەوەیی کە پێی دەوترێت دەوڵەتی نەتەوەیی) لەخۆدەگرێت.

پاشان دەگاتە تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی GDP، کە تێکڕای بەهای هەموو کاڵاکان (بە کاڵا ماددی و ناماددییەکانیشەوە) دەپێوێت لەناو سنوورەکانی ئەو گروپەدا.

دوای ئەوە لەخۆگری زیادبوونی ئابوورییە لە بەرهەمهێناندا لەگەڵ گەشەکردندا، کە دیاریکەرەکانی بریتین لە وەبەرهێنانی بەردەوام، پێشکەوتنی تەکنەلۆژی، سەرمایەی مرۆیی، و هۆکارە دامەزراوەییەکان (بە تێپەڕبوونی کات، بەڵام زیاتر ساڵانە). لە کاتی گەشەی ئابووریدا، ماکرۆ-ئابووری ڕاستەوخۆ دەگاتە بەهای کۆکراوەی تاکەکان، خێزان و لە کۆتاییدا کۆمپانیاکان. پاشان ماکرۆ-ئابووری دەگاتە بازرگانی و جیهانگیری، کە بەرەو ململانێیەکی جیهانی دەڕوات بۆ گەشەیەکی نوێ لەسەر ئەو شایستەییەی کە لەلایەن گروپەکەوە بەرهەم هێندراوە، هەرچەندە ئەم شایستەییە تەنانەت وەک بەهاش لێکدەدرێتەوە!

پاشان دەگاتە سیاسەتی دارایی و سیاسەتی نەختینەیی، لە لایەکەوە بۆ کاریگەریکردن لەسەر ئابووریی گروپەکە (کۆمەڵگە) یان بۆ خەرجییەکانی حکومەت یان باج، لە لایەکی ترەوە بۆ بەڕێوەبردنی خستنەڕووی پارە و ڕێژەی سوود لەلایەن بانکی ناوەندییەوە. دووەمیان زۆربەی کات دەبێتە هۆی هەڵاوسان لەناو سنوورەکانی ئەو کۆمەڵگەیەدا، یان بەهۆی بەرهەمهێنانی بەهای (پارەی) زیاتر لەبری شایستەیی یان لەدەستدانی خواست لە بازرگانیدا بەرامبەر بە بەهای دراوەکانی تر (بەها بەرهەمهێنراوەکانی کۆمەڵگەکانی تر) لە ململانێی گروپەکاندا.

ماکرۆ-ئابووری هەندێک چەمکی تری وەک بێکاری، دابەشکردنی داهات، و سووڕەکانی بازرگانی (وەک دابەزینی ئابووری، بووژانەوە، و ماوەی سەقامگیریی ئابووری) لەخۆدەگرێت.

ئەوەی لە مایکرۆ-ئابووریدا ئاماژەی پێدەدەین بە تەواوی ئەو تەکنیکە گەشەسەندووەیە بۆ کێبڕکێکردن لە ململانێی گروپەکاندا لە نێوان تاکەکان، خێزانەکان و کۆمپانیاکاندا لەناو کۆمەڵگەیەکدا (وڵاتە سنووردارە-نەتەوەییەکان). پاشان ماکرۆ-ئابووری تەکنیکە گەشەسەندووەکەیە بۆ کێبڕکێکردن لە نێوان ئەو کۆمەڵگەگەلانەدا لە ڕووی مێژووییەوە.

زۆربەی ئابووریناسە ئەکادیمییەکان وا دادەنێن کە تەکنەلۆژیا ڕەگی کێشەکان بێت، لەبەرئەوەی هەندێک گروپ، کە لە ململانێی ئابووریدا سەردەکەون، پاشان براوەکە تەکنەلۆژیایەکە (ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لای مارکس) دەخاتە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە. بەم جۆرە، بازاڕ مەیلی قۆرخکاری هەیە لە بەرژەوەندیی گروپی براوە. با گریمانە بکەین، کە مرۆڤ دەبوایە دەستی بەتاڵی خۆی بەکاربهێنێت بۆ دروێنەکردنی گەنمەکەی، یان بە بەرد ڕاوبکات لە سەرەتای مێژوودا. لە لایەکەوە، جوتیارەکە گەنمی پێویستی نەبوو بۆ گۆڕینەوەی بە گۆشت، لە لایەکی ترەوە ڕاوچییەکەش

لەلایەن خوسرەو ٦٢

گۆشتی پێویستی نەبوو بۆ ئەوەی بە گەنم بیگۆڕێتەوە. بۆیە مرۆڤ کانزاکانی داهێنا (بەتایبەتی ئاسن)، نەک تەنها بۆ داسەکەی جوتیارەکە، بەڵکو تەنانەت بۆ چەکی ڕاوچییەکەش. داهێنانەکان و تەکنەلۆژیا لەو ململانێیەدا بۆ بەرهەمهێنانی زیاتر گەشەیان کردووە، کە تێیدا جوتیارەکە تراکتۆری هەیە و بەرهەمهێنەری-گۆشت ئاسک/مەڕ بە کۆمەڵ بەخێودەکات بە یارمەتی ڕۆبۆتەکان. بۆیە، ئامێرەکانمان، ڕۆبۆتەکان و کۆمپیوتەرەکان ئامرازن و تەکنەلۆژیا بریتییە لە پێشکەوتنی ئامرازەکان لە ڕووی مێژووییەوە. ئەو ئامرازانە لە ڕووی مێژووییەوە بۆ بەرهەمهێنانی زیاتر و کارامەتر دروستکراون. ئەگەر جوتیارێک گەنمەکەی بە دەست یان بە تراکتۆرێک دروێنە بکات، ئەوا لە کۆتاییدا هەر هەمان کاریگەریی هەیە، کە دروێنەکردنە. بەڵام بە تراکتۆرێک دەتوانێت زیاتر دروێنە بکات وەک لە دەستی بەتاڵ، بۆیە دروێنەکردن بە تراکتۆرێک زۆر کارامەترە. هەمان شت ڕاستە بۆ بەرهەمهێنەری-گۆشت، و هەر لقێکی تری بازاڕی کار. پاشان، پێشکەوتنی ئامرازەکان یان ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە ڕاستیدا خۆشگوزەرانی دەهێنن، بەڵام ڕاستەقینەیی پێمان نیشان دەدات، کە زۆربەی خەڵک تەنانەت ئەوەندەیان نییە سکیان تێر بکەن. و گروپە براوەکان نەک تەنها خاوەنی تەکنەلۆژیان، بەڵکو تەنانەت لە گروپە لاوازەکانیشی دەشارنەوە/قەدەغەی دەکەن، بۆ ئەوەی لاوازەکان نەتوانن بە شێوەیەکی کارامە بەرهەم بهێنن. بەرهەمهێنانی کارامە، بە تەواوی واتای بەرهەمهێنانی شایستەیی زیاترە.

بۆیە، پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و ئەو زانستەی کە بۆی پێویستە لەناو ململانێی گروپەکاندا لە ڕووی مێژووییەوە گەشە دەکەن.

ئێمە دەبێت چینەکان و ململانێکەیان تەنانەت وەک گروپیش گریمانە بکەین، کە لکێندراون بە گروپە نەتەوەیی و جوگرافییەکانەوە. بۆ تێگەیشتن لە چەمکەکان و بەرهەمهێنانی کاتیگۆری و چەمکەکانی گروپەکان بگەڕێوە بۆ بەشی لۆژیک (کاتیگۆری، چەمک و پێوانەکردن)، جا چ لە چینە جیهانییەکاندا بێت یان لە وڵاتە هەرێمی-نەتەوەییەکاندا و هتد. هەردوو کاتیگۆرییەکە ڕاستن، دەکەوێتە سەر تێڕوانینی ئێمە، کە ئایا وەک چینی جیهانی گریمانەیان دەکەین (وەک کارل مارکس) یان لە ڕووی نەتەوەیی، جوگرافی و هتدەوە گریمانەیان دەکەین (وەک ئادەم سمیس).

ئەگەر ئێمە کۆمەڵگەی جیهانی لە کاتیگۆریی چینەکاندا گریمانە بکەین، ئەوا بەڕێوەبەرێکی چینی-ناوەڕاست شایستەیی زیاترە لە کرێکارێکی چینی-کرێکار، و خاوەنی کۆمپانیاکەش زۆرترین شایستەیی لە کۆمەڵگەدا هەیە. بۆیە ئەوان خاوەنی بەهان (تەنانەت شایستەییش لەناو بەهادا، لە فۆڕمی زەوی، پارە، تەکنەلۆژیا و هتد) بەپێی چینەکانیان.

گروپەکان یان کۆمەڵگەکان لە فۆڕمی نەتەوەیی-، ئایینی- جوگرافیدا تەنانەت بەها بەدەستدەهێنن، کە بەهای زیاتر بەرهەم دەهێنن (بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی و گەشەی ئابووریی وڵاتێکەوە دەخەمڵێندرێت) لە کێبڕکێ جیهانی یان تەنانەت هەرێمییەکانیشدا. شایستەیی گروپێک بەتایبەتی وڵاتەکان بە تەواوی ئاشکرایە لە جیهانی مۆدێرندا، کە تەنانەت بووەتە هۆی لووتبەرزی و لەخۆباییبوون لە

لەلایەن خوسرەو ٦٣

پەیوەندییە ئابووری-سیاسییەکاندا. ئەمەش بەردەوام دەبێتە هۆی کێبڕکێیەکی نایەکسان، و لە دەرەوەی ململانێیەکی دیالێکتیکیدا (ململانێیەکی لۆژیکی لەسەر بنەمای شایستەیی).

ئێمە بەردەوام ئاماژە بە ململانێی ئابووری دەکەین لە بابەتە قووڵەکانی داهاتوودا، چونکە ئەو لەسەر غەریزە سەرەکییەکەی مرۆڤ (گەڕان بەدوای خۆراک و/یان خواردندا) دامەزراوە.

کێبڕکێ (Competition)

کێبڕکێ قۆناغێکە لە ململانێ لە نێوان گروپەکاندا لە تاکێکەوە بۆ خێزانێک، پاشان بۆ کۆمپانیاکان و لە کۆتاییدا بۆ کۆمەڵگە (نەتەوەیی، ئایینی، جوگرافی، و هتد). ئەگەر کێبڕکێکان لە ڕووی مێژووییەوە کۆبکەینەوە، دەرەنجامەکەی ململانێیەکی مێژوویی گروپەکانە. ئەم ململانێی گروپانە مێژوویی بووە بەڵام دیالێکتیکی نەبووە. ئەو بەردەوام بووەتە هۆی جەنگ و پێکدادانەکان، بە مەبەستی ڕووخاندنی گروپێکی تر لە ڕێگەی ئامرازە جیاوازەکانەوە (شۆڕش، کوودەتا، داگیرکاری، و هتد).

فۆڕمە سەرەکییە ئابووری-سیاسییەکانی کە لە مێژووەوە وەرگیراون بریتین لە کۆلۆنیالیزم، کۆیلایەتی، دەرەبەگایەتی و وەبەرهێنانی مۆدێرن. ئەم فۆڕمانە هەندێک جار تێکەڵ کراون. بۆ نموونە، تێکەڵەیەک لە کۆلۆنیالیزم و کۆیلایەتی لەلایەن ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانەوە. وە ئەو فۆڕمە جیاوازانەی کۆمەڵگە کە لە مێژوودا دەرکەوتوون. بۆ نموونە، هەندێک جار دەرەبەگایەتی هاوتەریب بووە لەناو وڵاتانی ئەوروپیدا، لە هەمان کاتدا گروپەکانی تریان لە سەرتاسەری جیهاندا داگیر کردووە (کۆلۆنیالیزم).

هەموو ئەم فۆڕمانە لەلایەن هەندێک لە گروپە باڵادەستەکانەوە بەکارهێندراون بۆ ئەوەی شایستەیی زیاتر لە کاڵاکان (هەم ماددی و هەم ناماددی) بەدەستبهێنن، هەروەک ململانێی نێوان دوو تاک، کە هەردووکیان لە کێبڕکێدان بۆ بەدەستهێنانی شایستەیی زیاتری کاڵایەک. کێبڕکێی نێوان گروپەکان فرەییە، بۆیە شیکاریکردنی ئاڵۆزە. هەندێک لەم فۆڕمانە کە زیاتر پەیوەستن بە سەردەمی مۆدێرنەوە لە خوارەوە شیکارییان بۆ دەکرێت.

بۆیە، کێبڕکێ لەناو شارستانیەتدا هەرگیز دادپەروەرانە نەبووە. دەرکردنی یەکتری بووەتە هۆی جەنگەکان، جینۆسایدەکان، و هتد. دادپەروەری لە گەشەسەندنی کولتوور و مێژوودا ئەم کێبڕکێیەیە کە دیالێکتیکە یان گەشەسەندنێکی لۆژیکیی شارستانیەتە، کە وردە وردە گەشەی کردووە، هەرچەندە ئێمە لەناویدا/بەشێکین لێی بە شێوەیەکی قۆناغی. بەم جۆرە کێبڕکێ / ململانێی گروپەکان ڕێگەی خۆی دەدۆزێتەوە لە فۆڕمێکی لۆژیکیدا، و بەم پێیەش فۆڕمێکی دیالێکتیکی لەسەر بنەمای لێکتێگەیشتنی نێوان گروپەکان (لە تاکەکانەوە بۆ کۆمەڵگەکان) لەبری پێکدادان.

لەلایەن خوسرەو ٦٤

دەبێت کێبڕکێی ئابووری (کە ئاماژەیە بۆ کێبڕکێیەک لەسەر بنەمای غەریزەی خواردن و خۆراک) لە نێوان گروپەکاندا گروپەکەی لە ململانێدا پاراستبێت، بەڵام دەبێت شتێک لەناو گروپەکەدا بوونی گروپەکەی پاراستبێت، کە بریتییە لە زۆربوون (reproduction). زۆربوون ڕەگی لە غەریزەی سێکسیدایە، کە لە خوارەوە وەک بەشی میتافیزیکیی ململانێ شیکاریی بۆ دەکرێت.

فۆڕمە ئابووری-سیاسییەکان لە مێژوودا

مێژووی مرۆڤایەتی قۆناغەکانی گۆڕانکاریی باڵادەستی بەسەر یەکتردا بەخۆوە بینیوە. هۆزێک دەبوایە هۆزە دراوسێکانی تری لەناوببات لە سەردەمی پێش-مێژوودا، نەوەک دواتر لەلایەن ئەوانەوە لەناوببرێت. بۆیە تەنها میتۆد بریتی بوو لە جینۆساید، بەتەواوی وەک گروپێک لە ئاژەڵان (بەتایبەتی نێرەکان)، کە هەوڵدەدات گروپەکەی تر لەناوببات بەبێ هۆکار تەنها لە پێناو غەریزەی بوونی خۆیاندا (هەروەها لەناوبردنی ئەوانی تر و بڵاوکردنەوەی نەوەکەیان لە ڕێگەی تۆوی خۆیانەوە).

پاشان مرۆڤ گوند و شارۆچکەی دروست کرد لە سەرەتای شارستانیەتدا، بەم جۆرە ئەوان دەستیان کرد بە ڕیشەکێشکردنی ئەوانی تر و بەکارهێنانی کاری یەکتری وەک کۆیلە، لەبری جینۆساید. کۆیلە موڵکی گروپی باڵادەست بوو. کۆیلایەتی هەروەها هەڵوەشێندرایەوە لە سەردەمی کۆرشی پاشای فارسەکاندا، چونکە ئەو کۆمەڵگە جوولەکەکان و ئەوانی تری لە بابل ئازاد کرد و ناردیانییەوە بۆ زێدی خۆیان بۆ ئەوەی بە ئازادی کار بکەن لەژێر دەسەڵاتی پاشادا، بەڵام بۆ ئەوەی باج بدەن.

گۆڕانکاری لە کۆیلایەتییەوە بۆ کۆلۆنیالیزم ماوەیەکی زیاتری خایاند لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆم و ئەوروپادا، بەڵام ئەوان دەبوایە لە کۆتاییدا وەریگرن یان تێکەڵی بکەن لەگەڵ کۆیلایەتیدا. تێکەڵەی کۆیلایەتی و کۆلۆنیالیزمی ڕەشپێستە-ئەفریقییەکان ئاشکرا بوو تا جەنگی ناوخۆی ئەمریکا، بەڵام زۆربەی لەلایەن ئەوروپییەکانەوە دەکرا. کۆلۆنیالیزم یان بەکارهێنانی کاری گروپێکی تر تا سەدەی بیستەم بەردەوام بوو، کە تێیدا باڵادەست کاری گروپی ژێردەستەی بەکاردەهێنا، لە حاڵەتێکدا کە ژێردەستەکان نەدەبوونە موڵکی باڵادەستەکان. جوتیارەکان هەبوون لە سەردەمی دەرەبەگایەتیدا وەک فۆڕمێکی تری نیوە-کۆیلایەتی لە ئەوروپادا، کە ئەوان ژێر-گروپێک بوون لەناو کۆمەڵگەی ئەوروپیدا. گۆڕانکاریی کۆیلایەتی بۆ دەرەبەگایەتی و پاشان لە دەرەبەگایەتییەوە بۆ سەرمایەداری تەنها لە ئەوروپادا ڕوویداوە. کۆلۆنیالیزمی ئەوروپی تێکەڵ بە کۆیلایەتی ئاشکراترین فۆڕم بووە، کە سەردەمی مۆدێرنی پێکهێناوە. تەواوی جیهان داگیرکرا بەتایبەتی لەلایەن

لەلایەن خوسرەو ٦٥

ئینگلتەرا، فەرەنسا و ئیسپانیاوە. تێکەڵەی کۆلۆنیالیزم-کۆیلایەتی فۆڕمێکی دڕندانەی تاڵانکردنی جیهان بوو لەلایەن هێزەکانی سەرەوە. تەنانەت جینۆسایدی هۆزە ڕەسەنەکانیشیان ئەنجامدا لە ئەمریکای باکوور، ئوسترالیا، نیوزلەندا یان ئەفریقای باشوور و ئەوان چینی-کرێکاری خۆیان لەو وڵاتانە جێگرتەوە (بەم جۆرە نەوەیەک لە تۆوی خۆیان). بە زمانێکی ڕوون، ئەوان تۆوی گروپە ڕەسەنەکانیان بڕی و تۆوی خۆیان هێنایە ئەوێ، کە من لە خوارەوە وەک جیابوونەوە (separatism) پێناسەی دەکەم. نەتەوە شارستانییەکانی وەک هیندی و چینییەکان بە قەبارەیەکی گەورە پاڵنەنران بەرەو کۆیلایەتی بەڵکو تەنها داگیرکران، ئەفریقییەکان بەرەو کۆیلایەتی پاڵنران و نێردران بۆ کیشوەری ئەمریکا. ڕێگای دابەشکردنی کۆیلەکان دوورگەکانی کاریبی بوو وەک کۆماری دۆمینیکانی ئەمڕۆ و هتد.

کۆلۆنیالیزم-کۆیلایەتی جینۆساید، ڕیشەکێشکردن، کۆیلایەتی و فشاری-کاری ئەنجامداوە، بەڵام کولتوور و شارستانیەتی گەیاندە کۆنترین هۆزەکان، کە هێشتا وەک پێشکەوتووترین گروپە سەرەتاییەکانی هۆزەکان لە گوندەکاندا دەژیان. کۆلۆنیالیزم وەک میکانیزمێک کاری دەکرد، کە لەو گروپانە کۆمەڵگەی دروستکرد و بەم پێیەش وڵات. بەڵام کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان نەیاندەتوانی بەرگەی ئەوە بگرن کە پاڵنڕێن بۆ کارکردن، بۆیە گۆڕانکارییەکەی تر بە شێوەیەکی جیهانی ڕوویدا. بۆیە گۆڕانکارییەکە ناڕێک بوو، چونکە سەرەتا لە ئەوروپا و پاشان لە سەرتاسەری جیهاندا ڕوویدا.

بۆیە کۆلۆنیالیزم فۆڕمێکی شارستانیی کۆیلایەتیی سەرەتایی بوو. ئەم گواستنەوانەی گۆڕانکارییەکانی-باڵادەستی لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە ڕوویانداوە. بەم جۆرە، ململانێکان تەنها بنەماکانی باڵادەستیی گروپە باڵادەستەکانیان تێکشکاند بۆ پشتگیریکردن لە بوونی گروپە ژێردەستەکان. بەڵام گروپە باڵادەستە نوێ-پێکهاتووەکان هەوڵی میتۆدێکی نوێی باڵادەستییان داوە (بۆ نموونە لە کۆیلایەتییەوە بۆ کۆلۆنیالیزم).

گۆڕانکاری لە کۆلۆنیالیزمەوە بۆ سەرمایەداری زۆری نەخایاند، چونکە سەرمایە لەلایەن گروپە ژێردەستەکانیشەوە بەدەستهێندرا. نوێترین میتۆد لە سەردەمەکەماندا فۆڕم دەگرێت بەڵام گۆڕانکاری لە سەرمایەدارییەوە بۆ ئەم سەردەمە نوێیە هێشتا تەواو نەبووە، هەرچەندە وەک سەروەریی سپیپێستەکان دەردەکەوێت بە فۆڕمی ئابووری-سیاسیی وەبەرهێنان. سەروەریی سپیپێست گروپە کۆلۆنیالیستەکانی وەک کۆمەڵگە ئەوروپییەکان و گروپە سپی-کۆلۆنیالیستەکانی وەک ئەمریکا، کەنەدا، ئوسترالیا و هتد یەکدەخات. سەروەریی سپیپێستەکان بەتایبەتی خێراتر بووە دوای تێکردنی هەندێک گروپی تایبەت بۆ ناو کۆمەڵگەکانیان (بەتایبەتی ئەفریقییەکان) لەلایەن گروپە سیاسییەکانی باڵی چەپ و ڕاستەوە، کە لە ڕاستیدا سوود لە شایستەیی ئابووریی کارەکەیان وەردەگرن، و بەکاربردنی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لەلایەن ژێر-کۆمەڵگە لاوازەکانەوە.

لەلایەن خوسرەو ٦٦

ئێمە شیکاری بۆ ئەو فۆڕمانە دەکەین لە ڕووی ئابوورییەوە بەبێ سیاسەت:

فۆڕمی یەکەم لەناوبردنی گروپێکە، کە لە نێوان ئاژەڵان و گروپە مرۆییە کۆنەکاندا باوە. گروپێک ئەوەی تر لەناودەبات و شایستەیی پاسیڤ (ناچالاک) (زەوی و هەرچی لەسەر ئەو زەوییە بێت) دەبات، بەم جۆرە شایستەیی چالاک لەسەر ئەو زەوییە بەرهەم دەهێنێت لەگەڵ پێداویستییەکانی وەک ئامرازەکان و خانووەکان. نموونە ئاشکراکان بریتین لە کۆلۆنیالیزمی ئینگلیزی لە ئەمریکا، ئوسترالیا، نیوزلەندا و هتد.

فۆڕمی دووەم دەرکردن/وەدەرنانی گروپێکە، کە تا ئەمڕۆش لە نێوان ئاژەڵان و مرۆڤەکاندا باوە. گروپێک ئەوەی تر دەردەکات و سوود لە شایستەییە ناچالاکەکە وەردەگرێت، هەمان شتە وەک فۆڕمی یەکەم. نموونە ئاشکراکان بریتین لە چیای قەرەباغ لە نێوان ئەرمینیا و ئازەربایجان، یان ئیسرائیل دژی فەلەستین.

فۆڕمی سێیەم کۆیلایەتییە، کە تەنها لە نێوان گروپەکانی مرۆڤدا لە سەردەمی کەڤناردا باو بووە. کۆیلایەتی بە شێوەیەکی سەرەکی شایستەیی چالاک لەخۆدەگرێت، کە شایستەیی کاری کۆیلەکان دەبرێت.

فۆڕمی چوارەم فەتحکردنە، کە کۆیلایەتییەکی سووکە لەسەر زەوی کۆیلەکە، کە مێژووییە بەڵام تەنها لە نێوان کۆمەڵگە مرۆییەکاندا باوە لە مێژووەوە تا ئەمڕۆ. فەتحکەرێک تەنها شایستەیی بەرهەمهێندراوی کۆمەڵگە ژێردەستەکە دەبات.

فۆڕمی چوارەم (پێنجەم) دەرەبەگایەتییە، کە فۆڕمێکی تری سووکی کۆیلایەتییە، کە تێیدا دەرەبەگەکە خاوەنی شایستەییە ناچالاکەکەی زەوی و ئامرازەکانە لەگەڵ شایستەییە چالاکەکەی کاری جوتیارەکان.

فۆڕمی پێنجەم (شەشەم) سەرمایەدارییە، کە خاوەن سەرمایەکە ئامرازی هەردوو شایستەیی ناچالاک و چالاکی هەیە لە فۆڕمی بەهادا (پارە، زێڕ، کانزا بەنرخەکان و هتد). خاوەن سەرمایە خاوەنی ئامرازەکەیە، کە دەتوانێت ببێتە خاوەنی شایستەیی ناچالاک و چالاک تا ئەو ئاستەی کە بیەوێت و هەر کاتێک بیەوێت.

فۆڕمی شەشەم (حەوتەم) وەبەرهێنانە، کە تێکەڵەیەکە لە سەرمایەداری و کۆیلایەتی، کە بەها و شایستەیی چالاک لە خۆیدا لەخۆدەگرێت (بە شایستەییە ناچالاکەکەشەوە تا ڕادەیەک). ئەم فۆڕمە فۆڕمە مۆدێرنەکەیە، کە تێیدا گروپێک شایستەیی چالاک و هەندێک جار شایستەیی ناچالاکی گروپێکی تر دەبات تەنها لە ڕێگەی بەهاوە (بە شێوەیەکی سەرەکی پارە بەبێ هیچ پاشخانێکی ماددی). وەبەرهێنەرەکە پارە چاپ دەکات و ئەم بەهایەی پارە لە زەوی گروپێکی تردا وەبەرهێنان دەکات بۆ ئەوەی شایستەیی چالاکی کاری ئەو گروپە دەربهێنێت.

ئەو بەکاربردنە جیهانییەی شایستەیی چالاک لە ڕێگەی ئامرازەکانی وەبەرهێنانەوە لەگەڵ شایستەیی چالاکی کار لەناو کۆمەڵگەی وەبەرهێنەرەکەدا بووەتە هۆی ناڕێکییە مۆدێرنەکان و بەم پێیەش ئاژاوە لە کۆمەڵگەی جیهانیدا، لەوانەش جەنگە بەردەوامەکان، کۆچکردن، ڕەگەزپەرستی و پارێزگاریخوازی (conservatism) تا دەگاتە گەرمبوونی جیهان و هتد.

لەلایەن خوسرەو ٦٧

ڕەخنەیەک لەسیاسەتی کۆچکردن لە ئەوروپا و ڕۆژئاوا

ئیسلامیزەکردنی کۆمەڵگەی جیهانی:

کۆچکردن هەمیشە ڕوویداوە، لە تەواوی ئەو فۆڕمە ئابووری-سیاسییانەی کە لە سەرەوە ڕاگەیەندران بە درێژایی مێژوو. بەڵام کۆچی مۆدێرن ئاماژەیە بۆ قۆناغی پۆست-کۆلۆنیالیزم و وەبەرهێنان لە سەدەی بیست و یەکەمدا. کۆچکردن تەنها بۆ بوون نییە لە ڕووی ئابوورییەوە بەڵکو تەنانەت بۆ زۆربوونی گروپی لاوازتریشە (بە شێوەیەکی سەرەکی لە فۆڕمی خێزاندا وەک بنەڕەتیترین ژێر-گروپی کۆمەڵگە). هەردووکیان پێویستیان بە شیکاریی دەروونییە لە قووڵاییدا، چونکە ڕەگیان لە غەریزەکانی مرۆڤدایە، هەرچەندە لێرەدا لەسەر ڕووکەش شیکاری بۆ دەکرێت بە یارمەتیی تێبینییەکانمان لەم بەشەدا.

زۆرێک لە کۆچبەران لە وڵاتانی ئیسلامی یان ژێر-کۆمەڵگەکانیانەوە دێن، کە بەدوای ژیانێکی باشتردا دەگەڕێن بەزۆری لە ڕۆژئاوا. چەندین پەنابەر لە نێوانیاندا هەن، کە یان لە ڕووی نەتەوەییەوە جیاکارییان بەرامبەر کراوە وەک کورد و فەلەستینییەکان، یان لە کەمینە ئایینییەکانەوەن و هتد. پەنابەرەکان بەزۆری هەڕەشەیان لێدەکرێت لە گروپەکانیاندا بە شێوەیەکی دەستەجەمعی، کە بەو واتایە دێت تەواوی کۆمەڵگەکانیان یان ژێر-کۆمەڵگەکانیان لەژێر هەڕەشەی مانەوەدان لەلایەن هەمان گروپ و کۆمەڵگە ئیسلامییەکانەوە، کە گروپی باڵادەستن لەو کۆمەڵگەگەلەدا. زیانەکانی ململانێی گروپە ئایینییەکان لەلایەن ئیسلامیزمەوە لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا ئاشکرایە، کە تێیدا ئەو کۆمەڵگەگەلە لەلایەن کۆچبەرە ئیسلامییەکانەوە هێرشیان دەکرێتە سەر. بەڵام زۆرێک لە پەنابەران لە هەمان کاتدا دیپۆرت دەکرێنەوە بۆ ناو مەترسی، کە ئەوان لە هەمان ئایدیۆلۆژیا مەترسیدارەکانی ناوچەکەی خۆیان هەڵاتوون. ژمارەی ڕوو لە زیادبوونی موسڵمانان بەبێ تێکەڵبوون، وەک هەڕەشەیەکی شاراوە بۆ کۆمەڵگەی جیهانی دەمێنێتەوە. بە هەر حاڵ، ململانێی گروپە ئایینییەکان و کۆمەڵگەکان وەک پێکدادانە سیاسییە کۆنەکان هەڕەشەیەکی شاراوەیە بۆ پێکەوە ژیان تا ئێستا. نزیکەی هیچ یەکگرتووییەکی مێژوویی (هیچ بیرکردنەوەیەکی هەڵهێنجانیی مێژوویی یان بە واتایەکی تر هیچ دیالێکتیکێک) لە نێوان کۆمەڵگە ئایینییەکاندا نەبووە، تەنانەت لە نێوان ژێر-کۆمەڵگە ئایینییەکانیشدا. هەر ئایینێک دەیەوێت ئەوەی تر لەناوببات.

کۆچکردن لە تەواوی مێژووی مرۆڤایەتیدا هەبووە بە شێوەیەکی ئاسۆیی بە زۆرەملێ یان بە شێوەیەکی ستوونی وەک ڕاستییەکی مێژوویی. تێکەڵبوونی مرۆڤایەتی و مرۆڤەکان خۆلێلاگرنەکراوە. تێکەڵبوون ڕوویداوە، جا لە جەنگەکاندا بێت بە زەبر بە تێکردنی تۆوێک بۆ ناو کۆمەڵگەیەکی تر لە پێناو چێژی سێکسیدا بە شێوەیەکی ئاسۆیی، یان لە ئاشتیدا بە خۆشەویستی و هاوسەرگیری بەپێی

لەلایەن خوسرەو ٦٨

سروشتی بوون. هێنانەدیی شارستانیەت، کە پێویستی بە یەکگرتنی هەموو کولتوورەکان و بەم پێیەش تێکەڵبوونی مرۆڤەکان هەیە، ناتوانرێت بووەستێندرێت بە ڕق و ئیرەیی ڕەگەزپەرستان یان نازییەکان لە ماوەیەکی کاتیی ئاسۆییدا، هەرچەندە ئەوان تەنها دەتوانن بەشداری لە گەشەسەندنی شارستانیەتدا بکەن.

ستوونی واتە بە درێژایی مێژوو یان بە تێپەڕبوونی کات (مێژوو کۆ ئێستا و تەنانەت داهاتووش)، بەڵام ئاسۆیی واتە لە ماوەیەکی کاتیدا لە شوێنێکدا، کە ئاماژەیە بۆ ماددە بەڵام نەک کات، کە گۆڕانکارییەکی توندوتیژ یان خێرایە.

گەشەسەندنی ستوونی لە ڕووی مێژووییەوە (لە سەرەتای شارستانیەتەوە تا ئەمڕۆ بە داهاتووشەوە) پرۆسەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە. ئاسۆیی ماوەیەکی کورتە لەناو گەشەسەندنی ستوونیدا، کە کارێکی توندوتیژە یان نەرێکردنە ڕەها توندوتیژەکەیەتی لە دیالێکتیکدا، کە تەنها ئەوپەڕێکە لە گەشەسەندنە دیالێکتیکییەکەدا، کە بە نەرێکردنە دیالێکتیکییەکاندا تێدەپەڕێت. بۆ نموونە، ڕەشکردن (Blackizing) وەک تێز، بەڵام نیۆ-نازیزم وەک ڕەهایی (لەبری نەرێکردنی ئەم تێزە، یان دژە-تێز) لە کۆمەڵگەی ئێستادا جەمسەرە ئاسۆییە وێرانکەرەکانن لە ماوەیەکی کاتیدا، بەڵام ئەوان قۆناغین لە پێشکەوتنی ستوونیی شارستانیەتدا، چونکە ئەوان بەدوای دەرەنجامێکدا دەگەڕێن لە ستراتیژیی بیرکردنەوەی هەڵهێنجانیی ململانێی گروپەکاندا. ئەو دوو گروپە لەگەڵ بوون و نەرێکردنەکەیدا لە پێکدادانێکی ئاسۆییدان، ئەگەر یەکێکیان بباتەوە، ئەوا دەرەنجامەکە پێشێلکردن و زیانگەیاندنە بەوەی تر. ئەگەر نیۆ-نازیزم بباتەوە، ئەوا ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ سەردەمی هیتلەر، کە تێیدا کۆمەڵگەی جیهانی لەژێر هەڕەشەی وێرانبوونێکی تردایە. ئەگەر ڕەشکردن (Blackizing) بباتەوە، ئەوا ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ سەرەتای شارستانیەت، کاتێک تەنها سێکس لەبری خۆشەویستی ئامرازی زۆربوون بوو، تەنانەت پێش سەردەمی چاندن لە مێژوودا.

ئیمپراتۆریەتەکان ناوچەکانی تریان داگیرکردووە و خەڵکی هەژاریان گواستۆتەوە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر لە تەواوی مێژوودا بە شێوەیەکی ستوونی. ئەم فۆڕمە لە کۆچکردن هێشتا بوونی هەیە. بۆ نموونە، چینی کرێکاری چین یان پسپۆڕان و چینی ناوەڕاستی ئەمریکی، کە لە سەرتاسەری جیهاندا بڵاوبوونەتەوە. ئەمە وەک کۆچی ئازاد دادەنرێت. بە هەر حاڵ تێکەڵبوونی خەڵک هەبووە لە هەموو گروپ و چینەکاندا بە درێژایی مێژوو.

تێکەڵبوونی ڕەگەزەکان و گروپەکان بە قەبارەیەکی گەورە لەگەڵ ئەفریقای-ڕەشدا ڕووینەداوە تا سەردەمی کۆلۆنیالیزم لە ئەفریقا، کە تێیدا زۆربەیان وەک کۆیلە بۆ شوێنەکانی تر گواستراونەتەوە (وەک کیشوەری ئەمریکا). بەڵام تێکەڵبوونی ستوونی لەگەڵ ئەفریقییە-ڕەشەکاندا بە دەگمەن ڕوویداوە لە باکووری-ئەفریقا لە میسرەوە بۆ مەغریب، تەنانەت لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئیسلامیشدا.

ئەفریقییە ڕەشەکان تێکراون بۆ ناو ئەوروپا لە سەردەمی نوێی شارستانیەتی مۆدێرندا یان وەک گەنجانی-سێکسی لەلایەن چینی-دەوڵەمەندەوە، یان وەک کرێکاری-ئاستنزم بۆ کارە کەم-داهاتەکان (بەزۆری بۆ پاککردنەوە) لەلایەن چەپە-مامناوەندەکانەوە، کە بە توندی

لەلایەن خوسرەو ٦٩

بڕوایان بە تیۆرییەکانی چینی-کرێکار هەبوو. هەروەها ئەفریقییە-ڕەشەکان زۆرترین تاڵانیان لێکراوە سەرەتا لەلایەن کۆلۆنیالیزمی ئیسلامی و پاشان ڕۆژئاواییەوە. فۆڕمە-نوێیەکانی تاڵانکردن ئێستا لە ئەفریقای-ڕەشدا بەردەوامن لەلایەن هەمان کۆلۆنیالیستەکانەوە یان لەلایەن کۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتییەکانی وەک چینیشەوە، بەڵام لە ڕێگەی وەبەرهێنانەوە. ئەمە هەروەها ناکارامەیی تیۆرییە ئابوورییەکانە وەک گەردووونی یان فەلسەفەیی، کە بووەتە هۆی کار و کاردانەوەی کۆمەڵایەتی-سیاسیی ئێستا.

ئەمە لە جەوهەردا کێشەکە نییە، بەڵکو کێشەکە لە سیاسەتە فێڵاوییەکاندایە لە کۆچکردندا، لەبری پێدانی مافی پەنابەری بە نەتەوەکانی ژێر داگیرکاری وەک کورد و تیبەتییەکان، یان پەنابەران لە هۆزەکانی وەک ئێریتریاکان، تامیلییەکان، و هتد. یان ئەفریقی-ڕەشکردن و ڕەشکردنی کۆچکردن. یان ئەو پەنابەرانەی کە لە جەنگەکانی وەک سووریا، عێراق، ئەفغانستان، ئۆکرانیا و هتد هەڵدێن.

تێبینی: من زاراوەکانی وەک 'black-africanised' یان 'blackized' تەنها بۆ ناسینەوە بەکاردەهێنم و نەک بۆ سووکایەتیکردن، کە دەبێتە هۆی چەوساندنەوە یان سڕینەوەی گروپێک وەک ڕەگەز. لە ڕاستیدا، زاراوەی 'Negerizing' چەمکەکە بەدی دەهێنێت، بەڵام من بەکاریناهێنم بەهۆی ڕاستکردنەوەی سیاسیی مۆدێرنەوە، هەرچەندە 'Niger' لە لاتینیدا بە واتای 'ڕەش' دێت. زاراوەی 'Neger' زۆربەی کات لەلایەن ڕۆژئاواییەکانەوە بەکاردەهێندرێت بۆ سووکایەتیکردن بە ئەفریقییە-ڕەشەکان لە ئێستادا، هەرچەندە ئەفریقییە-ڕەشەکان خۆیان زۆربەی کات خۆیان بە 'Neger' بانگ دەکەن لە مۆسیقای ڕاپدا. زۆرێک لە ڕۆژهەڵاتییەکان هیچ بیرۆکەیەکیان نییە دەربارەی ئەم زاراوانە. بە هەر حاڵ، ئێمە شێوەی گروپێکی ڕەگەزی ڕوون دەکەینەوە و سووکایەتیکردن لە دیالێکتیک یان بیرکردنەوەی هەڵهێنجانیدا نییە. بۆیە من زاراوەی 'Neger' بەکارناهێنم.

ئەو سەخاوەتە یان غەریزەی هاوسۆزییەی کۆمەڵگەکان یان گروپەکان، کە تایبەتمەندییە لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا، دەکرا بەنرخ بێت بۆ یارمەتیدانی نەتەوەکانی ژێر داگیرکاری و پەنابەرانی جەنگ، بەڵام دوای بەسێکسیکردنی کۆچکردن، بووەتە هۆی زیانی گەورەی وەک نیۆ-نازیزم و ڕەگەزپەرستی لە کۆمەڵگەکاندا، بەزۆری لە کۆمەڵگە ئەوروپییەکان و ئەمریکادا بەداخەوە.

تێبینی: هەموومان مامەڵەی خراپمان لەگەڵ پەنابەرانی جەنگ لە سووریاوە بینیوە، کە ئەوروپا سنوورەکانی خۆی بە تەلی دڕکاوی بەستووەتەوە، کە تەنانەت منداڵەکانیشیان لەسەر سنوورەکان شەقیان تێهەڵدراوە، هەرچەندە ئەوان لە پێشبڕکێی چەک و چەکداریی ڕۆژئاوا هەڵدێن. ئەمە لە ڕووی مێژووییەوە هەمیشە هەمان شت بووە بۆ پەنابەرانی نەتەوەکانی ژێر داگیرکاری.

بۆیە سیاسەتەکانی-پەنابەری دەبێت چاکسازییان تێدا بکرێت لەسەر بنەمای دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان یان تێکەڵبوونی ستوونی و پێویستە خزمەت بە کولتوور بکات لەبری پێکدادانە ئاسۆییەکانی وەک ئاژاوەگێڕییەکانی-ڕەشپێستەکان یان سەروەریی سپیپێستەکان لە ئەمریکای ئەمڕۆدا یان لە شوێنێکی تر بە ناوی 'black-lives matter' یان پێچەوانەکەی وەک سەروەریی ڕەگەزی سپی. هەر شتێک کە لەگەڵ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا نەگونجێت بەپێی لۆژیک دەبێتە هۆی نەرێکردنی ڕەها،

لەبری تێزێک و دژە-تێزێک بۆ هێنانەدیی سروشتی مێژوویی دیالێکتیک.

لەلایەن خوسرەو ٧٠

ڕەخنەیەک لە فێمینیزمی دەمارگیرانەی سێکس-بنەما (sexual-based feminism)

ئێمە پشت بە مێژوو دەبەستین لە دیالێکتیکی مێژوویی ململانێی گروپەکاندا. یەکەمین چیرۆکی-تەواوی نووسراوی مرۆڤایەتی لەلایەن هۆمیرۆسەوەیە لە سەدەی ٧ی پێش زایین، کە زۆر دوای چیرۆکە-ناتەواوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی وەک گلگامێش و چیرۆکە هەڵکۆڵراوەکانی تری سەر قوڕ دێت. ئەم چیرۆکە وەسفی جەنگی تەڕوادە دەکات، و جەنگەکە ڕوودەدات چونکە شازادەیەکی تەڕوادە ژنی پاشای سپارتا دەبات. پاشان باوکی مێژوو، هێرۆدۆتۆسی هالیکارناسۆس پشت بە چیرۆکەکانی فارسەکان دەبەستێت، کە بە زارەکی بۆیان وەسف کردووە. فارسەکان وتیان کە چیرۆکەکە دەستی پێکرد، کاتێک گروپێک لە باشووری میسر و ئێریتریای ئەمڕۆوە بەروە باکوور کۆچ دەکەن و دەگەنە لوبنانی ئەمڕۆ. ئەم گروپە کە پێیان دەوترێت فینیقییەکان دەست دەکەن بە بازرگانیکردن لەگەڵ ئەو گروپانەی تری دەوروبەریاندا، بەتایبەتی یۆنانییەکان. پاشان ڕۆژێک لە ڕۆژان گروپێک لە ژنانی سپارتا بە ئارەزووی خۆیان لەگەڵ بازرگانە فینیقییەکاندا دەڕۆن. بەم جۆرە یۆنانییەکان دەچن و هەندێک لە ژنەکانی ئەوان لەگەڵ خۆیان دەبەن، و ئەم یارییە لە دەوروبەری دەریای ناوەڕاست بەردەوام دەبێت وەک ژێر-کولتوورێکی تۆڵەسەندنەوە، تا دەرەنجامەکەی دەبێتە جەنگی تەڕوادە.

سەرەتای ئەدەبیاتی ئێمە لە مێژوودا ئاماژە بەوە دەکات کە ئامرازی سێکس و زۆربوونی مرۆڤایەتی گرنگترین بوو نەک ئابووری. بۆیە ئێمە دەبێت زیاتر لێکۆڵینەوە بکەین دەربارەی دەروونناسیی مرۆڤ و ئەو غەریزەیەی تری سێکس، کە پاڵی پێوەدەنێت بۆ مامەڵەکردن لە پاڵ غەریزەیەکی تری کۆکردنەوەی خۆراک. با فۆڕمی نوێی ئەم یارییە-سێکسییە جیهانییانە وەسف بکەین لە سەدەی بیست و یەکەمدا و نەک تەنها لە کۆندا لە دەوروبەری دەریای ناوەڕاست.

فێمینیزم کاریگەرترین نەرێکردنی جیهانی بوو بۆ پیاوانی باڵادەست، کە بەدوای یەکسانیدا دەگەڕێت، و هاوتەریب بوو لەگەڵ تێکەڵبوونی ستوونیی گروپەکان یان ڕەگەزەکان لە سەدەی بیستەمدا. بەڵام ئەو خەریکە دەگۆڕێت بۆ دڕندەترین و دژایەتیکەرترین بوار لە سەدەی بیست و یەکەمدا بەتایبەتی لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا، چونکە ئەو بەرەو سێکسوالێتێ (sexuality) دەڕوات لەبری ئامانج و ئامانجە ڕادیکاڵەکانی بۆ یەکسانی لە نێوان مێ و نێردا و تەنانەت هەڵوەشاندنەوەی چینەکان و گروپەکان.

فێمینیزمێک، کە لەسەر بنەمای غەریزەی-سێکسیی کۆمەڵگەی مێینەیە، و تەنها بەدوای سێکسدا دەگەڕێت لەبری لێکتێگەیشتن لەگەڵ گروپە جیهانییەکانی تر

لەلایەن خوسرەو ٧١

بەتایبەتی لەبری لێکتێگەیشتنی کولتووری لەگەڵ گروپی نێرینە، و لەبری یەکگرتوویی لە شارستانیەتدا پێی دەوترێت سۆزانی-فێمینیزم (slut-feminism). سۆزانی-فێمینیزم تەنها سەر بە گروپی-مێینە نییە، بەڵکو تەنانەت هەندێک پیاویش لە نێوانیاندا هەن.

تێبینی: فێمینیزم بە گەشەسەندنێکی تەندروستدا تێدەپەڕێت لە کوردستان، و هێشتا کاریگەریی ئەو فێمینیزمە ڕۆژئاواییە سێکس-بنەمایەی لەسەر نییە، بەڵام کاریگەریی ڕەگەزپەرستیی تورکیی لەسەرە لەسەر خاک لە ڕێگەی پێکدادانی ئاسۆییەوە بۆ باڵادەستیی تورکی.

چەندێتییەکی گەورە لە کۆمەڵگەی نێرینە لە چارەکی یەکەمی سەدەی بیست و یەکەمدا وەستاونەتەوە دژی فێمینیزم بەپێی ئەزموون و لێکۆڵینەوەکانم وەک ڕۆژنامەنووسێک، هەرچەندە ئەوان دەتوانن سۆزانی-فێمینیزمی لادراو لە فێمینیزم جیا بکەنەوە، بەڵام ئەوان ئامانجیانە باڵادەستیی پیاوان بەدەستبهێننەوە، کە لەسەر بنەمای غەریزەی-بوونی گروپی نێرینە یان غەریزەی سێکسیی گروپی نێرینە دامەزراوە. فێمینیزم بە گشتی هەوڵدەدات باڵادەستیی-تەواو بەدەستبهێنێت و حوکمی تەواوی کۆمەڵگەکان بکات وەک هێزێک، کە ئەمەش لەسەر بنەمای غەریزەی-بوونی گروپی مێینە دامەزراوە لە ململانێکانیدا. بۆیە ئەو نێرەکان لاواز دەکات، ئەوەی کە من پێی دەڵێم "مێینەکردنی" کۆمەڵگە. نەوە گەنجەکان بە توندی مێینە کراون.

فێمینیزم شوێنی سۆزانی-فێمینیزم کەوتووە و نەک یەکسانی لە نێوان گروپەکانی نێر و مێدا، کە کۆمەڵگەی نێرینە نەرێی دەکات، هەرچەندە نیۆ-نازیزم وەک نەرێکردنێکی ڕەها هاوتەریب نییە لەگەڵ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا، بەڵکو وێرانکەر و کۆنەپەرستانەیە لەسەر بنەمای تۆوپەرستی (Spermatism).

لادانە سێکسییەکان، بەپێی دەروونناسان و بەتایبەتی فرۆید بەهۆی پاڵنەری سێکسییەوە دەوروژێندرێن لە ڕووی دەروونییەوە، بەڵام ئامانجە سێکسییەکەیان (sexual object) گرنگە. ئامانجە سێکسییەکانی تاکە لادراوەکان بریتین لە ئاژەڵان، هەمان ڕەگەز، هەردوو ڕەگەزەکە، فیتشیزمی سێکسی، منداڵان و هتد. بۆیە ئەوان زۆربەی کات وەک تێکچوونی سێکسی ناسراون.

ئامانجی سێکسیی فێمینیزمی سێکس-بنەما لە سەردەمی مۆدێرندا پیاوانی ڕەشپێستی ئەفریقین، بەڵام بە دەگمەن ژنان کە بە لێزبیەن ناسراون. ئاراستەی سێکسی ئەوەندە کاریگەریی لەسەر کۆمەڵگە نییە تا ئەو کاتەی کە تاکەکەسییە، بەڵام کۆمەڵگە تێکدەدات، ئەگەر لەلایەن گروپێکی گەورەوە بکرێت وەک فێمینیزمی سێکس-بنەما. گروپە لادراوە سێکسییەکانی تریش لەم ڕۆژانەدا یەکیانگرتووە لەگەڵ فێمینیزمی سێکس-بنەمادا.

پێکدادانی نێوان تۆوپەرستیی گروپە ڕادیکاڵەکانی-ڕاستڕەو و گروپە لادراوەکان ڕوونادات بەهۆی ئامانجە سێکسییەکانی لادراوەکانەوە بەڵکو بەتەواوی دژی نەبوونی سێکسەکەیانە و بەم پێیەش نەبوونی زۆربوونەکەیان.

لەلایەن خوسرەو ٧٢

ئامانجی سێکسیی تاکێک لە ڕاستیدا تێرکردنی سێکسیی ئەو تاکەیە. ئامانجە سێکسییەکە هەمان بەهای تێرکردنی پوختی هەیە ئەگەر ئامانجە سێکسییەکە ئامانجێکی سێکسیی ئاسایی پێچەوانە بێت وەک ڕاستییەکی مێژوویی یان ئەگەر یەکێک بێت لەوانەی سەرەوە کە ناویان هێنرا لەلایەن ئامانجە لادراوەکانەوە. ئامانجە سێکسییە کۆمەڵایەتییە ئاساییەکەی گروپەکە کاریگەریی لەسەر دروست دەبێت لە کۆمەڵگەدا لەلایەن هەموو ئامانجە سێکسییەکانی لادراوەکانەوە بە دەستەجەمعی، بەڵام نەک تەنها یەک ئامانجی سێکسیی تاکێک کە سەر بە گروپە لادراوەکە بێت. بۆیە کێشەکە چەندێتییە (quantitatively)، کە بە واتای زۆرێک لە تاکەکان دێت (یان ئەوەی کە پێی دەڵێین گروپ).

تێبینی: نێرەکە نەک تەنها لە ڕووی جەستەیی و سیاسییەوە لاواز دەکرێت، بەڵکو تەنانەت لە ڕووی دەروونیشەوە مێینە دەکرێت لە ڕێگەی سەرکوتی ناڕاستەوخۆی فێمینیزمی-سێکسییەوە، تەنانەت لە ڕێگەی فێمینیزمیشەوە بە گشتی. فێمینیزمی سێکس-بنەما سەرەتا لە وتارە ئەڵمانییەکەمدا پێی دەوترا سۆزانی-فێمینیزم.

کێشەکە لە فێمینیزمدا نییە بە گشتی، چونکە ئەو بەدوای ئازادیدا دەگەڕێت بۆ کۆمەڵگەی مێینە، کە ئەمە ئامانجی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە لە نێوان هەموو کۆمەڵگەکاندا یان لە کۆمەڵگەی جیهانیدا، یان گروپە جیاوازەکاندا لە ڕووی مێژووییەوە. بەڵام نەرێکردنی ڕەهای ژێر-گروپەکانی وەک فێمینیزمی سێکس-بنەما دژی گروپی-پیاوان دەبێتە هۆی یەکەم نەرێکردنی ڕێژەیی (دژە-تێز)ی فێمینیزم.

بەپێی گۆڤاری شپیگڵ کە گۆڤارێکی چەپڕەوی ئەڵمانییە، زیاتر لە سێ سەد هەزار (٣٠٠,٠٠٠) ژن گەشتیان کردووە بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوای-ئەفریقا یان وڵاتە ڕەشپێست-نشینەکانی کاریبی بۆ پشووەکانی-سێکس (Sex-holidays) تەنها لە ساڵی ٢٠١٦دا. ڕەنگە زیاتر لە دە ملیۆن هەبووبێت لە تەواوی ئەوروپادا تەنها لە ساڵی ٢٠١٦دا، کە ئەمەش دەبێتە هۆی کۆچکردنێکی گەورەی-سێکسی و بەم پێیەش ڕەشکردن (blackizing). بەشی دووەمی ڕەشکردن لە خستنەڕوو و خواستی سێکسییەوەیە لە کیشوەری ئەمریکادا، لەوێی کە ئەفریقییە ڕەشەکان لەلایەن هێزە کۆلۆنیالیستەکانەوە وەک کۆیلە هێندراون.

تێبینی: پشوویەکی-سێکسیی گەورە هەیە لەلایەن پیاوانەوە، کە بەزۆری بۆ سێکس گەشتیان کردووە بۆ ڕۆژهەڵاتی-ئاسیاش. ئامانجە سێکسییەکانی پیاوان ژنانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیان. من شیکاریی بۆ ناکەم، چونکە نەبووەتە هۆی کۆچکردنێکی سێکسیی گەورە و هێشتا بە هێواشی بەردەوامە و نەک بە کۆمەڵ وەک ئامانجە سێکسییەکانی ژنان.

من سەرنجم لەسەر پشووەکانی-سێکسیی ژنانە، چونکە بووەتە هۆی کۆچکردنێکی گەورەی ئەفریقییە-ڕەشەکان بۆ ڕۆژئاوا کە تێپەڕیوە لەو ئامانجە سێکسییانەی کە بە شێوەیەکی یاسایی هێندراون بۆ ڕۆژئاوا. کۆچبەکان بەزۆری گروپی پیاوانن، کە لە ڕووی دارایی و جەستەیییەوە توانایان هەیە بیابانەکان و دەریای ناوەڕاست بپەڕنەوە، هەرچەندە زۆرێک لە ئەفریقییە-ڕەشەکان بە شێوەیەکی یاسایی بە پاسپۆرت دەهێندرێنە ئێرە وەک کوڕانی-سێکس یان ئامانجە سێکسییەکان، کە لە کۆتاییدا تێکەڵ بە پەنابەران کراون. من لە وتارە ئەڵمانییەکەدا پێم وتن کۆچبەرانی-سێکس.

لەلایەن خوسرەو ٧٣

تێبینی: کۆچکردنێکی زۆر کەم هەیە لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی-ئاسیاوە بۆ ڕۆژئاوا. لە لایەکەوە، ئامانجە سێکسییەکان ژنانن، کە لە ڕووی داراییەوە لاوازن لە کۆمەڵگە پیاو-سالارەکانی ڕۆژهەڵاتدا. لە لایەکی ترەوە، ژنان ناتوانن بەناو ئەو هەموو ڕژێمە دیکتاتۆرانەدا تێپەڕ ببن، چونکە بە دڵنیاییەوە دەستدرێژییان دەکرێتە سەر لەو کۆمەڵگە پیاو-سالارانەدا. ڕێگاکەش زۆر درێژە کە لە ڕووی جەستەیییەوە بۆیان قورس دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕۆژهەڵاتی-ئاسیاییەکان کولتوورێکی بەهێزیان هەیە و ئەوەندە پێشکەوتوون کە بەرگری بکەن لە تێکەڵبوونی سێکسی لەبری تێکەڵبوونی کولتووری.

فێمینیزمی دەمارگیرانەی سێکس-بنەما بە هەر تاکێکی نێرینە لە ڕۆژئاوا دەڵێت "سێکسیست" (Sexist)، کە پێویستی بە سێکسە یان بۆ چێژوەرگرتن یان بۆ پێکهێنانی خێزانێک، بەڵام هاوردەکردنی کوڕانی سێکس لە ئەفریقای-ڕەشەوە لەلایەن ئەوەوە وەک سێکسیزم دانانرێت. دەبێت ئەوەش بخرێتە ڕوو، کە تێکەڵبوون هەمیشە ڕوویداوە لە نێوان گروپەکاندا و تەنانەت لەگەڵ ئەفریقییە-ڕەشەکانیشدا، بەڵام نەک بەو چەندێتییە گەورەیەی وەک لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا. ئەگەر گروپی-نێرینە بەرگری بکات دژی ئەو ئەفریقییە-ڕەشپێستانەی کە زۆربەی کات لەلایەن فێمینیستە سێکس-بنەماکانەوە دەهێندرێن، ئەوا پێی دەوترێت "ڕەگەزپەرست، فاشیست" یان دەتوانرێت بە چەندین ڕێگای تر سووکایەتیی پێبکرێت.

بۆیە زاراوەکانی "سێکسیست" و "ڕەگەزپەرست" چەکن دژی نەوە گەنجە مێینەکراوەکان لە ڕۆژئاوا. فێمینیزم وەک نەرێکردنێکی باڵادەستیی-نێرینە لەسەر بنەمای سێکسوالێتێ دامەزراوە و سێکسیزمی تێدایە لە زاراوە پوختەکەیدا بە شێوەیەکی ئاسۆیی. پاشان نەوە گەنجەکان هیچ ڕێگەیەکی تریان نییە بۆ بەرگریکردن دژی سێکسیزمی ئاسۆیی فێمینیزم و نادادپەروەرییەکەی، تەنها ئەوە نەبێت کە پەیوەندی بکەن بە نیۆ-نازییەکان یان گروپە ڕەگەزپەرستەکانەوە، کە تەنها ڕێگەی سێیەمە.

فێمینیزم هەروەها هێرشی کردووەتە سەر گروپە ئایینییەکانی تری وەک ئیسلام و تەواوی گروپەکانی-خەڵک لە جیهانی ئیسلامیدا. جیهانی ئیسلامی هەمووی پێکەوە مەحکووم کراوە وەک سێکسیست لەلایەن فێمینیزم و گروپە سۆسیالیستە توندڕەوەکانەوە. بۆ نموونە ئەوان دەڵێن کە چوار ژن ڕێگەپێدراوە بۆ پیاوێک لە ئایینی ئیسلامدا. دەربڕینەکە لە ڕووی لۆژیکییەوە ڕاستە، و فێمینیستەکان ڕاست دەکەن، بەڵام ئەوان تەنها بە تێڕوانینێکی کورتەوە سەیری کۆمەڵگەی مۆدێرن دەکەن. محەمەد، سەرکردەی عەرەبەکان (١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر) ئەو یاسایەی دەرکرد دوای چەندین جەنگ، کە ئەو سەرکردایەتیی دەکردن. ژمارەی پیاوەکانی و تەنانەت دوژمنەکانیشی بۆ چوارەکێک یان کەمتر دابەزی. ئەوەیە هۆکارەکە، کە محەمەد وەک سەرکردەیەکی زیرەکی سەردەمەکەی خۆی ڕێگەی دا بە پیاوەکان کە چوار ژنیان هەبێت بۆ پاراستنی هاوسەنگی لە کۆمەڵگەی عەرەبیدا. بەڵام ئەم یاسایە زۆر گەندەڵە بۆ کۆمەڵگەکان لە ئاشتیدا لەمڕۆدا، کە ژمارەی پیاوان و ژنان تا ڕادەیەک یەکسانن و لە هاوسەنگیدان. یاساکە هەروەها بەخشرابوو بە سەربازەکانی بۆ ئەوەی بۆی بجەنگن؛ چونکە ئەو لە غەریزەی-سێکسیی گروپەکەی تێگەیشتبوو. بۆیە ئەو لە تێڕوانینێکی باڵادەستەوە و لە بەرژەوەندیی باڵادەستییە زیادەکەی خۆیدا دروستکرا. گەشەسەندنی مێژوویی یاساکان لە بەشی دادپەروەری و یاسادا لە خوارەوە وەسف کراوە.

لەلایەن خوسرەو ٧٤

بەڵام فێمینیزم وەک گروپێک و سۆزانی فێمینیزم وەک ژێر-گروپەکەی هەروەها لەلایەن غەریزەی-سێکسیی گروپەکانی خۆیانەوە ئاراستە دەکرێن. ئەگەر فێمینیزم بەردەوام بووایە لەسەر نێودەوڵەتیکردنی هەموو گروپەکان لە کۆمەڵگەی جیهانیدا لە بەرژەوەندیی هەموواندا وەک دەرەنجامێکی مێژوویی ململانێی نێر-مێ، ئەوا هەرگیز ڕاستی-توندڕەو یان نیۆ-نازیزم دژی هەڵنەدەسانەوە وەک نەرێکردنێکی ڕەهای ئەو دەرەنجامە. نێودەوڵەتیکردن لەسەر بنەمای لێکتێگەیشتنی کولتووری ئامانجی مێژوویی کۆمەڵگەی جیهانی بووە بە شێوەیەکی ستوونی و وەک ئامانجیش لە داهاتوودا دەمێنێتەوە. نەرێکردنی ڕەهای فێمینیزمی سێکس-بنەما و نەرێکردنی ڕەهای باڵی-ڕاست لە پێکداداندان، کە پێکدادانی دوو نەرێکردنی ڕەها دەبێتە هۆی ململانێکان. بەڵام ترسی مانەوە (بوون) خەڵک پاڵپێوەدەنێت بەرەو باڵی-ڕاست، کە گۆی زەوی بەرەو پێکدادانە ئاسۆییەکانی وەک پێکدادانە ڕەگەزییەکانی ئەمڕۆ پاڵپێوەدەنێت. هەرچەندە بەرگریکردنی (نەرێکردنی ڕێژەییی لۆژیکی وەک دژە-تێز) گروپێک بۆ مانەوە ڕاستە، بەڵام زۆر دوور ڕۆیشتووە بۆ باڵی-ڕاست، کە هەڕەشە لە مانەوەی گروپەکانی تریش دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەکەدا. ئەوان کۆمەڵگەی جیهانی بەرەو پرۆسەیەکی وێرانکەر و ڕەنگە جەنگە جیهانییەکان پاڵپێوەدەنێن وەک چۆن پێشتر لە مێژوودا ئەزموونمان کردووە. بوون وەک جەوهەری دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان بە جیا لە خوارەوە شیکاری بۆ کراوە.

هۆکاری باڵادەستی:

فێمینیزم وەک گروپێک هەروەها بەدوای باڵادەستیدا دەگەڕێت لە ململانێی گروپەکاندا. ژنان بە شێوەیەکی ستوونی و ئاسۆیی بەدوای باڵادەستیدا گەڕاون. بە زمانێکی سادە: "ئەوان بێهیوان لە باڵادەستیی مێژوویی پیاوان، بەڵام دەتوانن بەسەر ئەفریقییە ڕەشپێستەکاندا باڵادەست بن وەک کوڕانی سێکسی ئاسان بە شێوەیەکی ئاسۆیی".

ڕۆشنبیران لە نێوان ژناندا دەتوانن فێمینیزم لەسەر بنەما کولتوورییە لۆژیکییەکان دابڕێژنەوە تیۆرییانە، کە بەشێکی سەرەتایی دەگرێتە ئەستۆ لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا، کە پاڵ بە هەموو گروپەکانەوە دەنێت بۆ دیالۆگ، و بەم پێیەش لێکتێگەیشتن. فێمینیزم وەک نوێنەری ژێر-گروپێکی گەورەی کۆمەڵگەی جیهانی لەژێر گروپەکانی نێر-مێدا ڕێگەیەکی بونیاتنەرانە دەدۆزێتەوە لە ململانێکانیدا و خۆی جیا دەکاتەوە لە بیرۆکە دەمارگیرەکانی فێمینیزمی سێکس-بنەما بە شێوەیەکی ستوونی. فێمینیزم نەک تەنها خزمەت بە ژنان بەڵکو بە مرۆڤایەتی دەکات لە کۆمەڵگەی جیهانیدا بە گەڕان بەدوای مافەکانیاندا بە شێوەیەکی ستوونی، و ئەوان پێویستە خۆیان بپارێزن لە سۆزانی-فێمینیزمی ئاسۆیی و سێکسیزم لە بیرکردنەوەی هەڵهێنجانیی بەردەوام لە نێوان گروپەکاندا.

لەلایەن خوسرەو ٧٥

تۆوپەرستی (Spermatism)

تۆوپەرستی واتە بەدەستهێنانی باڵادەستی لە ڕێگەی تۆوەوە و بەم پێیەش ئاماژەیە بۆ زۆربوونی جۆرێک بە گشتی، یان ڕەگەزێک یان گروپێک. تۆوپەرستی چیتر ئامانجێکی سێکسی نییە لە ڕێگەی ئامانجێکی سێکسیی تاکێکەوە، بەڵکو فۆڕمە دڕندانەکەی زۆربوونە لە ڕێگەی زۆربوونی گروپێکەوە لە یەک تاکەوە بۆ زۆر تاک (پاشان گروپێک لە فۆڕمە پوختەکەیدا لە یەکێکدا). ئەمە زۆربەی کات لە مێژوودا لەلایەن پیاوانەوە کراوە، پاشان ئەوان باڵادەست بوون. چەندین ئامرازی تۆوپەرستی هەن لە تاکێکەوە بۆ ژێر-گروپێک و بۆ گروپێک، کە تەنها دەتوانرێت لە ڕووی مێژووییەوە شیکاری بۆ بکرێت لە ڕەفتاری گروپەکانەوە.

زیگمۆند فرۆید ئید (id)، ئیگۆ (ego) و سوپەر-ئیگۆ (super-ego) لە دەروونناسیی تاکێکدا ڕادەگەیەنێت و ئەو پاڵنەرە غەریزییەکانی نیشان داوە. ئید کۆمەڵێک غەریزەیە، بەتایبەتی غەریزەی سێکسی، کە دەتوانرێت لە ڕەفتاری تاکێکدا شیکاریی بۆ بکرێت.

پاڵنەری سێکسیی گروپێک هەروەها غەریزییە، و دەتوانرێت لە ڕەفتاری ئەو گروپەدا شیکاریی بۆ بکرێت. پاڵنەری سێکسی هەروەها پاڵنەری سەرەکییە بۆ پاراستنی بوونی ئەو گروپە، بەڵام ئەو چیتر سێکسی-دڕندە، خاو نییە، بەڵکو تێپەڕبوونی تۆوە بۆ بەرهەمهێنانەوەی بوونی-داهاتووی ئەو گروپە.

بۆیە، تۆوپەرستی غەریزەی سێکسیی گروپێکە، چونکە ئەو پاڵنەرە، چونکە ئەو نەوەکانی بەرهەمهێناوەتەوە لە ڕووی مێژووییەوە تا کاتی ئێستا، چونکە ئەو هەرگیز ناوەستێت، چونکە ئەو لە سروشتی گروپێکدا بووە/هەیە/دەبێت.

تۆوپەرستی هەروەها باوە لە نێوان جۆرەکانی وەک ڕووەکەکان، گروپە ئاژەڵییەکان و مرۆڤەکان. گروپێکی هەنگ یان گروپێکی شێر بوونیان دەپارێزن هەروەها لە ڕێگەی تۆو و زۆربوونەوە و ئەوان بە شێوەیەکی سروشتی هەنگەکانی تر یان شێرەکانی تر دەکوژن لە تۆوی ترەوە. ئەمە گرنگ نییە ئەگەر سەرۆکی گروپەکە شاژنی-هەنگەکان / مێ بێت یان پاشای-شێرەکان / نێر بێت، زۆربوونەکە لە ڕێگەی غەریزەی سێکسیی گروپەکەوە ڕوودەدات.

غەریزەی سێکسیی کۆمەڵگەکانی مرۆڤ هەروەها ڕوونە لە ململانێی ئەو کۆمەڵگەگەلانەدا بۆ نەوەکانی داهاتوویان. بەڵام ئەو ململانێ سێکسییە وەک زۆربوونی گروپێک ئەوەندە دوور ڕۆیشتووە وەک زۆربوون تەنها لە ڕێگەی تۆوی خۆیەوە، کە من پێی دەڵێم "تۆوپەرستی". تۆوپەرستی لە قەبارە و فۆڕمدا جیاوازە لە گروپ و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا، بۆ نموونە تۆوپەرستیی گروپێکی ئایینی جیاوازە لە تۆوپەرستیی گروپێکی نەتەوەیی یان ڕەگەزێک لە ڕەفتاری ئەو گروپانەی کە ئێمە شیکارییان بۆ دەکەینەوە.

لەلایەن خوسرەو ٧٦

با تێبینییەکانمان وەرگرین وەک بنەمای لۆژیک لە ڕاستەقینەیی لە مێژوودا. تۆوی ڕۆمانییەک باڵادەستیی هەبوو لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا یان تەنانەت یۆنانی کۆندا. بەڵام تۆوی مەسیحییەک لە تەواوی کۆمەڵگە ئەوروپییەکاندا باڵادەست بوو وەک خاچپەرستان لە پێکدادانی نێوان مەسیحیەت و ئیسلامدا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. تۆوی موسڵمانێک لە هیندستانەوە یان لە باکووری ئەفریقاوە هەمان شت بوو بۆ جیهاد دژی مەسیحییەکانیش. یان تەنانەت تۆوی ژێر-گروپی باڵادەست کە بەستراوەتەوە لە سنوورە نەتەوەییە-دەوڵەتییە مۆدێرنەکانی وەک وڵاتاندا.

شارستانیەت بە هەموو کولتوورەکانییەوە بەردەوامە لەسەر بنەمای غەریزەی-سێکسی بۆ زۆربوون، کە ئەرێنییە و سروشتی هەموو گروپێکە. بەڵام جەنگەکان و پێکدادانە ئاسۆییەکان بەهۆی تۆوپەرستییەوە دروست دەبن، کە پاڵ بە تۆوی زیادەوە دەنێت بۆ باڵادەستی و دەسەڵات لە ڕێگەی زۆربوونی زیادەوە.

تۆوپەرستیی کۆمەڵگە کۆنەکان زۆر لە غەریزەی سێکسیی ئاژەڵان دەچوو، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە لە توندیدا کەمبووەتەوە. لە سەرەتای مێژوودا، پیاوێک/ژنێک پاشای-هۆزەکە بوو و ئەو تۆوپەرستی ڕێکدەخست وەک پاشای شێرەکان یان شاژنی هەنگەکان. تەنها ئەو هۆزانە مانەوە، کە پاڵیان بە تۆوەکەیانەوە نا تا گەشەیان کرد بۆ کۆمەڵگەکان، کە ئەوان ئامراز و میتۆدەکانی ژیانیان داهێنا وەک چاندن و بەخێوکردنی ئاژەڵ بۆ پشتگیریکردنی زۆربوونە زیادەکەیان. پاشان کۆمەڵگەکان دەستیان کرد بە زۆربوون زیاتر و زیاتر بۆ داگیرکردنی دراوسێکان و باڵادەستکردنی تۆوپەرستییەکەیان، کە میتۆدەکانیان گۆڕا لە لەناوبردنەوە بۆ پاڵنانیان بۆ کارکردن (کۆلۆنییەکان لەگەڵ کۆیلایەتی). گروپی-براوە تۆوپەرستی دیاری دەکات لە فۆڕمە نەشارستانییەکانی تۆوپەرستیی هاوشێوەی ئاژەڵەوە بۆ میتۆدی شارستانیتر، کە ئەم میتۆدانە گواستراونەتەوە بۆ نەوەکانی ئێمە لە کاتی ئێستادا.

تۆوپەرستیی لەسەر بنەمای ئاژەڵ لە ئاییندا ئاشکرایە، هەرچەندە ئەو هەمیشە گەشەی کردووە لەگەڵ تۆوپەرستیی نەتەوەییدا. با سەیرێکی مێژووی ئایین بکەین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەی دەریای ناوەڕاستدا، لەوێی کە شارستانیەت گەشەی کرد.

بۆ نموونە تۆوپەرستیی جوولەکەکان، کە تەنها منداڵی جوولەکەیەک دەتوانێت جوولەکە بێت. پاشان بەشێک لە کۆمەڵگەی بەدەوی-جوولەکە لەژێر سەرکردایەتیی محەمەددا ئیسلامیان لە جوولەکایەتییەوە پەرەپێدا، کە تۆوپەرستییەکی هۆزایەتی بوو و هێشتاش وایە. پاشان ئەوان توانیان تۆوەکەیان تێپەڕێنن بۆ ناو ژنانی زیاتر، کە پیاوەکانیان لەلایەن عەرەبەکانەوە کوژرابوون. بۆیە عەرەبکردن زۆر بە خێرایی ڕوویدا لە هەندێک هۆزی نیمچەدوورگەی عەرەبییەوە بۆ باکووری ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بۆیە یاسای فرەژنی و تۆوپەرستیی لەسەر بنەمای ئاژەڵی محەمەد بە ئاسانی توانی تۆوی هۆزە-سەرەتاییەکەی پاڵپێوەنێت بۆ ناو شارستانیترین کۆمەڵگەکانی ژێر باڵادەستیی بیزەنتی و ئێرانییەکان. ئەو ڕێگەی دا بە سەربازەکانی کە بکوژن و

لەلایەن خوسرەو ٧٧

خاوەندارێتیی ژنانی کوژراوەکان بکەن (ئاماژە بە ئایەتەکانی ئەنفال لە قورئاندا). چاکسازییەکە (ئەمر بە مەعروف و نەهی عەن مونەکەر) بوو، کە واتە بانگهێشتیان بکە بۆ ئیسلام، ئەگەر قبوڵیان نەکرد، ئەوا بەیانکوژە. تەنها هەندێک ترسنۆک لە کۆمەڵگەیەکی شارستانیدا، جا ئێرانییەکان بن یان بیزەنتی، وازی لە کولتوورە گەشەسەندووەکەی هێناوە بۆ ئایینێکی لەسەر بنەمای ئاژەڵ، بۆیە زۆربەی ئەو کۆمەڵگەگەلە کوژران و بە تۆوی عەرەب جێگەیان گیرایەوە، جگە لە گروپەکانی ناوچە شاخاوییەکان. ئیسلام وەک گروپێکی ئایینی هێشتا بڵاودەبێتەوە لە ڕێگەی تۆوەوە بەڵام نوێ کراوەتەوە لە ئاستێکی نزمدا لەگەڵ شارستانیەتدا. وەک ئاماژەمان پێدا جوولەکایەتی و ئیسلام هەردووکیان لەسەر تۆوپەرستین بە ڕێگەی جیاواز، یەکێکیان بۆ پاراستنی گروپەکەی ئەوی تریان بۆ بڵاوکردنەوەی گروپەکەی.

پاشان هۆزی-تورکەکان گەیشتنە ئەنادۆڵ وەک گروپێکی نەتەوەیی لە سەدەی ١١دا، کە ئەوانیش نەشارستانی بوون. ئەوان خەریک بوو تۆوەکەیان تێپەڕێنن بە سڕینەوەی کۆمەڵگەکانی تری وەک یۆنانییەکان و ئەرمەنییەکان. بۆیە کوشتنی هەموویان و جێگرتنەوەیان بە ئەندامانی هۆزەکە، بەتەواوی ئەوەی کە لە گروپێک شێر یان گروپێک هەنگدا ڕوودەدات. تورکەکان و ئازەرییەکان هەروەها ئیسلامیان گونجاندووە بۆ خۆشکردنی ڕێگا بۆ جینۆسایدەکانیان. ئەوان تەنها هۆزێک بوون نۆ سەدە لەمەوبەر لە کاتی گەیشتنیان بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوان ناوچەیەکیان لە یۆنانەوە بۆ باکووری ئێران و لە ڕووسیاوە بۆ باکووری عێراق وردە وردە جێگرتووەتەوە، تەنها بە لەناوبردنی گروپە نەتەوەیی یان ئایینییەکانی تر. ئەوان هێشتا کەمینەکانی تری دەوروبەری خۆیان دەسڕنەوە لە سەردەمی مۆدێرندا. ململانێی بەردەوامی گروپەکان لە نێوان ئازەرییەکان (تورکەکان) و ئەرمەنییەکان لەسەر ناوچەی قەرەباغ نیشانەیەکی تری جینۆسایدێکی نوێیە یان دەرکردنی ئەرمەنییەکانە لەو ناوچەیە، هەرچەندە ناوچەکە زۆرینەی دانیشتووانەکەی کورد بوون پێش جەنگی جیهانیی دووەم. ناوچەی زۆرینە کوردنشینی قەرەباغ پێی دەوترا کوردستانی-سوور دوای بەلشەفییەکان لەژێر دەسەڵاتی لینیندا، کە ململانێی سیاسیی گروپەکانی بردەوە لە ڕووسیادا. ناوچەکە زۆرینەی کورد بوو لەگەڵ کەمینەیەکی ئەرمەنی. پاشان ستالین کوردەکانی جیاکردەوە و دەریکردن بۆ چەندین ناوچە لە سەرتاسەری یەکێتی سۆڤیەتدا، لە ڕاستیدا بەپێی لۆبییەکانی تورک، چونکە تورکەکان نەیاندەتوانی بەردەوام بن لە تۆوپەرستییەکەیان لە ناوەوە و دەرەوەی سنوورەکانیان، ئەگەر باڵادەستییەکی کوردی بوونی هەبووایە. ناوچەکە دووبارە دانیشتووانەکەی کرانەوە بە ئەرمەنی دوای جەنگی جیهانیی دووەم بەڵام درا بە ئازەرییەکان، تا ئەرمینیا کۆنترۆڵی کرد لە ١٩٩٤. ململانێی گروپەکان بەردەوامە تا داگیرکارییە مۆدێرنەکەی ئازەرییەکان لە ٢٠٢٠. ململانێی گروپەکان لەوێ دیالێکتیکێکی نەدۆزیوەتەوە، چونکە هێزە سیاسییە ناوەندییەکانی ئەرمینیا و ئازەربایجان (و لە تورکیاوە) لە دەرەوەی قەرەباغ بڕیاریان دا بۆ دانیشتووانی هەرێمەکە لەوێ، لەبری بڕیارێکی خۆیان.

لەلایەن خوسرەو ٧٨

ئێستا کە زۆربوونی نەتەوەیی و ئایینی لە ڕێگەی تۆوەوە ڕوونە، با سەیرێکی ئایینە کۆنەکانی تریش بکەین جگە لە جوولەکایەتی و ئیسلام.

هەردوو وەرگیراوەکانی میترازم وەک مەسیحیەت و زەردەشتی (و نەرێکردن) بە پێچەوانەوە ئایینە شارستانیترەکان بوون، کە بڵاوبوونەوە لە نێوان هەموو ژێر-گروپەکانی کۆمەڵگەیەکدا بەزۆری بە وشە و نەک بە شمشێر، هەرچەندە ئەوان بەکارهێندراون بۆ تۆوپەرستی لەلایەن چەندین گروپی نەتەوەییەوە، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئاڵۆزیی ململانێی گروپەکان. لێکدانەوەی لەدایکبوونەوە لە جەستەیەکی تردا لە زەردەشتیدا دواتر لە بەرژەوەندیی گروپە باڵادەستەکانی وەک پاشاکان (شاهەنشا) و پارێزگارەکانیاندا بوو لە ڕێگەی تۆوەوە، کە تێیدا خێزانێک دەبوایە لە هەمان پێگەدا بمێنێتەوە لە دە نەوە یان زیاتر لە دە نەوەدا. ئەو پشتگیریی تۆوی گروپە باڵادەستەکانی دەکرد بۆ ئەوەی بە باڵادەستی بمێننەوە، بەڵام دژی گروپە ژێردەستەکان لە هەمان کاتدا، چونکە خێزانێکی سادەی شوان دەبوایە بە شوانی بمێننەوە بۆ چەندین نەوە. مەزدەکییەکان گروپێکی ئایینیی چاکسازی-کراوی زەردەشتی بوون کە لەلایەن قەشە مەزدەکەوە جیابوونەوە، کە درزێکی گەورەی دروستکرد لە کۆمەڵگەی ئیرانیدا. ئەو دوو هۆکارەی دوایی ئیمپراتۆریەتی ساسانییان زیاتر لاواز کرد بەرامبەر بە داگیرکاریی دواتری عەرەبەکان بە پێچەوانەی ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی.

نموونەیەکی تری مۆدێرن لە تۆوپەرستی نازی-ئەڵمانییە، کە هەروەها ئیلهامی لە تورکەکانەوە وەرگرتووە، چونکە سەرکردەی نازییەکان "ئەدۆڵف هیتلەر" مۆدێلی تورکیی پاکتاوی-نەتەوەیی لەلایەن ئەتاتورک و تورکەکانی پێشووترەوە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم وەک باشترین مۆدێل دادەنێت. ئەدۆڵف هیتلەر دەربارەی پاکتاوی نەتەوەیی جوولەکەکان لە کتێبەکەی "خەباتی من" (Mein Kampf) کەمێک دەنووسێت. ئەو هەروەها بە توندی بڕوای وایە، کە سەرمایەداریی جوولەکە دەبێت وێران بکرێت لە بەرژەوەندیی سەرمایەی-نەتەوەیی ئەڵمانیدا، کە ململانێی چینایەتیی کۆمۆنیزم دەبێت وێران بکرێت لە بەرژەوەندیی کرێکاری نەتەوەیی ئەڵمانیدا، پاشان خۆشکردنی ڕێگا بۆ تۆوی ڕاستەقینەی ئەڵمانی. کتێبەکە پڕە لە چەمکە پڕ-کینەکانی هەروەها بە توندی بڕوای وایە, کە سەرمایەداریی جوولەکە دەبێت وێران بکرێت لە بەرژەوەندیی سەرمایەی-نەتەوەیی ئەڵمانیدا, کە ململانێی چینایەتیی کۆمۆنیزم دەبێت وێران بکرێت لە بەرژەوەندیی کرێکاری نەتەوەیی ئەڵمانیدا, پاشان خۆشکردنی ڕێگا بۆ تۆوی ڕاستەقینەی ئەڵمانی. کتێبەکە پڕە لە چەمکە پڕ-کینەکانی وەک مشەخۆر یان سیفلیس, کە زۆربەی کات ئاماژەن بۆ کۆمەڵگەی جوولەکە و هەندێک جار فەرەنسییەکان, بەڵام بێگانە سەرەکییەکان جوولەکە بوون لە سەردەمەکەی ئەودا. بەڵام دەرەنجامی کتێبی "خەباتی من" بەتەواوی ئاماژەیە بۆ پاکتاوی-نەتەوەیی و تێکردنی تۆوی ئەڵمانی بۆ ناو جیهان, کە بەتەواوی تۆوپەرستییە لەسەر بنەمای غەریزەی سێکسیی ئاژەڵیی گروپەکان. هیتلەر پاکتاوە نەتەوەییەکەی بەتەواوی دواتر ئەنجامداوە و بەپێی وشەکانی خۆیشی.

تۆوپەرستی هێشتا بەردەوامە لە کۆمەڵگە شارستانییەکان و ژێر-کۆمەڵگەکانی ڕۆژئاوادا یان لە ڕووی جیهانیشەوە, هەرچەندە ئەو بە ململانێیەکی-کولتووریی شارستانیدا تێدەپەڕێت, بەتایبەتی دوای دوو جەنگە جیهانییە وێرانکەرەکە, کە بەهۆی تۆوپەرستیی لەسەر بنەمای ئاژەڵیی هەندێک گروپەوە دروست بوون. تۆوپەرستی لە ڕاستیدا لە غەریزەی-سێکسیی گروپێکەوە دێت بۆ زۆربوون, کە لە قووڵاییدا هاوتەریب لەگەڵ ڕووکەشی کۆمەڵگەکاندا گەشە دەکات, تا ئەو کاتەی گروپەکان پێکدادەدەن

لەلایەن خوسرەو ٧٩

(دەگەنە نەرێکردنی ڕەهای یەکتری) لەسەر ڕووکەش و جەنگەکان ڕوودەدەن. ئەگەر تۆوپەرستی ئەوەندە گەشەی نەکردبێت کە ڕێگا بۆ نیۆ-نازیزم و نیۆ-فاشیزم خۆش بکات، بەم جۆرە نەرێکردنێکی ڕەهای گروپەکانی تر بێت، ئەوا ئەو بە ڕێگایەکی دیالێکتیکیدا تێدەپەڕێت لەبری باڵادەستی لە ڕێگەی تۆوەوە.

فۆڕمێکی تری تۆوپەرستیی ڕەگەزی (کە چەندین گروپی نەتەوەیی لەخۆدەگرێت) کۆلۆنیالیزمە بە گشتی، کە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکان کۆمەڵگەکانی تری سەرتاسەری جیهانیان داگیرکرد تەنها لە ململانێی گروپەکاندا لە ڕۆژئاوا و تەنانەت لە ڕووی جیهانیشەوە. کۆمەڵگەی-سپی پێکهاتووی نوێی کیشوەری ئەمریکا لە ململانێی گروپەکانی سەردەمی کۆلۆنیالیزمەوە دروست بووە. کۆمەڵگەی-سپیی ئەوروپییەکان بەزۆری، پاشان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و بە دەگمەن چینییەکان لە ئەمریکای مۆدێرندا هیندییە-زەردەکانیان (گروپە ڕەسەنەکە) لەناوبرد تەنانەت دوای جەنگی ناوخۆ لە ١٨٦٥، هەرچەندە گروپی جوگرافیی باکوور کۆمەڵگەی ڕەشپێستی یەکخست بۆ بردنەوەی ململانێی گروپەکە دژی گروپی باشوور. ئەمە تۆوپەرستییەکی ڕەگەزیی دڕندانەی لەسەر بنەمای ئاژەڵ بوو. کۆلۆنیالیستە ئیسپانی و پورتوگالییەکان شارستانیتر مامەڵەیان لەگەڵ کۆمەڵگە ڕەسەنەکاندا کردووە و توندییەکەی بەقەد کۆلۆنیالیزمی بەریتانی سەخت نەبوو. تێکەڵبوونێکی گروپەکان لەگەڵ گروپە ڕەسەنەکاندا ڕوویدا لە کیشوەری ئەمریکای باشوور لەژێر کۆلۆنیالیزمی ئیسپانی-پورتوگالیدا.

دانیشتووانی جیهان بە خێرایی زیادیان کردووە دوای دوو جەنگە جیهانییەکە. زۆربەی زانایان دەڵێن، کە سیستەمە تەندروستییە مۆدێرنەکان باشترن، و خەڵک دەستڕاگەیشتنیان زیاترە بە سەرچاوەکان، یان بە زمانێکی سادە خەڵک شتی زیاتریان هەیە بۆ خواردن. بەڵام ئەو سەرچاوانە پێش جەنگە جیهانییەکانیش لەسەر هەسارەکە بوون، و زۆر بەپیتتریش بوون. پێکدادانە ئاسۆییەکان یان (ململانێی خاوی گروپەکان لە فۆڕمی تۆوپەرستیدا) وەک جەنگەکان، جینۆسایدەکان، و لەناوبردنی گروپەکانی تر کەمبووەتەوە، بۆیە گروپەکان لە ململانێیەکی ئابووریی شارستانیتردان لە نێوان گروپەکاندا. ئەوان پێویستە زیاتر بەرهەم بهێنن بۆ پاراستنی باڵادەستییان. سەرچاوەی مرۆیی زیاتر پێویستە بۆ بەرهەمهێنانی زیاتر لە ململانێی ئابووریی گروپەکاندا، هەرچەندە ئامێرە مۆدێرنەکانیش بەسوودن بەڵام نەک بەبێ سەرچاوەی مرۆیی زیاتر. بۆیە زیادبوونی دانیشتووانی جیهان لەسەر ڕووکەشی کۆمەڵگەی جیهانی وەک کەروێشکەیەک وایە بۆ ململانێی گروپەکان، کە لە قووڵایی غەریزەی سێکسیی کۆمەڵگەکاندا ڕوودەدات.

با شیکاری بۆ یەکێتی ئەوروپا بکەین بە هەموو ژێر-گروپە ئیتنیکییەکانییەوە، کە کۆمەڵگەکانی وەک ئەڵمانیا و فەرەنسا کە سەرچاوەی مرۆیی زیاتریان هەیە پێکهاتە ئابوورییەکانی کۆمەڵگە بچووکەکانی ناو یەکێتییەکە قووت دەدەن. ڕاستیی ئەم دەربڕینە لۆژیکییە، کە هیچ پێکدادانێکی ئاسۆیی یان هیچ ململانێیەکی گروپەکان لەسەر بنەمای تۆوپەرستی بوونی نەبووە. پاشان ئەوان

لەلایەن خوسرەو ٨٠

بیگەڕێنێتەوە تەنها بۆ ململانێی ئابووری، کە ڕاستە لەسەر ڕووکەشی ململانێکە، بەڵام بەهۆی غەریزەی سێکسیی گروپەکانەوە پاڵنەری بۆ دروست دەبێت، هەرچەندە ململانێی ئابووری فۆڕمێکی زۆر شارستانیی ململانێی گروپەکانە، بەڵام پێویستی بە هێزی کاری مرۆیی زیاترە.

زۆربوونی دانیشتووان لە هەموو وڵاتاندا وەک دەرەنجامێکی ململانێی ئابووریی گروپەکان بەردەوامە، کە ڕەگ و ڕیشەی لە غەریزەی سێکسیی گروپەکاندایە، کە فۆڕمێکی تری تۆوپەرستییە لە ڕێگەی فۆڕمی ئابووری-سیاسییەوە. زیاتر لە لەسەدا ٤٠ بێکار هەن لە چەندین وڵاتی کۆمەڵگەی جیهانیدا، بەڵام ئەوان بەردەوام زۆردەبن بۆ بەرگریکردن لە بوونی خۆیان لە ڕێگەی تۆوەوە. ئاشکراترین نموونەکان چین و هیندستانن، کە چینی-کرێکار زۆردەکەن لە ڕێگەی تۆوەوە بۆ بردنەوەی ململانێی گروپەکان لە پێشبڕکێی ئابووریدا.

فۆڕمە سیاسییەکان لە کۆمەڵگە جیاوازەکاندا هەموویان چەمکەکانی کولتووری سیاسیی لێڵن، کە گەشەیان کردووە لە ڕێگەی ململانێی گروپەکانەوە بەڵام هەموویان کاڵ و کرچن. هەندێکیان فۆڕمی کۆماری ئیسلامییان هەیە. هەندێکیان دەوڵەتی کۆمۆنیستین، یان هەندێکیان یەکێتییە دیموکراتییەکانن. کێشەکە لە غەریزەی ئەو گروپانەدایە، کە لە ململانێدان، جا گروپە نەتەوەیی، ڕەگەزییەکان بن یان گروپە ئایینییەکان. ئەو گروپانە هەندێک جار تێکەڵەیەکن لە گروپە نەتەوەییە ئایینییەکان. گروپەکان لە ڕاستیدا لە ململانێیەکی ئاڵۆزی گروپەکاندان کە تێکەڵەیەکی سەرەکی لە کۆمەڵگە نەتەوەیی، ئایینی، جوغرافییەکان و هتد لەخۆدەگرێت. کۆمەڵگەی فەرەنسی یەکگرتووە لەگەڵ کۆمەڵگەی ئەڵمانی وەک بەشێک لە کۆمەڵگە ئەوروپییەکان، ئەگەر ململانێی ئابووری-نەتەوەیی گروپەکان لەگەڵ چیندا بێت، یان ئەگەر ململانێی ئایینیی گروپەکان لەگەڵ کۆماری ئیسلامیی ئێراندا بێت. پاشان ئەڵمانییەکان و فەرەنسییەکان ژێر-گروپن، جا سەر بە ڕەگەزی سپی بن یان ئایینی مەسیحی. ململانێ جیاوازەکان ململانێی ئاڵۆزتری گروپەکان پێکدەهێنن لە نێوان گروپەکان و ژێر-گروپەکاندا.

تۆوپەرستی پاڵپێوەدەنرێت، جا لەلایەن گروپی نێرینەوە لە ناو کۆمەڵگەکاندا، یان لەلایەن گروپی مێینەوە بۆ وەرگرتنی. تۆوپەرستی لە سەردەمی مۆدێرندا لەلایەن گروپی مێینەی باڵادەستەوە شانبەشانی نێر پاڵپێوەدەنرێت، هەرچەندە زۆربەی کات لە ڕووی مێژووییەوە پیاو-سالار بووە.

ئەفریقییە ڕەشپێستەکان لە ململانێی جیهانیی گروپەکاندان وەک هەموو ڕەگەزەکانی تر، نەک تەنها لە خاکی جوگرافیی خۆیاندا بۆ ململانێی ئابووری، بەڵکو ئەوان خاکەکەیان بڵاودەکەنەوە بەتایبەتی لە ڕێگەی تۆوەوە لە سەرتاسەری جیهاندا بەپێی غەریزەی-سێکسیی زۆربوون. بۆیە ڕەشکردن (blackizing) لەسەر بنەمای تۆوپەرستیی ئاژەڵی دامەزراوە بە هەمان ئەندازەی کۆلۆنیالیزم لەلایەن ڕەگەزی-سپییەوە لە خاکی خۆیاندا. بەڵام ئەو تێدەکرێت لەلایەن سۆزانی-فێمینیزمەوە بۆ ناو کۆمەڵگەکانی سەرتاسەری جیهان، کە ئەمەش ڕەگ و ڕیشەی هەیە لە میدیا، هونەرەکان و

لەلایەن خوسرەو ٨١

ڕیکلامی-پۆرنۆگرافیدا، لە پێناو پشتگیریکردنی ململانێی ئابووریدا. ئەم کێشەیە بە فراوانی لە بەشی میدیا و هونەرەکاندا لە خوارەوە وەسف کراوە.

نێر و مێ

پێناسە یان وەسفکردنەکانی نێر و مێ چیرۆکێکی مێژوویی و تەنانەت ستوونیشیان هەیە، کە تێیدا لەلایەن ئایینەکان، و کولتوورەکانەوە بە جیاواز پێناسە کراوە.

بۆ نموونە، نێر هەمیشە وەک چەقی دروستبوون نوێنەرایەتی کراوە لە ئایینە سامییەکاندا (جوولەکایەتی، مەسیحیەت و ئیسلام)، چونکە نێر لەو ناوچانەدا ململانێکەی بردووەتەوە بە هێزی قۆڵ و ئەو باڵادەست بووە بەسەر مێدا لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکانی پێش-کۆن و کۆندا. خوداکانیش (یەهوە، یەسووع و ئەڵڵا) لەو ئایینانەدا نێرن.

مەسیحیەت جیاوازە، چونکە ئەو لەگەڵ میترازمدا تێکەڵ کراوە لەلایەن پاشا کۆنستەنتینەوە، چونکە سەرکردە-زیرەکەکە دەیویست تێکەڵەی مەسیحییە ڕادیکاڵەکان و میتراییەکان لە سوپاکەیدا بپارێزێت بۆ پاراستنی باڵادەستییەکەی، بۆیە ئەو مەسیحیەتی ئۆرتۆدۆکسی داڕشت کە لە هەندێک ناسنامەدا لە میترازم دەچێت، وەک ڕۆحی-پیرۆز، کوڕ- و باوک، یان کۆتا نانی ئێوارەی میتراس، کە نان دەخوات و شەراب دەخواتەوە لەگەڵ شوێنکەوتووەکانیدا و پاشان دەگەڕێتەوە بۆ ئاسمان. میتراییەکان هێشتا بڕوایان وایە، کە ئەو/ئەو گۆڕا بۆ خۆر و جیهانەکەمان ڕووناک دەکاتەوە تا ڕۆژێک لە داهاتوودا دەگەڕێتەوە.

میترازم زۆر قووڵتر ڕۆیشتووە لە فەلسەفەی بووندا، هەرچەندە میترا خودایەکی نێرە (هەندێک جار لە ڕەگەزدا بێلایەنە) بەڵام پەیوەستە بە پیتدارییەوە و بۆیە شوێنکەوتووەکانیشی زیاتر ئارامگر بوون. بەڵام ئەو/ئەو لە ڕاستیدا زۆر قووڵترە لە مێژووی ئاییندا.

یەکەمین خوداوەندی مێینە ئینانایە (Inanna)، کە هەروەها سەر بە سۆمەرییەکانە، کە تێکەڵ بوون لەگەڵ ئاشوورییەکان و بابلەکاندا. سۆمەرییەکان دەبێت کۆچیان کردبێت بەرەو چیاکانی ئارارات و زاگرۆس لە دەوروبەری میزۆپۆتامیا، لەوێی کە میترازمی لێوە هاتووە دواتر. بە زمانێکی سادە: میترازم لە کولتووری سۆمەرییەوە دێتە دەرەوە لە ڕێگەی ناسنامەکان لە خوداوەندەکاندا وەک خوداوەندەکانی پیتداری.

پاشان یاخیبوونی زەردەشت دژی میترازم نەک تەنها ئایینەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گۆڕی بەڵکو فەلسەفە و شێوازی ژیانی مرۆڤەکانیشی گۆڕی تا ئەمڕۆ. لە لایەکەوە ئایینە سامییە یەکتاپەرستە-کوێرەکان لەسەری داڕێژراون وەک جوولەکایەتی و ئیسلام و هتد، لە لایەکی ترەوە پیتاگۆرس گواستیەوە و تەنانەت پەرەشی پێدا، کە مەعریفە و زانستی ئێمەی لەمڕۆدا داڕشت. هەرچەندە هیچ سەرەداوێک نییە بۆ پەیوەندیی ڕاستەوخۆی زەردەشت و پیتاگۆرس وەک مامۆستا-قوتابی، بەڵام لە تایبەتمەندییەکانی

لەلایەن خوسرەو ٨٢

مەعریفەی پیتاگۆرس (لەسەر بنەمای ١٠ دژبەیەکیی پەرەپێدراو لە دژبەیەکییەکانی زەردەشتەوە) و فۆڕمەکەی وەک ئایینێک لە یۆناندا سەرەداومان دەداتێ بەڵام نەک سەلماندنێک.

بە هەر حاڵ، ئایینە سامییەکان ململانێی مێژوویی نێوان ئایینەکانیان بردووەتەوە و بیرۆکەکانیان بڵاوکردووەتەوە، هەرچەندە هەموو کولتوورە کۆنەکانی تری وەک ئاشووری، کەنعانی، میسری، ئەکەدی هەموویان لەلایەن کولتووری سۆمەرییەوە ئاراستە کرابوون وەک یەکەم. باڵادەستیی پیاو هەروەها بڵاوکراوەتەوە لەگەڵ ئەو ئایینە پیاو-سالارانەی کە سەر بەو گروپە هۆزەکییانەن.

چیرۆکی دروستبوونی ئایینی براوە "جوولەکایەتی" لە ململانێی ئایینیی نێوان گروپە کۆنەکاندا سەرەتای نایەکسانییە لە نێوان پیاو و ژندا. خودا ئادەم لە بەهەشتدا دروست دەکات. پاشان ئادەم حەوا دروست دەکات بەهۆی تەنیاییەکەیەوە یان لە ڕووی میتۆلۆژییەوە ئادەم حەوا لە پەراسووەکانییەوە ڕادەکێشێتە دەرەوە. یەکەم: بە ئاسانی واتە ژن یارییەکی پیاوە بۆ یاریکردن و دوورکەوتنەوە لە تەنیاییەکەی. پاشان زۆر لەوە خراپتر ئەوەیە، کە حەوا سێوە قەدەغەکراوەکە دەخوات و ئادەمیش لەگەڵیدا لە بەهەشتەوە دەردەکرێت بۆ سەر زەوی، کە وێنەی ژن دەکێشێت وەک تاوانبار. دووەم: واتە، کە ژنان لاوازن، بەم پێیەش ناتوانن بە باشی بڕیار بدەن. بۆیە ژن بووەتە هۆی ململانێی مرۆڤایەتی لەسەر ئەم زەویە سەختە، چونکە ژنان پێکهێنانی چێژەکانیان پێ باشترە، چونکە ئەوان پێداویستییەکانیان پێ باشترە لە سەرووی کۆمەڵگە و گروپی-هۆزەکییەوە وەک فۆڕمێکی کۆمەڵگە لە کۆندا.

ئەم چیرۆکە ئایینییە لۆمەی ژنان دەکات بۆ ململانێی مرۆڤایەتی لە سروشتدا و لە کۆمەڵگەکانیشدا، کە ئێمە دەتوانین ئەمڕۆ گشتگیریی بکەین بۆ سۆزانی-فێمینیزمی مۆدێرن، بەڵام ئەمە ڕاست نییە دەربارەی تەواوی گروپی-مێینە، کە ململانێ دەکات بۆ مافی زیاتر و ئازادی لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە. زۆربەی خەڵک ئەم چیرۆکە بێبنەمایە دەزانن دەربارەی دروستبوون، چونکە لەلایەن ئایینەوە فێرکراون. بەداخەوە بووەتە بنەمایەک بۆ مرۆڤایەتی، کە بڵاوبووەتەوە لە ڕێگەی جوولەکایەتی، مەسیحیەت و ئیسلامەوە، بەم پێیەش چیرۆکێکی جیهانییە ئەمڕۆ.

ژنان هەرگیز دەستیان لە ململانێ هەڵنەگرتووە لە مێژوودا، چونکە ئەوان سۆزەکانیان (لەسەر بنەمای غەریزەی هاوسۆزی) و بەرگریکردن لە هەمەجۆری زیاد کردووە تەنانەت لە بیرکردنەوەکانیشدا. بۆیە بەردەوام، ئەویش هەرچەندە زۆرێک لە پیاوان باڵادەست بوون، ژنان هەمەجۆرییان زیاد کردووەتە ناو شارستانیەتەوە بە درێژایی مێژووی شارستانیەت لە بەرژەوەندیی هەمەجۆریدا!

لەلایەن خوسرەو ٨٣

چەمکە زمانەوانییەکانی نێر و مێ (مێینە و نێرینە) هەروەها پاشخانێکی مێژووییان هەیە لە کولتوورە نەتەوەییە جیاوازەکاندا، ئەگەر شیکاری بۆ زمانەکانیان بکەین. پۆلی یەکەم: نموونەکانی جیاوازیی نێوان جێناوەکان بریتین لە (he/she لە ئینگلیزیدا)، (Er/Sie لە ئەڵمانیدا) یان (هو/ هي لە عەرەبیدا). پۆلی دووەم: بەڵام هیچ جێناوێکی نێر یان مێ نییە لە کوردیدا (ئەو بۆ هەردوو مێ و نێر بەکاردێت) یان لە فارسیدا (او بۆ هەردوو جێناوی "مێ و نێر" بەکاردێت). و ئەمە حاڵەتەکەیە لە هەموو زمانەکاندا.

دابەشکاریی زیاتر هەیە لە نێوان نێر و مێدا لە هەندێک زمانەکانی پۆلی یەکەمدا، بۆ نموونە ئامرازەکانی نێر/مێ/بێلایەن و هتد. بۆ نموونە ئەڵمانی: مێینە: die Frau، نێرینە: der Mann و بێلایەن: das Kind.

بۆیە نێر و مێ هەردووکیان تەنها تاکێکن لە زمانەکانی کوردی یان فارسیدا لە ڕووی زمانەوانییەوە، و هەرچەندە هەموو تاکێکی زمانەوانی لەو کولتوورانەدا لە نێوان نێر و مێدا یەکسانن، بەڵام یەکسانی بە گشتی ناگەیەنێت.

بەڵام پۆلی یەکەمی زمانەکان بە جێناوی نێر/مێی جیاوازەوە وردترن لە ئەدەبیاتدا، چونکە ئێمە تاک جیا دەکەینەوە لە ڕستەیەکدا، ئەگەر تاکەکە نێر بێت یان مێ. بۆیە پۆلی یەکەمی زمانەکان وردترە لە لۆژیکی هەڵهێنجانیدا.

لایەنی تری زمان هەیە، کە ڕەنگدەداتەوە لە کولتووری ئەو گروپەشدا. بۆ نموونە زمانی ئەڵمانی ڕێزمانێکی دەوڵەمەندی هەیە، هەرچەندە ئەوە ئەڵمانی دەکاتە زمانێکی زۆر قورس تەنانەت بۆ قسەپێکەرانی ئەڵمانیش. بۆیە ئەو مێشک بە شێوەیەکی لۆژیکی بونیات دەنێت، کە تێیدا قسەپێکەرەکە دەتوانێت باشتر شیکاری بکات، و بەم پێیەش شیکاریکردن دەبێتە هۆی داهێنەریی زیاتر. ئاشکرایە، کە زۆربەی زانایانی دوای-ڕێنێسانس تا مۆدێرن، بیرمەندان، تیۆریستان، و داهێنەران لە وڵاتە ئەڵمانی-زمانەکانەوە هاتوون. پاشان ئەو یەکێک بووە لە گەورەترین بەرهەمهێنەرانی-کولتوور وەک یۆنانی لە

لەلایەن خوسرەو ٨٤

بەراورد بە زمانەکانی تری کۆندا. بەرهەمهێنانی کولتووریی ئەڵمانییەکان لەڕادەبەدەرە لە ئەدەبیات و شیعرەوە تا بیرکاری و تەکنەلۆجیا، و هتد. زمانەکانی تر کە سەرکەوتوون لە پەیوەندیکردنی نێودەوڵەتیدا بە ڕێزمانێکی ئاسان وەک ئینگلیزی، یان فارسی بە پێچەوانەوە، و هتد هەرچەندە ئەوان بە خێرایی کولتوورە-بەرهەمهێندراوەکە وەردەگرن. هەندێک زمانی تری وەک کوردی بە نەخشەسازییەکی سروشتیی بەهێزی ستراتیژیی هەڵە و تاقیکردنەوە لە تێبینیکردن-تاقیکردنەوەدا باشترین توانای داهێنەرییان هەیە، کە وردە وردە پەرەی پێدەدەن بەپێی لۆژیک لە سەردەمی مۆدێرندا.

نێر و مێ بە جیاواز چەمکاندنیان بۆ دەکرێت لەمڕۆدا. باوترین پێناسە جێندەرە، کە چەندین جۆری تێدایە لەمڕۆدا. بەڵام نێر و مێ پێناسە کراون لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا لە سروشتە پوختەکەیاندا وەک نێر و مێ (دوو جەمسەری پێچەوانەکان لە سروشتدا)، چونکە ئەوان هەروەها دوو گروپی جیاوازن لە ڕووی مێژووییەوە و بەم پێیەش لە کۆمەڵگەی جیهانیی مۆدێرندا. هەر شتێک لە دەرەوەی سروشتی ئەوان بێت کاردانەوەیەکی ئاسۆییە دژی هەردوو گروپەکە و بەم پێیەش دژی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە. نێرێک لە سروشتە پوختەکەیدا ئەوەیە کە دەیەوێت زۆر ببێت. مێیەک یەکێکی ترە، کە زۆربوونەکە ئەنجام دەدات لە سروشتە پوختەکەیدا. هەردوو ڕەگەزەکە دادەنرێن وەک ئامانج (ئۆبژە) و نەرێکردنی ئۆبژە لە هەڵهێنجانی بەردەوام یان دیالێکتیکی ئەو ململانێیەدا. گونجاو نییە کە یەکێک وەک بکەر و یەکێکی تر وەک بەرکار (ئۆبژە) دابنرێت، ئەوەی کە بەگشتی کراوە بە درێژایی مێژوو. دەرەنجام تێکەڵبوونی هەردوو ڕەگەزەکەیە و ئەنجامەکەش زۆربوونە. بۆیە مەبەستی نێر تەنها لەلایەن مێوە ئەنجام دەدرێت، کە بنەمای خێزانێکە و بەپێچەوانەشەوە. هەردوو مێ و نێر مەیلی زۆربوونیان هەیە، ئەگەر و تەنها ئەگەر هەردووکیان لە لۆژیکی هەڵهێنجانیی ململانێی ڕەگەزیدا بن.

زۆربوون واتە، کە سێکس ڕوودەدات وەک غەریزەیەکی بنەڕەتیی مرۆڤەکان. ئەگەر نا، نێر و مێ دەبێت بەدوای ڕەگەزێکی پێچەوانەی تردا (ئۆبژە) بگەڕێن لە هەڵبژاردەی سروشتیدا.

بۆیە ئامانجی نێر و مێ زۆربوونە لە بەرژەوەندیی کۆمەڵگە و بەردەوامیی بوونی ئەو کۆمەڵگە یان گروپەدا. ئەوە بەتەواوی هاوتەریبە لەگەڵ بوونی فیزیکی و بایۆلۆژیدا کە لە خوارەوە وەسف کراوە.

دوو-ڕەگەزخوازی یان هاوڕەگەزخوازی بە ژێر-گروپە جیاوازەکانی وەک لێزبیەن، گەی، و هتد، جا وەک کێشەیەکی بۆماوەیی، یان بۆ چێژی سێکسیی تاکێک بێت بەشێک نییە لە ململانێی دیالێکتیکیی گروپەکان لە ڕووی مێژووییەوە، بەڵکو تەنها بە شێوەیەکی ئاسۆیی، هەرچەندە ئەوان بوونیان هەبووە بە درێژایی مێژوو بەڵام ئەوان بەشداری ناکەن لە زۆربووندا. بۆیە دەبێت وەک حاڵەت و شوێنی تایبەت مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. ئەو گروپانە هەڕەشە نین بۆ سەر گروپەکانی نێر/مێ، و ئەوان هەرگیز لە ململانێدا نەبوون لەگەڵ ئەوانی تردا، چونکە ئەوان زۆرنابن لەسەر بنەمای سێکسی

لەلایەن خوسرەو ٨٥

و ناتوانن ئەوەندە دوور بڕۆن بۆ تۆوپەرستی. بۆیە ئەوان بەشداری ناکەن لە ململانێکانی پاڵنانی تۆودا بۆ مانەوەیان بە شێوەیەکی ستوونی، بەڵکو ئەوان بەدوای ئارەزووە سێکسییەکانی خۆیاندا دەگەڕێن لە ماوەیەکی کاتیدا (بە شێوەیەکی ئاسۆیی، هەرچەندە بە درێژایی مێژوو).

ڕەخنەیەک لە ژێر-تیۆرییە دەمارگیرەکانی پەرەسەندن

تیۆریی پەرەسەندن کە لەلایەن داروینەوە دەستی پێکرد ستوونییە و گونجاوە لەگەڵ ململانێی دیالێکتیکیی گروپەکان لە بایۆلۆژیدا، بەڵام بووەتە هۆی چەندین ژێر-تیۆریی دەمارگیرانە، کە بەرگری لە بەرەوپێشچوونی جۆرەکان ناکەن لە بایۆلۆژیدا. ژێر-تیۆرییەکان بە ئاسانی بوونەتە هۆی بیرۆکەیەکی ورد لە پێشەکییەکانی "مرۆڤ لە مەیموونەوە دێت"، پاشان "مرۆڤەکان لە ئەفریقاوە دێن" یان "مرۆڤ لە نیاندەرتاڵەکانەوەیە، و نیاندەرتاڵەکان لە ئەفریقاوەن" و هتد. دەرەنجامی پێشەکییەکانی لەم شێوەیە لێکدانەوەی "ئەفریقییەکانە" بە مەیموونەکان. ئەمە بە ئاسانی واتە، کە ئەفریقییەکان باوباپیرانی هەموو مرۆڤەکانن، و ئەوان پێش هەمووانن، چونکە چەقی پەرەسەندنی مرۆڤەکان بوون. ئەم لێکدانەوە ڕووکەشییە لە بەرژەوەندیی پێکەوە-ژیاندا نییە، کە ئەفریقییەکان وەک مرۆڤی سەرەتایی نیشان دەدات. تۆوەکەیان تێکراوەتە ناو کۆمەڵگەکانەوە لەسەر بنەمای ئەو ژێر-تیۆرییە ڕووکەشییانە لە سەردەمی مۆدێرنماندا. ژێر-تیۆرییەکی پشتیپێنەبەستراوی لەم شێوەیە تەنها لەلایەن ناوبانگ-خوازە کوێرەکانەوە پەرەی پێدراوە، کە لە خوارەوە ڕوون کراوەتەوە.

ڕەنگە مرۆڤی سەرەتایی بوونی هەبووبێت بەڵام وەک شێرێک یان مەیموونێک یان بە هەر حاڵ وەک گروپە-ئاژەڵییەکان، کە ململانێ دەکەن بۆ بوونیان لە پەرەسەندندا تەنها لە ڕێگەی غەریزەکانیانەوە. ئەو ژێر-تیۆرییانە هەموویان لە دژبەیەکییدان لەگەڵ شارستانیەت و سەرەتای مێژووی مرۆڤەکان، کە ئاماژەیە بۆ لێکتێگەیشتن لە دەرەنجامەکانەوە و بەم پێیەش کولتوور. بۆیە ئێمە شیکاری بۆ شارستانیەت دەکەین، چونکە ئێمە دەتوانین لە مرۆڤایەتی تێبگەین تەنها لە ڕێگەی بیرکردنەوەکانییەوە، کە دەتوانین لە ڕووی شوێنەوارناسییەوە هەڵیانکۆڵین. پەرەسەندنی پێش-مێژوو بەشێک نییە لە شارستانیەت لە ڕێگەی ململانێی گروپەکانەوە، بەڵکو ململانێیەکە لە نێوان جۆرەکانی زیندەوەراندا یەکەم جار و پاشان ئاژەڵەکان دووەم جار.

تێکەڵبوونێکی کەم یان دەگمەن هەبووە لەگەڵ ئەفریقییە-ڕەشپێستەکاندا بە درێژایی مێژوو لە میسرییەکان، و بابلەوە بۆ میدیەکان-فارسەکان، ڕۆمانەکان و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کە هەموویان هەمیشە ئامادە بوون لە باکووری-ئەفریقادا. بەڵام پەیوەندیی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان بە کولتوورەکانەوە هەمیشە هەبووە

لەلایەن خوسرەو ٨٦

بە درێژایی مێژوو، هەرچەندە تەنها باشووری میسر بەرەو ئەسیوپیا شارستانی بوو لە کۆندا. هێڵی سپی-ڕەشی مرۆڤەکان لە باکووری-ئەفریقادا هێشتا ئاشکرایە. لە هێڵێک دەچێت لە نێوان ڕەش و سپیدا لەسەر نەخشەکە لە سنووری خوارەوەی میسر، لیبیا، جەزائیر و مەغریب، هەرچەندە تێکەڵبوون هەمیشە لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە بووە، یان لەسەر بنەما کولتوورییەکان بووە.

خەڵکی کۆن ناسنامەیان تەنها لە ڕێگەی هەستەکانیانەوە جیاکردووەتەوە، بۆیە ئەوان هەرگیز تێکەڵ نەبوون لەسەر بنەمای تۆو یان غەریزەی سێکسیی خاو، تێکەڵبوون تەنها بە دەگمەن لە جەنگەکاندا بە زۆر ڕوویداوە. بۆیە باکووری ئەفریقا و نیمچەدوورگەی عەرەبییان گرت، و ڕەنگە هەرگیز لە ئێران یان ڕۆم نا، جگە لە حاڵەتە تایبەتەکان.

کاردانەوە بەهێزە مۆدێرنەکانی نیۆ-نازی لەسەر ڕووکەش هۆکارەکەی تێکردنی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکانە بۆ ناو کۆمەڵگەکان بەتایبەتی بۆ ناو کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکان لەمڕۆدا، لە ڕاستیدا بە ئارەزوومەندانە و نەک لە دۆخی جەنگدا. ڕێگای تۆوپەرستی بۆیان خۆش کراوە لەلایەن ژێر-تیۆرییەکانی پەرەسەندنەوە، کە دەگەڕێتەوە بۆ داروین. تیۆریی پەرەسەندن ستوونییە، بۆیە بەهێزە، بەڵام لەلایەن ناوبانگ-خوازەکانەوە خراپ بەکارهێندراوە بۆ خەڵاتی نۆبڵ یان خەڵاتی ئۆسکار و هتد. ئەوان نەیانتوانی بە شێوەیەکی شاراوە بەرەنگاری ڕەگەزپەرستی و نیۆ-نازیزم ببنەوە. پاشان ئەوان وا بیردەکەنەوە، کە تێکردنی ڕەگەزێک بۆ ناو ئەوانی تر مرۆڤایەتی پارێزراو دەکات لە خراپە، جەنگەکان و هیتلەرە نوێیەکان.

ئەم ململانێ ناتەندروستەی تیۆریستان پێشبڕکێیەکی ناتەندروستە، کە ململانێیەکە لە نێوان تاکە خوێندەوارەکاندا بۆ ناوبانگ لەبری ڕاستی.

ناسنامە و جیاوازییەکان خەریکە دووبارە ئاشکرا دەبنەوە بەتەواوی وەک هێڵی-ڕەش-سپیی باکووری ئەفریقای کۆن تا سەدەی بیستەم، چونکە تێکەڵبوونێکی سێکسیی خاو هەیە لەبری تێکەڵبوونێکی کولتووری.

تەکنەلۆجیای-دی ئێن ئەی (DNA-technology) تێکەڵبوونی مرۆڤەکانی بە ڕوونی نیشان داوە. بەڵام تەکنەلۆجیای دی ئێن ئەی خەریکە دەبێتە چەکێکی مەترسیدار دژی مرۆڤایەتی، ئەگەر بە شێوەیەکی ئاسۆیی مامەڵەی لەگەڵدا بکەین بۆ باڵادەستیی گروپێک و نەک لە بەرژەوەندیی شارستانیەتدا بۆ هەموو گروپەکان بە شێوەیەکی ستوونی.

ئەوەی ئێمە دەیزانین ئەوەیە کە دی ئێن ئەی بەشێکی زیندەوەر نییە بەڵکو ماددەی زیندەوەرێکە. دی ئێن ئەی و بۆماوەیی کۆدگەلێکن کە بۆماوە پێناسە دەکەن بەڵام بچووکترین زیندەوەر نا، کە خانەیەکە. بۆیە ئەو لە یەکەم جاردا خوێندنەوەیەکی فیزیکییە بە کۆدەکانییەوە و فۆڕمی پەیژەیی گەردیلەکەیەوە، و هەروەها خوێندنەوەیەکی کیمیاییە بۆ شیکاریکردنی پێکهاتەی-پرۆتینیی دی ئێن ئەی لە دووەم جاردا. دەرەنجامەکان مەترسیدارن، و ئەوان دەبنە هۆی ڕەگەزپەرستی لە لایەکەوە و باڵادەستیی تۆوی گروپێک بەداخەوە. بەڵام

لەلایەن خوسرەو ٨٧

لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا ئێمە میراتی دی ئێن ئەیە تێکەڵەکانمان هەیە. دی ئێن ئەی خەڵکی سویسرا تێکەڵەیەکە لە ئەڵمانییەکان، ڕۆمانەکان، سێلتەکان و هەندێک گروپی تر. دەرەنجامەکە هەمان تێکەڵبوونە لە کوردستان، کە دی ئێن ئەی تێکەڵەیەک لە دی ئێن ئەی سۆمەری، جوولەکە، ئەوروپی، و هیندی نیشان دەدات. تێکەڵەی-دی ئێن ئەی گروپەکان تێکەڵبوون نیشان دەدات لە ناو دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا. گروپەکان تێکەڵەیەکن لە میراتی-دی ئێن ئەی، و تێکەڵبوونە کولتوورییەکە بە درێژایی شارستانیەت بووەتە هۆی ئەوە لە نێوان گروپە جیاوازەکاندا، کە بەزۆری لە ڕووی جوغرافییەوە لە یەکترەوە نزیکن.

بۆ نموونە، کولتووری-سویسری بە ڕوونی تێکەڵەیەکی کولتوورەکانی ڕۆمانی-، ئەڵمانی-، و سێلتە. لە کوردستاندا هەمان دەرەنجامی کولتووری ستوونی بینراوە، چونکە کولتوورەکە تێکەڵەیەکی کولتوورەکانی هیندی-، ئەوروپی-، جوولەکە-، سۆمەرییە و ئەو لێکتێگەیشتنە کولتوورییە لە قووڵاییدا بووەتە هۆی تێکەڵبوونی ڕەگەزی-، نەتەوەیی لەسەر ڕووکەش.

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان هەموو نەتەوە و گروپەکانی تێکەڵ کردووە تا ئەو ڕادەیەی کە جوگرافیا و ئایین ڕێگەی بەو گروپانە داوە. ئایینەکان دیوارێکیان دروستکردووە لە دەوری تێکەڵبوونە ئایینییەکەیان بەزۆری لە ناو ئەو گروپەدا، کە ڕێگرییان کردووە لە نێوان ژێر-گروپە ستوونییەکانیدا.

جوگرافیا بەربەستێکی بۆ تێکەڵبوونی ستوونی دروستکردووە لە نێوان هەندێک گروپدا، بۆ نموونە چیاکانی-تبت کە بە ڕوونی تێکەڵبوونی هیندییەکان و خەڵکە ڕەسەنەکانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیای لێک دوورخستەوە. نەبوونی تێکەڵبوونی کیشوەری ئەمریکا لەگەڵ کۆمەڵگەکانی تر پێش دۆزینەوەی ئەمریکا لەلایەن کریستۆڤ کۆڵۆمبۆسەوە هەروەها ئاشکرایە، کە زەریای ئەتڵەسی گۆشەگیری کردن لە کۆمەڵگەکانی تر. بەڵام تێکەڵبوون دواتر ڕوویدا بەهۆی کۆلۆنیالیزەکردنەوە. بۆ نموونە، ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان کە جیابوونەتەوە لە سپیپێستەکان لە باکووری ئەفریقا. تێکەڵبوونی هێواشی گروپەکان لە ئەفریقا هێشتا ئاشکرایە تەنها بەهۆی نەبوونی یەکگرتوویی کولتووری لەوێدا.

بۆیە تێکردنی-دی ئێن ئەی (تێکردنی-تۆو) بۆ کۆمەڵگەکانی تر لە ڕووکەشدایە، و ئەوە نە لە سویسرا، و نە لە کوردستاندا بەشێک نییە لە ململانێی دیالێکتیکیی گروپەکان، کە لە ڕێگەی لێکتێگەیشتنی مێژوویی کولتوورییەوە لە قووڵاییدا ڕوودەدات.

تێز-نەرێکردن لە ململانێی گروپە مۆدێرنەکاندا

سۆزانی-فێمینیزم ئامانجە سێکسییەکەی واتە ئەفریقییە-ڕەشپێستەکانی هەڵبژاردووە لە ماوەیەکی کورتدا (بە شێوەیەکی ئاسۆیی)، کە پێچەوانەی تێکەڵبوونی ستوونییە

لەلایەن خوسرەو ٨٨

بە درێژایی مێژوو. دەرەنجامی تێکەڵبوونی ستوونی ئینتەرناسیۆنالیزمە لەسەر بنەمای کولتوور و هەر نەرێکردنێکی ڕەهای ئاسۆیی دەسڕێتەوە. نەک هەموو تاکەکان بوونەتە هۆی گۆڕانکاریی ئاسۆیی لەسەر بنەمای غەریزەی-سێکس، بەڵام دەرەنجامەکە کاریگەریی لەسەر هەموو تاکەکان هەبووە و لە هەموو کۆمەڵگەکاندا. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئێستا ناتوانێت هەرسی بکات و بۆیە بەرگری دەکات دژی لە بەرژەوەندیی تێکەڵبوونی ستوونیدا، کە زۆر خاوتر دروست دەبێت لە بەرگرییە ئاسۆییەکە دژی ئەم بازاڕەی-سێکس. فۆڕمی بەرگریی ئاسۆیی ئاماژەیە بۆ ناسنامە بە دەستەجەمعی تەنها لە کۆمەڵگە و شوێنە جیاوازەکاندا بە جیا. بۆیە ئەنجامەکەی بوو بە نیۆ-نازیزم و نیۆ-فاشیزم بە شێوەیەکی ئاسۆیی، چونکە ئەو نەرێکردنێکی ڕەهای بازاڕی-سێکسە.

(ئینتەرناسیۆنالیزم یان جیهانگیرییەکی زۆر لاواز هەیە لە فێمینیزمی-سێکسی یان سۆزانی-فێمینیزمدا، بەڵام ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان ئامانجی ئەم غەریزە-سێکسییەن).

ئێمە بەردەوام گوێمان لە دوو دروشمەکەی نیۆ-نازییەکان دەبێت، وەک:

١- "ئێمە کۆمەڵگەیەکی ڕەشپێستمان ناوێت!"

٢- "ئێمە دەمانەوێت ژنەکانمان بپارێزین!"

دەرەنجامی لۆژیکیی ئەم کێشە سیاسییە بە ئاسانی ئەمەیە: نەبوونی ڕەشکردن + پاراستنی ژنەکانمان = ئێمە ژنەکانمان ناوێت لەگەڵ ئەفریقییە-ڕەشپێستەکاندا. نیۆ-نازییەکان و فاشیستەکان یان گەمژەن، یان بە نزمیی شێوازی قسەکردنی دەزانن کە بڵێن "ئێمە دەمانەوێت ڕەشپێستەکان بپارێزین لە ژنەکانمان"، چونکە ئەوە خواست و خستنەڕوویەکی سێکسییە لەلایەن سۆزانی-فێمینیزمەوە و نەک داگیرکارییەک بێت لەلایەن ئەفریقییە-ڕەشپێستەکانەوە، هەرچەندە ئەم بازاڕە-سێکسییە بەهێز دەکرێت لەبری ئینتەرناسیۆنالیزم بەتایبەتی لەلایەن ڕیکلام، مۆد، و هونەرەوە، کە ژنان لەگەڵ ئەفریقییە-ڕەشپێستەکاندا نیشان دەدات لەسەر بنەمای سێکسی لە فێستیڤاڵەکانی-فیلمەوە تا وێستگەکانی-شەمەندەفەر.

هەروەها خستنەڕوو لە ئەفریقادا، چونکە ئەوان داوا دەکرێن لەلایەن ژنانەوە بەتایبەتی لە وڵاتە ڕۆژئاواییەکاندا. پاشان ئەو ژنانە ئەم کارە نیشان دەدەن وەک یارمەتییەکی مرۆیی بۆ پەنابەران، بەڵام لە ڕاستیدا ئەوان شارستانیەت و بەم پێیەش مرۆڤایەتی خراپ بەکاردەهێنن.

ئیسلامیکردن فۆڕمێکی تری تێکردنی ئاسۆیی هەیە بەتایبەتی بۆ هێزی کار، هەرچەندە ڕێژەیەکی کەمی ئیسلامییەکان کۆچبەرن لە نێوان پەنابەراندا. ئیسلامیکردن لە ڕووی ئاسۆییەوە وێرانکەرە، چونکە لەسەر بنەمای تۆو و زۆربوونە. پێکدادانە ئاسۆییەکان لەگەڵ ئایینەکان و گروپەکانی تری دەوروبەریان، بەتایبەتی مەسیحیەت ئەم زۆربوونە لەسەر بنەمای سێکس دەسەلمێنێت لە ڕووی مێژووییەوە.

هەرچەندە ئیسلام دەتوانرێت کۆنترۆڵ بکرێت لە ڕێگەی یەکگرتنی ئایینییەوە، بەڵام ململانێی ئاسۆیی گروپەکان وەک هێرشە بۆمبڕێژکراوەکان یان هێرشە خۆکوژییەکان لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا هێشتا بەردەوامن.

لەلایەن خوسرەو ٨٩

ئاماژەم بەوە داوە کە کێشەکە ئامانجە سێکسییەکە نییە، یان ئامانجە سێکسییەکەی فێمینیزمی سێکس-بنەما، هەرچەندە ئەو دەوروژێندرێت لەلایەن پاڵنەری سێکسییەوە. کێشەکە کێشەیەکی چەندێتییە، کە واتە چەندێتیی ئامانجە سێکسییەکانی گروپی فێمینیستیی سێکس-بنەما لە زیادبووندان. بۆیە پیاوان لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا ناتوانن ئامانجە سێکسییەکانیان تێر بکەن، بەهۆی کەمیی ژنانەوە بە پێچەوانەوە، و پاڵنەرە سێکسییەکەیان پیاوان پاڵپێوەدەنێت بۆ پێکدادانێک لەگەڵ فێمینیزمی سێکس-بنەما و تەنانەت ئامانجە سێکسییەکانیشیاندا. ئەم کەمییە چەندێتییە لە ژمارەی ئامانجە سێکسییەکان لە کۆمەڵگەدا ڕووکەشی بەرگرییەکەیە و نەک تاکێک لە ناو گروپێک یان کۆمەڵگەیەکدا.

ئەم پێکدادانە لە فۆڕمی بەرگرییەکی بەهێزدایە لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا.

بە هەر حاڵ ئەم بەرگرییە یان کاردانەوەیەکی ئاسۆیی لە فۆڕمی نەرێکردنی ڕەهای نیۆ-نازیزمدا تەنها مامەڵە لەگەڵ ڕووکەشی کۆمەڵگەی جیهانیدا دەکات، کە دژی تۆوی ڕەشە. نیۆ-نازییەک هەست دەکات کە بوونی لە مەترسیدایە، نەک تەنها ئەگەر ژنەکەی سێکس لەگەڵ ئەفریقییەکی-ڕەشپێستدا بکات، بەڵکو بە توندی ئەگەر ژنەکەی منداڵێکی ڕەشپێستی ببێت. ئەگەر دانیشتووانی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان لە سەرتاسەری جیهاندا زیاد بکات، کە ئاشکرایە لەمڕۆدا، ئەوا کۆمەڵگەی جیهانی هەست دەکات لە مەترسیدایە بە دەستەجەمعی.

تاکێکی کۆمەڵگەی جیهانی دەترسێت لەم خستنەڕووە سێکسییە لە ئەفریقاوە نەک بەهۆی کەمبوونەوەی هاوبەشە-سێکسییەکانی، نەک بەهۆی ئەوەی کە چانسی پێکهێنانی خێزانێک کەمبووەتەوە، بەڵکو بەهۆی ئەوەی ناسنامە کولتوورییەکانی تر لە مەترسیدان و بەم پێیەش ئامانجی-دەستەجەمعیی کولتوورەکان "شارستانیەت".

هەردوو پیشەی نیۆ-فاشیزم و سۆزانی-فێمینیزم لە ڕاستیدا لە ململانێدان. سۆزانی-فێمینیزم بەدوای چێژی سێکسیی دەستەجەمعیی گروپی خۆیدا دەگەڕێت، و بە هەڵە هاوسۆزیی دەستەجەمعیی تەواوی کۆمەڵگەی جیهانی بەکاردەهێنێت. توندیی غەریزەی سێکسیی دەستەجەمعی ئاراستە دەکرێت لەلایەن میدیا و هونەرەکانەوە (بڕوانە بەشی میدیا و هونەرەکان). نیۆ-فاشیزم بەدوای زۆربوونی تۆوی-سپییەوەیە لە ڕێگەی جیابوونەوە بە پێچەوانەوە. بۆیە ئەو دوو پیشەیە پێکدادەدەن لەسەر ڕووکەش، ئەگەر و تەنها ئەگەر نەگەنە لێکتێگەیشتنێک لە قووڵاییدا.

نە نیۆ-نازییەکان (هاوشێوەی فاشیستەکان)، و نە سۆزانی-فێمینیزمیش ناگەنە لێکتێگەیشتن یان یەکگرتن. لە لایەکەوە سۆزانی-فێمینیزم نایەوێت مەیلی سێکسی نیشان بدات، لە لایەکی ترەوە نیۆ-نازییەکان ناتوانن لە مەترسیی ئەم بازاڕەی-سێکس تێبگەن.

بەشی تری کێشەکە لەم نەرێکردنەوە ڕۆشنبیرە ترساوەکانن، کە ناوێرن بابەتەکە ڕوون بکەنەوە و نایهێننە

لەلایەن خوسرەو ٩٠

بەسەر بەهانەیەکی لۆژیکیدا، کە دەکرێت بە ئاسانی چارەسەر بکرێت. ئەوان پێیان دەوترێت ڕەگەزپەرست، ئەگەر بیانەوێت ڕوونی بکەنەوە. تەنها فێمینیزمی ڕاستەقینە و بەم پێیەش ململانێی دیالێکتیکیی گروپەکان لەژێر هێرشی سۆزانی-فێمینیزمدان، هەرچەندە ژنان ماوەیەکی زۆر خەباتیان کردووە بۆ گەیشتن بەم قۆناغە لە ململانێی گروپەکاندا وەک گروپێکی سەرەکی لە کۆمەڵگەی جیهانیدا.

هەرچەندە هەموو تاکەکان ناتوانن لە نەبوونی تێکەڵبوون لە نێوان ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان و ئەفریقییە-سپیپێستەکانی باکووردا تێبگەن لە ڕووی مێژووییەوە، بەڵام هەست بە وێرانکردنی کولتوورەکانیان و شارستانیەتیان دەکەن بە گشتی. تاکەکان بە ناڕاستەوخۆ دەترسن لە داگیرکارییەکی تری شارستانیەت وەک ئەوەی عەرەبەکان، کە کۆمەڵگەیەکی هیندی-ئەفریقی بوون، کە کولتوورەکانی ساسانی و بیزەنتییان لەناوبرد (کە هەردووکیان پێکەوە شارستانیەتی کۆنیان پێکدەهێنا)، تا ئەوکاتەی شارستانیەت لە ڕەگەکانییەوە چرۆی کردەوە دوای چەندین سەدە لەلایەن فرەزان و زانایانی ئێرانییەوە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دووبارە. مەترسیی کۆمەڵگە و گروپە بەربەرییەکان بۆ سەر شارستانیەت بە جیا شیکارییان بۆ کراوە.

ئەگەر دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان بە شێوەیەکی پلەبەپلە ڕوویدابا، کە دەبێتە هۆی کۆمەڵگەیەکی نێودەوڵەتی، ئەوا هەرگیز کاردانەوەیەکی وەک ڕەگەزپەرستی، نیۆ-نازیزم و فاشیزمی دروست نەدەکرد. هیچ کەسێک ناتوانێت دژی کۆمەڵگەیەک بێت کە هەمووان پێکەوە بن، بەڵام لە ڕێگەی لێکتێگەیشتنەوە و نەک لە ڕێگەی تۆوەوە، بەڵکو لەسەر بنەماکانی کولتوور و نەک سێکس. کۆمەڵگەکان پێویستیان بە پاراستنی بوونیان هەیە بە گەڕانەوە بۆ ناسنامە کولتوورییەکەیان، بەڵام هیچ هەڵبژاردەیەکی تریان نییە جگە لە پاڵدانە پاڵ پارتە سیاسییە ڕاستڕەوە-توندڕەوەکان و قبووڵکردنی تەنها بیرۆکە ڕەگەزپەرستییەکانی ئەو ژێر-گروپانە لە ناو کۆمەڵگەدا، کە ئاسۆیی و وێرانکەرن. بۆیە دەرەنجامەکەی فاشیزمی وێرانکەرە لەسەر بنەمای زۆربوونیان لە ڕێگەی تۆوەوە دژی تۆوپەرستیی وێرانکەری گروپەکانی تر، کە ئەم نەرێکردنە ڕەهایە دەبێتە هۆی جەنگەکان لەبری لێکتێگەیشتن.

مافەکانی کۆمەڵگە وەک گروپێکی سەرەکی

گروپێک لە دوو تاک یان زیاتر پێکدێت (لە دەرەوەی فۆڕمە پوختەکەی کە یەکە)، کە ناسنامەی هاوبەشیان هەیە وەک ئایین، جوگرافیا، کولتوور، ڕەنگ، و هتد. گروپێک دەکرێت وەک ژێر-گروپێک دابنرێت بە بەراورد بە گروپەکانی تر. تاکێک گروپێکی یەکە لە فۆڕمە پوختەکەیدا بە ناسنامەی ناوازەوە، بەڵام ئێمە ئاماژە بە فرەیی دەکەین وەک گروپێک، چونکە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان تەنها لە دۆخی فرەییدا ڕوودەدات. تاکێک دەتوانێت سەر بە

لەلایەن خوسرەو ٩١

چەندین گروپ بێت لە یەک کاتدا. بۆ نموونە کرێکارێکی ئێزیدی، کە سەر بە کوردستانە لە زماندا، کە سەر بە ئایینی ئێزیدییە، کە کرێکارێکە لە ئاستێکی جیهانیدا و ڕەنگە سەر بە پارتێکی سۆسیالیست بێت. یان بۆ نموونە، بەڕێوەبەرێکی بانکی لە زوریخ، کە سەر بە ناوچەی جوگرافیی سویسرایە، کە سەر بە کانتۆنە ئەڵمانی-زمانەکانی سویسرایە، کە کاسۆلیکێکە، کە سەرمایەدارێکە. کۆمەڵگەیەک دادەنرێت جا وەک گروپێکی ناوازە یان گروپێک کە لە چەندین ژێر-گروپ پێکهاتبێت پێکەوە. ئاڵۆزیی گروپەکان ململانێی گروپەکان ئاڵۆزتر بەڵام بەرهەمدارتر دەکات.

بۆیە هەمەجۆریی گروپەکان فراوان دەبێت، کە جیاوازییەکان پێکدەهێنێت. گەورەترین گروپەکان لە ڕووی چەندێتییەوە ئامانجیان قوتدان یان تواندنەوەی گروپە بچووکەکانە لە ڕێگەی ململانێی گروپەکانەوە. بەڵام هەموو گروپەکانیش لە یەکگرتندان لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا. بە هەر حاڵ گەورەترین گروپەکان ئایینەکانن، پانتایی جوگرافیین وەک وڵاتەکان، نەتەوەکان، و چینەکانن وەک چینی-کرێکار و هتد.

هەر کۆمەڵگەیەک وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی جیهانی، کە بەدوای بوونی خۆیدا دەگەڕێت لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە، هەمیشە مافی هەیە. تاکەکان تەنها دەتوانن کاربکەن لە کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی ئاسۆیی بەپێی ئەو مافە، کە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە. مرۆڤەکان هەموویان بەدوای ئامانج و مەبەستەکانیاندا دەگەڕێن بە شێوەیەکی تاکی و ڕەنگە بمانبات بەرەو هەڵە، هەرچەندە تاکێک دەتوانێت کاریگەریی گەورەی هەبێت لەسەر کۆمەڵگە، وەک هونەرمەندێک یان بیرکاریزانێک، بەڵام ناتوانێت ئامانج و پێداویستییەکانی هەموو تاکەکانی تری کۆمەڵگە بەدیبهێنێت.

بۆیە کۆمەڵگە بڕیار بۆ خۆی دەدات بەو ئەندازەیەی کە تێدەگات لە کەڵەکەبوونی لێکتێگەیشتنی تاکەکانی لە ناویدا. ئەگەر شتێکی نوێ بەڵام هەرسنەکراو لەلایەن کۆمەڵگەوە لە فۆڕمی ئۆبژە یان تەنانەت بکەریشدا بکرێتە ناو کۆمەڵگەکانەوە، ئەوا کاردانەوەکە نەرێکردنی ڕەهایە، لەبری نەرێکردنی دیالێکتیکی.

ئەم کاردانەوەیەی کۆمەڵگەکان "لە ڕێگەی نیۆ-نازیزم و ڕەگەزپەرستییەوە" دژی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان ئاسۆیی و توندوتیژە. بۆیە مافی کۆمەڵگەکان ئاراستەکردنە بۆ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان و بەرگریکردن لە تۆوپەرستی دەچێتە ناو ئەم میتۆدە-لۆژیکییە شارستانییەوە. نەوە گەنجە تووڕەکان مافی ئەوەیان هەیە کە ئینتەرناسیۆنالیزم و ئەرکی کۆمەڵگەیەکی نێودەوڵەتی درک پێبکەن، کە پێکهاتووە لە هەموو کۆمەڵگەکان لە ڕووی مێژووییەوە و تەنانەت بە شێوەیەکی ستوونیش لە داهاتوودا. تێکردنی تۆوی-ڕەش بۆ ناو کۆمەڵگەی جیهانی دەوەستێندرێت، کە کاردانەوەیەکی ئاسۆییە لەلایەن خەیاڵپڵاوەکانەوە بۆ ڕەگەزپەرستی و ترس لە هیتلەرە نوێیەکان. بە زمانێکی سادە: ئێمە ناتوانین کۆمەڵگەکان و کۆمەڵگەی جیهانی پارێزراو بکەین بە تێکردنی تۆوی-ڕەش بۆ ناویان. کۆمەڵگەی جیهانی

لەلایەن خوسرەو ٩٢

ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان یەکدەخات لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە لەسەر بنەمای تێکەڵبوونی کولتووری، لەبری تێکردنیان بەو شێوەیە، کە لەلایەن سۆزانی-فێمینیزمەوە خراپ بەکاردەهێندرێت.

خاڵە هاوبەشەکانی سەرمایەداری-وەبەرهێنانی چاوچنۆک و سۆسیالیزمی ئیفلیج

سیاسەتە چەپڕەوەکان بە هەموو ژێر-گروپەکانییەوە بەدوای بوونێکی کۆمەڵایەتیدا دەگەڕێن بۆ هەمووان لە سروشتە پوختەکەیدا، کە هەروەها ئامانجی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە. سیاسەتە ڕاستڕەوەکان بە هەموو گروپەکانییەوە بوونێکی باشتر و پارێزراوتریان دەوێت بۆ ژێر-گروپەکانی خۆیان وەک لە هەمووان لە سروشتە پوختەکەیدا (یەکەم جار من، پاشان ئەوانی تر). ژێر-گروپێک بوونی هەیە لە نێوان ڕاستڕەوەکاندا، کە کۆنترۆڵی نزیکەی تەواوی بەهای ئابوورییان کردووە (بەم پێیەش کۆنترۆڵی بەهای-چالاک و پاسیڤ دەکەن لە ناویدا). ئەوانە سەرمایەدارەکانی دوێنێن و وەبەرهێنەرەکانی ئەمڕۆن. گواستنەوە لە خاوەندارێتیی سەرمایەوە بۆ وەبەرهێنان خەریکە ڕوودەدات، بەڵام هێشتا تەواو نەبووە. بۆیە ئێمە هێشتا پێی دەڵێین سەرمایەداری.

سۆسیالیستەکان بە هەموو ژێر-گروپەکانیانەوە لە کۆمۆنیستە ڕادیکاڵەکان یان ئەنارکیستەکانەوە تا سۆسیال دیموکراتەکان ململانێیان کردووە بۆ گروپێکی پرۆلیتاریای نێودەوڵەتی، کە تەنها ڕێگایە بۆ گەیشتن بە شۆڕشی پرۆلیتاریا بەپێی باوکی بیرۆکەکانیان، کارل مارکس. بۆیە ئەوان لەگەڵ بوونی کرێکاراندان بەتایبەتی لە ئەفریقای-ڕەشپێستەوە، چونکە ئەوان هەموو جۆرە کارە-پیسەکان دەکەن، و بە هیوای یەکخستنیان بۆ شۆڕشەکە. گروپی-سەرمایەدار بە پێچەوانەوە تەنها گروپی یەکگرتوون. سەرمایەدارەکان زۆر لێی ڕازی بوون کە کرێکاری زیاتریشیان هەبێت، بەم پێیەش ئەوان دەیانتوانی سەرمایەی زیاتر بکەن لە بەهای زیاتری کارەکەیان، کە پشتگیریی بوونی ئەوان دەکات بۆ ماوەیەکی درێژتر یان ڕەنگە بۆ هەمیشە. پاشان ئەوان وەبەرهێنانیان تێدا کردووە نەک تەنها بۆ وەرگرتنی بەهای چالاکی کارەکەیان بۆ هەندێک بەهای چالاک، بەڵکو بۆ هەندێک چەندێتیی بێسوودی بەها لەسەر کاغەزێک. ڕەنگ، نەتەوە یان گروپی جوگرافی گرنگ نییە، چونکە گروپی دەوڵەمەندی-باڵادەست دەتوانێت بوونە تۆوپەرستییەکەی خۆی بپارێزێت بەو بەهای-کارە. بوونی تۆوپەرستی وەک زۆربوونی خێزانێکی شاهانە وایە، کە تەختەکە دەدرێت بە کوڕ/ئەندامی-خێزانی هەمان خێزان، یان بە زمانێکی سادە، پاراستنی دەسەڵات لە ڕێگەی تۆوەوە. بەهای کار کۆدەکرێتەوە وەک ئاڵتوون، پارە یان هەر جۆرە موڵکێک، کە دەدرێت بە

لەلایەن خوسرەو ٩٣

ئەندامانی خێزانی گروپی دەوڵەمەند-باڵادەست بە میتۆدی تۆوپەرستی بەتەواوی وەک خێزانە-پاشایەتییەکان.

بە هەر حاڵ سەرمایەداریی چاوچنۆک و سۆسیالیزمی پشێواوی هەموو ژێر-گروپەکان کرێکاری هەرزانتریان تێکردووە بەتایبەتی لە ئەفریقای ڕەشپێستەوە، چونکە ئەوان نەک تەنها کرێکاری سادە بوون لە ڕۆژدا بەڵکو کوڕی-سێکس بوون لە شەودا. سۆزانی-فێمینیزم پەروەردە کرا، و گەیشتە لوتکەی مرۆڤایەتی بە نوێنەرایەتیکردنی ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان وەک هێمای یەکسانی و مرۆڤایەتی لەسەر ڕووکەش، بەڵام لە ڕاستیدا بۆ چێژی-سێکس لەژێر پەردەوە. زۆربەی ژێر-گروپە سۆسیالیست و تەنانەت تەواوی فێمینیستەکان شوێن سۆزانی-فێمینیزم کەوتن بۆ ماوەیەک، تا درکیان بە مەبەستە سێکسییەکە کرد. کەمێک درەنگ بوو، چونکە دڕندەی قینە پێشتر گەشەی کردبوو بۆ نیۆ-نازیزم، کە تێیدا ڕادیکاڵە ڕاستڕەوەکانیش بەدوای بوونی خۆیاندا دەگەڕێن لە ڕێگەی میتۆدی زۆربوونی تۆوپەرستییەوە بەتەواوی وەک کۆمەڵگەی ڕەشپێست. من زۆربوون لە ڕێگەی تۆوەوە ناو دەبەم بە "تۆوپەرستی".

سەرمایەداری گروپێکی سیستەماتیکە بە پێچەوانەی گروپە جیاوازەکانی سۆسیالیست. بۆیە ئەوان بە خێرایی خۆیان ڕێکخست و هەندێک خاڵی هاوبەشیان دۆزییەوە لەگەڵ نیۆ-نازییەکان و فاشیستەکاندا، کە باوترین خاڵیان باڵادەستییە، بۆ نموونە ئەمریکا، بەڕازیل، بەریتانیا، و هتد، کە هەموویان گۆڕاون بۆ سیستەمی پیاو-سالار و سەرمایەدار-تەنها لە ٢٠١٥ بۆ ٢٠٢٠. گەڕانەوە بۆ سەرمایەداری زۆر باشترە لە گەڕانەوە بۆ نیۆ-نازیزم یان فاشیستەکان وەک ڕاستییەکی مێژوویی، چونکە ئەوان نەک تەنها چاوچنۆکن بۆ بەهای کاری ئەوانی تر، بەڵکو تینووی خوێنی هەر ژێر-گروپێکی تریشن، چونکە ئەوان بەدوای بوونی خۆیاندا دەگەڕێن لە ڕێگەی زۆربوونی ڕادیکاڵی تۆوپەرستییەوە و لەلایەن غەریزەی-سێکسەوە ئاراستە دەکرێن ڕێک وەک ئاژەڵەکان. هەرچەندە خاوەن سەرمایەکان لەگەڵ بەناو پشتبەشدارەکانیان (shareholders) و تەنانەت هەندێک جار لەگەڵ بەرژەوەندیدارەکانیان (stakeholders) (بە هەر حاڵ لەگەڵ گروپی خۆیاندا) وەبەرهێنەرانی سەدەی بیست و یەکەمینن، و تەنانەت هەندێک لەو بیرۆکە ڕاستڕەوە-ڕادیکاڵانەش هاوبەش دەکەن، بەڵام ئەوان بە ڕێگەی ئابووری بەدوایدا دەگەڕێن.

لەلایەن خوسرەو ٩٤

هێزە کولتوورییەکان و هێزە سەربازییەکان

ئیمپراتۆریەتەکان (گروپە سیاسییەکان کە زۆر گروپ و ژێر-گروپی تریان ژێردەستە کردووە) بە شێوەیەکی سەربازی یان کولتووری کاریان کردووە بە درێژایی مێژوو. ئیمپراتۆریەتەکانی سۆمەری، میسری و بابلی زیاتر بە شێوەیەکی کولتووری کاریان کردووە، بەڵام ئیمپراتۆریەتی ئاشووری بەتەواوی بە شێوەیەکی سەربازی کاری کردووە لە هەمان کاتدا. هێزە کولتوورییەکان سەرەتا ئایینیان دروستکرد، بەڵام کولتوور هەمیشە ڕێگەیەکی دەرچوونی دۆزیوەتەوە لەو جۆرە ئایینانە لە کۆندا. ئاشوورییەکان هێزێکی سەربازیی گەورە بوون، بۆیە کولتووری زۆریان بەجێنەهێشتووە لە مێژوودا وەک بابل یان هێزە کولتوورییەکانی تری کۆن جگە لە ئامانجە سەربازییەکانیان کە لەسەر هەندێک بەرد نەخشێندراون.

دیالێکتیکی نێوان هێزی سەربازی و کولتوور بووەتە هۆی ئازادیی سیاسیی زیاتر لە ڕووی مێژووییەوە. ئیمپراتۆریەتی ئێرانی وەک هێزێکی کولتووری لەناوبراوە لەلایەن هێزی سەربازیی عەرەبی-ئیسلامییەوە، بەڵام کولتوور دووبارە چرۆی کردەوە وەک هێزێکی کولتووریی زۆر بەهێزتر نزیکەی ٤٠٠ ساڵ دوای داگیرکارییەکە، کە مرۆڤایەتی قەرزاری ئەو کولتوورەیە بۆ بنەماکانی هەموو زانست و شیعر کە دزەیان کردووەتە ناو ژیانی مۆدێرنمان لە ڕێگەی ڕێنێسانسەوە. ناسراوترینەکان بریتین لە خوارزمی، ئیبن سینا، خەیام، فیردەوسی، و هتد. هەرچەندە ئیمپراتۆریەتی عەرەبی-ئیسلامی زۆرێک لە کولتووری ئێرانیی وەرگرت بەڵام ئەوان زیاتر حەزیان لە خوێنڕشتن بوو لەبری بونیاتنان و کولتوور.

بە هەر حاڵ عەرەبەکان ئەو کولتوورەیان زۆربەی کات وەک ئەدەبیات و زانست گواستووەتەوە بۆ ڕۆژئاوا تا ئەوەی ڕێنێسانسی دەستپێکرد.

هەرچەندە هەندێک کولتووری تر لەناوبراون لەلایەن هێزە سەربازییەکانەوە بە شێوەیەکی ئاسۆیی، وەک کولتووری یۆنانی کۆن، بەڵام توخمەکانی دزەیان کردووەتە ناو ژیانی مۆدێرنمانەوە. ئەوە زۆر هەرسکراوترە بۆ ڕۆژئاواییەکان ئەگەر یۆنانی کۆن و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی بەراورد بکەین لێرەدا. یۆنانی کۆن کولتوورێکی گەورەی بەجێهێشتووە، بەڵام ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی تەنها وەریگرت بۆ هۆکاری سەربازی. بۆیە ڕۆمانەکان هەمان کولتووریان بەسەربازی کرد. هەر لەبەر ئەوەیە یۆنانی کۆن هێزێکی کولتووری بوو، بەڵام ڕۆمی کۆن تەنها هێزێکی سەربازی بوو.

شارستانیەت وەک ململانێی-کولتووریی ستوونیی دەستەجەمعی هەمیشە ڕێگایەکی دەرچوونی دۆزیوەتەوە لە پێکدادانە سەربازییە ئاسۆییەکان، هەرچەندە بۆ چەندین سەدە سەرکوت کراوە! ئەو وردە وردە دزەی کردووەتە ناو کۆمەڵگە سەربازییەکان بە فۆڕمی دیالێکتیکی یان ئەو هێزە سەربازییانەی ڕووخاندووە وەک شۆڕشی کولتووری بۆ کۆمەڵگەیەکی کەمتر بەسەربازیکراو.

لەلایەن خوسرەو ٩٥

ئێمە لە نموونەیەکدا شیکاریی بۆ دەکەین: یۆنانییەکانی کۆن ئەمفیتەاتر-یان (Amphitheater) داهێنا بەڵام ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی کردی بە گۆڕەپانی گلادیاتۆرەکان (Gladiators Arena). لقەکانی تری کولتووری یۆنانی لەلایەن ڕۆمانەکانەوە بەسەربازی کران بە هەمان شێوە.

من هەمیشە دەڵێم: "کولتووری ڕۆمانی تەنها پەرداخێک بوو لە زەریای کولتووری یۆنانی".

بۆیە ئێمە توخمەکانی کولتوورەکانی یۆنانی کۆن و ئێرانی کۆنمان هەیە بە شێوەیەکی ستوونی لە شارستانیەتدا لە ڕێگەی ڕۆمانەکان و عەرەبەکانەوە، هەرچەندە ئەوان زۆربەی کات شەڕیان کرد لەبری دیالۆگ. ڕاستییەکە ئەوەیە، کە دیالێکتیک بەرەوپێشچوونی ستوونیی شارستانیەت هەڵدەبژێرێت لە نێوان کارە-سەربازییە ئاسۆییە جیاوازەکاندا، و ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە.

ڕەخنەیەک لە سیاسەتی مەکیاڤێلی-سمیس-ی ئەمریکا

ئێمە گەشەپێدانی کولتووریی فەرەنسی بەراورد دەکەین بە هێزی سەربازیی ئەمریکا لە سەردەمی مۆدێرنماندا. فەرەنسییەکان ڕۆمانیان نووسی و سینەما و فیلمیان داهێنا، کە توخمەکانی کولتووری یۆنانین (شانۆکان) کە لەلایەن ڕۆمانەکانەوە دراونەتە دەرەوە (گەشەپێدانی مێژوویی سینەما). بەڵام هێزی سەربازیی ئەمریکا هۆلیوود و فیلمە-سەربازی، -ئاکشنەکانی دروستکرد، زۆربەی کات بۆ پڕوپاگەندە.

تێبینی: سینەما ڕەگ و ڕیشەی هەیە لە شانۆی یۆنانی کۆندا، و ڕەگ و ڕیشەی هەیە لە چیرۆک-گێڕانەوەی میزۆپۆتامیای کۆندا، وەک سۆمەرییەکان لە ڕووی مێژووییەوە.

ئەمریکا وەک یۆتۆپیای ڕاستەقینەی مەکیاڤێلی کاردەکات. کارکردنە-سەربازییەکەی وشە بە وشە وەسف کراوە لە تیۆریی-سیاسیی مەکیاڤێلیدا "میرەکە"، کە ئامانجی بڵاوکردنەوەی دیموکراسییە لە فۆڕمێکی دیکتاتۆریدا بە میتۆدە دوژمنکارانەکانی سەربازی. مەکیاڤێلی فەیلەسوفێکی ئیتالی بوو، کە دەیویست ئیتالیا بگەڕێنێتەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی و شکۆ-سەربازییەکەی.

کولتوورەکان زیانیان پێگەیشتووە و ئیفلیج کراون لە سەردەمەکانی هێزە سەربازییەکاندا بە شێوەیەکی ئاسۆیی (بەهۆی جەنگەکانەوە)، بەڵام شارستانیەت هەمیشە ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە لە ڕێگەی دیموکراسییەوە بۆ کۆمەڵگەکان.

ئەم میتۆدە-سەربازییە دوژمنکارانانە بۆ هێنانی دیموکراسی ئاشکرایە لە سیاسەتەکانی ئەمریکادا. نموونەکان بریتین لە ئەفغانستان، عێراق و هتد.

ئەمریکا کولتوورێکی-سەربازیی زۆر ڕووکەشانە بەرهەم دەهێنێت کە کاریگەری دەکاتە سەر تەواوی جیهان بەتایبەتی کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکان. هەموو کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکان هاوشێوەسازیی ئەو کولتوورە-سەربازییە ڕووکەشییەی ئەمریکا دەکەن یان ئەوان کاریگەرییان لەسەرە

لەلایەن خوسرەو ٩٦

لەلایەن پڕوپاگەندەی ئەمریکاوە لە ڕێگەی میدیای باوەوە، فیلمەکانی هۆلیوود، ئۆسکار و هتد. تەنها لە پێناو هێزە سەربازییەکەیدا.

ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان بوونیان هەیە لە ئەمریکادا و پێویستە پێکەوە بژین لەگەڵ ڕەگەزەکانی تردا لەوێ. پاشان سیستەمی سیاسیی ئەمریکا دەبێت هەرسکردنیان خێراتر بکات لە کۆمەڵگەدا. بەڵام سیستەمە سیاسییە ڕۆژئاواییەکان بەتایبەتی ئەوروپییەکان ئەفریقییە-ڕەشپێستەکان تێدەکەنە ناو کۆمەڵگەکانی خۆیانەوە، هەرچەندە ئەوە کێشەی ئەوان نییە لە ئێستادا. کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکان لەو سیاسەتانە تێگەیشتوون، بۆیە ئەوان ئیتر لێی خۆشنابن و کاردانەوەکە دژی ئەو ئاشکرایە لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا.

ئێمە وەک کاردانەوەیەکی ئاسۆیی ئەزموونمان کردووە، کە کۆمەڵگەکان سوورییەکانیان ڕەتکردووەتەوە، کە هیچ هەڵبژاردەیەکی تریان نەبوو جگە لە هەڵهاتن لە ماڵەکانیان، کە جەنگەکە هۆکارەکەی گروپە ڕۆژئاوایی و جیهانییەکانی تر بوو لەسەر خاکەکەیان، بۆیە ئەوان بەدوای مافی پەنابەریدا دەگەڕێن لە دەروازەکانی ڕۆژئاوادا.

تێبینی: هەمان ڕەتکردنەوە ڕوویداوە لەگەڵ ئەو نەتەوانەی لەژێر داگیرکاریدان وەک کوردەکان، تبتییەکان، فەلەستینییەکان و تامیلەکان، بەڵام نەبینراوە، چونکە کۆچکردنەکە بە ڕێژەیەکی گەورە نەبووە وەک سوورییەکان.

ئەمریکا سەرمایەداریی ڕەها وەک میتۆدی ئابووری پەیڕەو دەکات کە پشتگیریی هێزە سەربازییەکەی دەکات بە یارمەتیی کۆمەڵگەکانی تری کۆمۆنوێلسی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیای کۆن. ئەوە لە تیۆریی ئابووری-سیاسیی سامانی نەتەوەکانەوە هاتووە لەلایەن ئادەم سمیس، فەیلەسوفی سکۆتلەندییەوە.

تێبینی: ئادەم سمیس پەڕتووکێکی درێژی نووسی، بەڵام بە زمانێکی سادە مەبەستیەتی: "یەکەم جار ئینگلتەرا" بە ڕێگەی ئابووری.

تیۆری-سەرمایەدارییەکەی ئادەم سمیس تەنها پشتگیری دەکات و خزمەت دەکات بە تیۆرییەکەی مەکیاڤێلی لەو کۆمۆنوێلسەدا. بە زمانێکی سادە، ئەمریکا پارە چاپ دەکات (بەهای لەڕادەبەدەر) بۆ پشتگیریکردنی سەربازییەکەی بۆ پاراستنی سوودە ئابوورییەکانی.

بەڵام پاراستنی بوون لە فۆڕمی سوودە ئابوورییەکاندا لە ڕێگەی سەربازی و جەنگەکانەوە دەبێتە هۆی پێکدادانی بەردەوام و خێرایی لێکتێگەیشتن و بەم پێیەش یەکگرتن خاو دەکاتەوە لە نێوان هەر جۆرە گروپێکدا، بە گشتی وەک کۆمەڵگەکان و ئەوەی پێی دەوترێت نەتەوەکان لەمڕۆدا.

ئەو تیۆرییە سیاسییە کاڵ و کرچانە تەنها دەبنە هۆی کێشە لەبری ئەوەی ڕێگا خۆش بکەن بۆ گەشەپێدانی مێژوویی شارستانیەت یان بە زمانێکی سادە: دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لە ڕێڕەوە لۆژیکییەکەیدا.

ئەم سیاسەتانە لەسەر بنەمای بەناو فەلسەفەی پراگماتیزم دانراون نەک تەنها لە ڕووی زمانەوانییەوە بەڵکو تەنانەت لە ڕووی سیاسییەوە. تێکەڵەی سەرمایەداری

لەلایەن خوسرەو ٩٧

و مەکیاڤێلیزم بووەتە هۆی سیاسەتێکی کورت-بینانەی پراگماتیزم، کە لەسەر بنەمای بەسوودبوونی بانگەشەیەک و بەرژەوەندیی هەندێک ژێر-گروپی کۆمەڵگەی جیهانی دامەزراوە لەبری دەرەنجامە لۆژیکییەکان لە دیالۆگی نێوان هەموو گروپ و کۆمەڵگەکاندا لە جیهاندا.

پراگماتیزم نەریتێکی فەلسەفییە کە تێگەیشتن لە زانینی جیهان وەک جیانەکراوە لە بریکاریکردن لە ناویدا دەبینێت. ئەم بیرۆکە گشتییە کۆمەڵێک لێکدانەوەی دەوڵەمەند و هەندێک جار پێچەوانەی بۆ خۆی ڕاکێشاوە. هەموو چەمکە فەلسەفییەکان دەبێت تاقیبکرێنەوە لە ڕێگەی تاقیکردنەوەی زانستییەوە، کە بانگەشەیەک ڕاستە ئەگەر و تەنها ئەگەر بەسوود بێت بۆ ژێر-گروپێک. کە ئەزموون پێکدێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ سروشتدا لەبری نوێنەرایەتیکردنی سروشت، کە زمانی ڕوون پشت دەبەستێت بە بنەمایەکی قووڵی پراکتیزە هاوبەشەکانی مرۆڤ کە هەرگیز ناتوانرێت بەتەواوی 'ڕوون بکرێتەوە'.

پراگماتیزم لە ئەمریکا سەریهەڵدا لە دەوروبەری ١٨٧٠، و ئێستا جێگرەوەیەکی سێیەمی گەشەسەندوو دەخاتەڕوو بۆ هەردوو نەریتی فەلسەفیی شیکاری و 'کیشوەری' لە سەرتاسەری جیهاندا. نەوەی یەکەمی لەلایەن بەناو 'پراگماتیستە کلاسیکییەکان' چارڵز ساندەرس پێرس (Charles Sanders Peirce) (١٨٣٩-١٩١٤) دەستی پێکرد، کە یەکەم جار پێناسەی کرد و بەرگری لە دیدگاکە کرد، و هاوکار و هاوڕێی نزیکی ویلیام جەیمس (William James) (١٨٤٢-١٩١٠)، کە زیاتر پەرەی پێدا و بە توانایەکی زۆرەوە بەناوبانگی کرد.

پراگماتیزم لە سیاسەتدا هەلپەرستییە لە بەرژەوەندیی گروپێک یان ژێر-گروپێکدا، چونکە گروپەکە خۆی وەک چەقی نەک تەنها کۆمەڵگەی جیهانی بەڵکو تەنانەت وەک چەقی گەردوونیش دەبینێت.

پراگماتیزم کۆمەڵگەیەک دەبات بەرەو ئاژەڵی کێوی دڕندە، کە کارەکانیان لەلایەن غەریزەکانەوە ئاراستە دەکرێت، کە خۆیان ئامادە دەکەن بۆ ڕاوکردنی ئەوانی تر.

ڕەخنەیەک لە سیاسەتی جیهانیی باڵی-چەپ

سیاسەتەکانی باڵی-چەپ زیاتر دەبێتە کاردانەوە (دژی ستەمکاریی باڵی-ڕاست) و دەچێتە جەمسەری پێچەوانەی باڵی-ڕاستەوە بە نەرێکردنێکی ڕەها، لەبری ڕێڕەوی لۆژیکی هەڵهێنجانی یان لێکتێگەیشتن. ڕەفتارەکانی زۆربەی ژێر-گروپەکانی باڵی-چەپ بە ڕوونی بەرەو تۆوپەرستی دەچن وەک نەرێکردنێکی ڕەها. سۆزانی-فێمینیزم ململانێ سیاسییەکەی بردەوە لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا و پاشاکەیان هەڵبژارد، ئۆباما وەک باشترین سەرۆک، باشترین فەیلەسوف و سوپەرهیرۆ. بەڵام ئەو بەداخەوە خراپترین بوو لە هەموو حاڵەتەکاندا، لە قووڵاییدا. ئەو لە ڕاستیدا ئەو کەسە بوو کە

لەلایەن خوسرەو ٩٨

خێراتر چێژی سێکسی بۆ سۆزانی-فێمینیزم دابین کرد. ئەو بوکەڵەیەکی دیموکراتەکان بوو، کە دەیانویست بەخشندەیی نیشان بدەن لەگەڵ ئەوەی پێیان دەوترێت ئەفریقییە-ئەمریکییەکان لە ئەمریکادا. هەرچەندە بەخشندەییەکە ئەرێنییە، بەڵام ئەوان هەرگیز بیریان لە دەرەنجامەکانی تۆوپەرستی نەکردووەتەوە. دیموکراتەکان هەندێک وشەیان لەسەر پارچە کاغەزێک بۆ دەنووسی و ئەو هەشت ساڵ بەردەوام دەیخوێندنەوە.

هەمووان سەر بە ڕەشپێستەکان بوون، یان چەپڵەیان لێدەدا بۆ ئەو سۆزانی-فێمینیزمە ساختەیەی بەهرەکە یان سەرکەوتنی بۆ ڕەشپێستەکان و ژنان دەهێنا.

دەرەنجامە ئاسۆییەکانی ئەو تۆوپەرستییە چاوەڕواننەکراو بوون لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا و تەنانەت لە کۆمەڵگەی جیهانیشدا. بەرگرییەکی زۆری هێنا نەک تەنها لە کۆمەڵگەدا وەک بەردبارانکردنی ڕەشپێستەکان لەسەر شەقامەکانی ئەمریکا و بەریتانیا بەڵکو تەنانەت لە سیاسەتیشدا بۆ دەرکەوتنی دۆناڵد ترەمپ.

مێژوو هەرگیز تووتییەکی وەهای نەدیوە لە هیچ سێرکێکدا. دەرەنجامەکە ئەوە بوو، کە ڕەشپێستەکان بوونە پاڵەوان و سوپەرمان و ئەوانی تریش بوونە خەڵکی لاواز و نزم لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە لەسەر گۆی زەوی. ژنە هەلپەرستەکان بەدوای ڕەشپێستەکاندا دەگەڕان لە ڕیزەکاندا. گەنجان لە هەموو کۆمەڵگەکاندا نائومێد بوون لەلایەن ئەو ژنانەوە، و ئەوان تۆمەتبار دەکران بە ڕەگەزپەرستی، جێندەرپەرستی و چەندین چەمکی تری داهێندراو، کە زۆر ڕووکەشن.

هاوکێشە بیرکارییەکە ئاسانە. گەنجان پێویستیان بە سێکس، خۆشەویستی و پێش هەموو شتێک پێکهێنانی خێزانێک هەیە. بەڵام ئەوە هەمووی زیانی پێگەیشت بەهۆی سۆزانی-فێمینیزمەوە.

هەر لەبەر ئەوەشە، نەوە گەنجەکان باوەڕیان بە میتۆدێکی ئاسۆیی کاردانەوەی وەک "نیۆ-نازیزم و ڕەگەزپەرستی" هەیە بۆ بەرگریکردن لەو ڕەشکردنە ئاسۆییە بەو ئامرازە ئاسۆییانەی ناسنامە لە سەرتاسەری کۆمەڵگە جیهانییەکاندا. ڕەشکردن کاریگەریی هەبوو لەسەر بێلانەکان، و هەژاران پێش هەموو شتێک، کە هەمیشە هەمان حاڵەتە لە مێژوودا.

دیموکراتەکان لە ئەمریکا دەبێت بیر لە ئەمریکایەکی کولتووری بکەنەوە، هاوتەریب لەگەڵ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان، لەبری ڕەشکردنی کۆمەڵگەی جیهانی بە پڕوپاگەندەی هۆلیوود و تەنانەت شانازیکردن بە دانیشتووانی جیهانەوە بۆ خۆشگوزەرانی زیاتری خۆیان لە ململانێی سیاسیی گروپەکاندا دژی کۆمارییەکان.

زۆرینەکان و کەمینەکان

ململانێی نێوان گروپەکان بەگشتی لە نێوان دوو زۆرینە سەرەکییەکەدا دەستپێدەکات. بۆ نموونە، لە نێوان خەڵکی سپی و ئەفریقییەکان لە ئەمریکادا. بە ئەفریقییەکان دەگوترا کەمینە چونکە ئەوان کەمترن لە خەڵکی سپی لە ڕووی ژمارەوە. بەڵام کەمینە ڕاستەقینەکان لە سەرتاسەری جیهان و لە ئەمریکادا لە هەموو جۆرەکانی گروپەکان

لەلایەن خوسرەو ٩٩

پشتگوێخراون لەم پێکدادانە ئاسۆییەی نێوان زۆرینەی یەکەم و دووەم. لەسەر ڕووکەش ئێمە بینیمان بە ڕوونی کە سپیپێستەکان و ڕەشپێستەکان لە ڕیزدابوون دژی یەکتر لە شەقامەکاندا بە گۆڕانی سەردەمی ئۆباما بۆ کاتی سەرۆکایەتی ترەمپ، یان ئەوەی پێی دەگوترا "ژیانی ڕەشپێستەکان گرنگە". ئەو دوو زۆرینە جیهانییە لە ململانێدا بوون لەسەر ڕووکەش و هەموو گروپ و کۆمەڵگەکانی تر بەزۆری لە ئەوروپادا نوێنەرایەتیی ئەو ململانێی سپی-ڕەشەیان دەکرد وەک ململانێی نێوان زۆرینە و کەمینە.

بەڵام لە دەرەوەی ئەمریکا، کەمینەیەکی ڕاستەقینەی نەتەوەیی، ئایینیی وەک سامییەکان لە باکووری ئەسکەندەناڤیا بەتەواوی پشتگوێخراون یان تەنانەت سەرکوت کراون، لە هەمان کاتدا وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا ئەفریقییە-ڕەشپێستەکانیان تێکردووە بۆ نیشاندانی مرۆڤایەتی بە ئەوانی تر لەسەر گۆی زەوی و هەندێکیان تەنانەت خەڵاتی ئاشتیی نۆبڵیشیان بردەوە لەوێوە. هەموو کەمینە نەتەوەییە ڕاستەقینەکان لەسەر گۆی زەوی پشتگوێخراون، وەک بەربەرەکان لە باکووری ئەفریقا، تبتییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، کوردەکان لە ڕۆژهەڵاتی-ناوەڕاست، تامیلەکان لە سریلانکا یان هتد.

هۆشیاریی کۆمەڵگەی جیهانی بەئاگاهاتووەتەوە، و ئەو خەریکە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان ڕاستدەکاتەوە لە بەرژەوەندیی هەموو گروپەکان لە هەر جۆرێک لەبری تێکردنە ئاسۆییەکانی تۆو یان لەبری ململانێی نێوان زۆرینەی یەکەم و دووەم لەسەر ئاستی جیهانی.

ڕەخنەیەک لە ململانێی-چینی یەک-دووریانەی مارکس

من لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەم کرد بۆ ماوەی چوار ساڵ کە تێیدا گروپی بچووکی باڵی-چەپ "قوتابخانەی ئۆتۆنۆمی زوریخ" (Autonome Schule Zurich) م خوێندەوە وەک بەشێک لە کۆمەڵگە. پاشان هەموو ساڵێک بەشداریم دەکرد لە ئینتەرناسیۆناڵ-سۆسیالیست، کە هەموو پارتە سیاسییە سۆسیالیستەکان لە سەرتاسەری جیهانەوە کۆدەبنەوە. من لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەکەم تەواو کرد لە پەیمانگە جیاوازەکانی وەک کڵێسا، دیسکۆکان و هتد. لە چەندین وڵاتی ئەوروپیدا.

ئەو ڕاستیانەی سەرەوە هەموویان نیشان دراون لەم گروپە بچووکەدا "ASZ" و هەروەها لە ئینتەرناسیۆناڵ-سۆسیالیست لە جنێڤ، کە تێیدا هەموویان بە خۆیان دەڵێن چەپڕەوەکان، مارکسیستەکان، کۆمۆنیستەکان، هاوڕێیانی پەنابەران و فێمینیستەکان. هەمان کۆپییەکان لکێندراون لە وێستگەکانی شەمەندەفەر، دیسکۆکان، کڵێساکان بەداخەوە. ئەو ڕاستیانە بەتایبەتی ئەوانەی لەلایەن غەریزەی-سێکسەوە ئاراستە دەکرێن ئاشکران نزیکەی لە هەموو بەش و ئەندامەکانی تری کۆمەڵگەکاندا.

لەلایەن خوسرەو ١٠٠

تێبینی: من ڕۆژنامەنووسێکی سەرکەوتوو بووم، کە گۆڤاری Surprise-Magazine چەندین ئیمەیڵ و نامەی باشی تەنها بۆ بابەتەکانی من پێگەیشت. بەڵام دوای نووسینی کورتەیەکی ئەم کتێبە بە زمانی ئەڵمانی، دەرکرام. هەندێک بڕگە سڕدرانەوە و ماناکەی سانسۆر کرا. یەکەم، ئەمە بەو مانایە دێت کە ئەمە هەمووی توێژینەوە و شیکاریی پوختە، بۆیە پێش دەرکردنەکە نووسراوە. دووەم، بەو مانایە دێت کە دەمارگیریی چەپڕەو وەک نازییەکانیش سانسۆر دەکات، هەرچەندە مۆڕاڵی ڕۆژنامەوانی لەگەڵ زانیاری ئازاددایە. سێیەم، من لەسەر پڕوپاگەندەی سیستماتیکی بۆ ڕەشکردنەوە (blackizing) لەلایەن ڕۆژنامەگەرییەوە، لە جیاتی ئینتەرناسیۆنالیزم، لە کتێبێکی جیاوازدا دەنووسم.

بە دەستەواژەی ئاسان، سۆزانی-فێمێنیزم (Slut-feminism)، یاساکانی کۆچبەریی پشێو، باڵی چەپی ڕادیکاڵی دەمارگیر، سۆسیالیزمی خەواڵوو و پێش هەموویان کاری ئاست نزم بوونەتە هۆی ڕەشکردنەوە وەک گشتێک. ڕاستییە ڕەخنەییەکانی تر ڕەنگدانەوەی ئەو زیانانەن.

تیۆری ئابووریی کارل مارکس (مارکسیزم یان کۆمۆنیزم وەک گشتێک) تەنها کاردانەوەیەک بوو بۆ تیۆری سەرمایەداریی ئادەم سمیس، بەڵام ئازاری چینی کرێکار لە نێوان ڕێژەیەکی زۆری خەڵک لە کۆمەڵگەی جیهانیدا هاوبەش بوو. بۆیە مارکسیزم بە خێرایی بە جیهاندا بڵاوبووەوە. سوودەکانی مارکسیزم سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانی ئەمڕۆن، بەڵام ئەو تەنها تیۆرییەکی ئابوورییە و حەقیقەتێکی فەلسەفی نییە، هەرچەندە پاشخانی مێژوویی هەیە بەڵام لەسەر بنەمایەکی لۆژیکی ستوونی نییە. فەرامۆشی غەریزەی سێکسی مرۆڤ دەکات کە کۆمەڵگە دەباتە پێشەوە بە هەمان ئەندازەی غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا.

حەقیقەتی فەلسەفی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە لەسەر دیالێکتیکێک لە نێوان هەردوو غەریزەکەدا، هەرچەندە ململانێی چینایەتی مێژوویی تەنها بەشێکە لە ململانێی گروپەکان.

(تێبینی: مارکسیزم فۆرمێکی کۆمۆنیزمە، کە تەنها بەشێکە لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان، بۆیە ئەو گروپانە وەک چین ئاشکران سەبارەت بە ئابووری، بەڵام بەهۆی یەک-ڕەهەندییە ئابوورییەکەیەوە بەرەو هەڵە دەبات. بۆیە لە دەرەوەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا هەڵخەڵەتێنەرە).

لەلایەن خوسرەو ١٠١

زۆربوونی دانیشتووان لە غەریزەکانی سێکس و خۆراکەوە

کاریگەری ژنان دوای جەنگی جیهانی دووەم دەستی پێکرد. پیاوان لە جەنگ ماندوو بووبوون و دووبارە بیریان لە بەدیلێک کردەوە، وەک بەشداریی سیاسیی ژنان لە کۆمەڵگەکاندا. ئەنجامەکەی کارەساتی زۆربوونی دانیشتووان و سێکسزمی سۆزانی-فێمێنیزمی ئەمڕۆیە، کە تەنانەت ڕەگی لە تیۆری کۆمۆنیزمدایە بەڵام لە بری ململانێی چینایەتی.

ململانێی گروپەکان بەتایبەتی ململانێی ژنان وەک گروپێک لە کاتی ئاشتیدا تەنها زیانی لە تیۆری ئابووریی مارکس وەرگرتووە. پاشان گروپەکان دەستیان کرد بە زۆربوون (دووبارە بەرهەمهێنانەوە) لە ڕۆژئاوا بۆ ململانێی ئاسۆیی ئەگەریی گروپەکان لە داهاتوودا (وەک پاشەکەوتێک بۆ جەنگێکی تری جیهانی)، و وەک کاردانەوەیەکی جیهانیی گروپەکان لە چین، وڵاتانی ئەفریقا و نزیکەی هەموو گروپەکانی سەر هەسارەکە. دانیشتووانی گۆی زەوی لە نزیکەی ملیارێکەوە وەک قارچک بەرزبووەوە بۆ حەوت ملیار.

زۆربوونی دانیشتووان ئەنجامی ململانێی گروپەکانە، نەک تەنها لەسەر بنەمای غەریزەی سێکسی لە ڕێگەی تۆواوە بۆ بەدەستهێنانی زاڵبوون، بەڵکو تەنانەت لەسەر غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا بۆ بەدەستهێنانی بەهای کاری کەسانی تر.

ئەم بارستە حەوت ملیارییەی دانیشتووان پێویستی بە نیشتەجێبوون، وزە، خۆراک و هتد هەیە. بۆیە مرۆڤەکان پێویستە زیاتر لە هەمان هەسارە بەرهەم بهێنن، کە بووەتە هۆی گەرمبوونی جیهان، و چەندین جەنگ بۆ وزە بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

زۆربوونی دانیشتووان لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی ململانێی گروپەکانە بۆ خۆراک، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن وەبەرهێنانی کۆمەڵگەکانی ترەوە بەڕێوەدەبرێت. وەبەرهێنەرانی بانکەکان بەهایەکی لەڕادەبەدەر وەبەردەهێنن بۆ کاری هەرزان، کە بە بەهایەکی ناویی بێبنەما دەدرێت بۆ بەهای ڕاستەقینەی کارەکەیان.

بۆیە، دوو غەریزەی سێکس و خۆراک هۆکارە سەرەکییەکانی زۆربوونی دانیشتووانن لە هەموو کۆمەڵگەکاندا، هەرچەندە یەکێک لە غەریزەکان دەکرێت لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا ئاشکراتر بێت لەوەی تر، بەڵام هەردووکیان پێکەوە پێشەنگایەتیی گەشەکردنەکە دەکەن لە کۆمەڵگەی جیهانیدا.

لێکتێگەیشتنێکی جیهانی، زۆربوونی دانیشتووان دەتوانێت ئەوکات جێگەیەکی جیهانی بگرێت لە یەکگرتنی ستوونیی وەستاندن/کەمکردنەوەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لەسەر لێکتێگەیشتنی کلتووری و نەک لەسەر سێکس یان تۆواویزم (spermatism).

تێبینی: کێشەی زۆربوونی دانیشتووان دەکرێت بە ئاشتیانە چارەسەر بکرێت، ئەگەر یاسای یەک-منداڵ بتوانرێت لە سەرتاسەری جیهاندا پیادە بکرێت. بەمجۆرە هەر دوو هاوسەرێک دەتوانن تەنها یەک منداڵیان هەبێت. ئەنجامی کەمبوونەوەی دانیشتووان دەکرێت لە ماوەی سەدەیەکدا لە سەرتاسەری جیهاندا ببینرێت. ئەوە بەو مانایە دێت کە هەر دوو کەسێک دەبنە یەک (نیوە) لە ماوەی ٥٠ ساڵدا، و چارەکێک لە پەنجا ساڵی داهاتوودا. بۆیە دانیشتووانە حەوت ملیارییەکە دەکرێت کەمبکرێتەوە بۆ نزیکەی ملیارێک و نیو تەنها لە دوو نەوەدا. بەڵام گۆی زەوی دەتوانێت نزیکەی پێنج ملیار بە ئاسانی تێر بکات. ئەوکات بەکاربردن و پێداویستییەکانی نیوەی دانیشتووانی جیهانی مۆدێرن دەتوانێت کێشەی گەرمبوونی جیهانیش چارەسەر بکات. ئەوەش کێشەیەکە لە دەرەوەی ململانێی نێر/مێ، بۆیە زۆربوونی دانیشتووان تەنها لەلایەن هەردوو پیاوان و ژنانەوە دەتوانرێت چارەسەر بکرێت لە سروشتە پوختەکەیدا وەک زۆربوون.

لەلایەن خوسرەو ١٠٢

خراپ بەکارهێنانی گەرمبوونی جیهانی و ئیسلامیزەکردن بە ئاسۆیی

ئەوروپییەکان منداڵێکیان بەربژێر کردووە، گرێتا تونبێرگ (Greta Thunberg) بۆ ئەوەی نیشانی بدەن کە منداڵێکی بێتاوان دەچێت بۆ پاراستنی هەسارەکە و بەرەنگاربوونەوەی سەرمایەداری. هیچ کەسێک ناتوانێت باوەڕ بە وتارە بەتاڵەکانی بکات، بۆیە پیاوە چاوچنۆکەکان دەترسن لەوەی کە ئەو کۆمەڵگەکان زیاتر بە تۆواو ڕەش بکاتەوە، ئەگەر پشتگیری بکرێت. من وتاری بەتاڵم بەکارهێنا، چونکە ئەو تەنها لەبری چارەسەرێک وتار دەدات.

ئەم شێوازە ئایینییەی وتاردانە سوودبەخشە بۆ بردنەوەی ململانێیەک لە ئاشتیدا، بەڵام میتۆدێکی دۆزینەوەی چارەسەرێک نییە. چارەسەرەکە کەمکردنەوەی دانیشتووانی جیهانە بە ڕێگەی ئاشتیانە، وەک یاسای یەک-منداڵ، کە بە سەرکەوتوویی لە چین پیادە کراوە. ئەوە سەرسووڕمانی سیاسەتی باڵی چەپە یەکەمجار، کە ئەوان لە گەرمبوونی جیهانی تێگەیشتوون، بەڵام بەدوای چارەسەرێکدا ناگەڕێن. کێشەکە ئاڵۆزتر و خراپتر دەبێت بە گۆڕینی سەرچاوەکان بۆ نموونە لە کاربۆنەوە بۆ وزەی ئەتۆمی، چونکە دانیشتووانی جیهان پێویستیان بە هەمان بڕی وزە هەیە. مرۆڤ پێویستە دانیشتووان بە ڕێگەی ئاشتیانە کەم بکاتەوە بۆ کەمکردنەوەی بڕی وزە و بەمجۆرە پێداویستییەکانمان.

دووەم، ئەوان بە ئەنقەست بۆ ماوەیەکی درێژ سەرنجیان خستۆتە سەر ئیسلامۆفۆبیا (Islam-phobia) بۆ داپۆشینی ڕەشکردنەوەی کۆمەڵگە، تا ئەوکاتەی کۆمەڵگەی جیهانی کاردانەوەی نیشاندا دژی ئەو تۆواوە. ڕاگەیاندن بەردەوام ڕووماڵی ئیسلامیزەکردنی کۆمەڵگە دەکات بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕەشکردنەوە لەسەر ڕووکەشی کۆمەڵگە، کە ئاشکرایە لە کۆمەڵگەی جیهانیدا بە گشتی و لە هەر کۆمەڵگەیەکی تردا بە وردی. هۆکارەکە ململانێی مێژوویی نێوان ئایینەکانە، بەتایبەتی مەسیحییەت و ئیسلام، کە لە قەبارەی جەنگە جیهانییەکاندا بوون لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کە پێیان دەوترێت خاچپەرستی (crusades). جەنگە خاچپەرستییەکان جەنگە جیهانییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستن، چونکە زۆربەی گروپە شارستانییەکان (کۆمەڵگەکان و ژێر-کۆمەڵگەکان) بەشدارییان لەو ململانێیانەدا کردووە. ئیسلامۆفۆبیا ڕەگی لە ململانێی ئایینیی ئاسۆییدایە لە نێوان ئیسلام و مەسیحییەتدا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. ئەوەی پێی دەوترێت جەنگە پیرۆزەکان و ململانێ ئایینییەکان لە ڕووی مێژووییەوە تێکەڵبوونی کلتوورییان لە نێوان ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتدا بۆ چەندین سەدە دواخستووە.

جەنگ دژی تیرۆر لە سەدەی ٢١دا بە هەمان شێوە پەیڕەوی ئامانجە ئاسۆییەکانی گروپە زاڵەکان دەکات، بۆیە هەندێک نەتەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یان ئەمریکای لاتینی، و گروپە نەتەوەییەکان بە کۆمەڵ لەلایەن ڕاگەیاندنەکانەوە بە تیرۆریست ناودەبرێن یان پیشان دەدرێن. نموونەی ئاشکرا کوردەکانن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەر کاتێک بوونی خۆیان دەپارێزن، کە هاوتەریبە لەگەڵ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان، ئەوا بە تیرۆریست ناودەبرێن، نەک تەنها لەلایەن باڵی ڕاستڕەوەوە، بەڵکو تەنانەت لەلایەن باڵی چەپڕەویشەوە لە بەرژەوەندی گروپە نەتەوەییەکانی تر وەک تورکەکان، عەرەبەکان و فارسەکان. ئەو دەوڵەتە نەتەوەییانە لەسەر خوێنی کوردەکان، یۆنانییەکان، ئەرمەنییەکان و هتد وەستاون بە درێژایی مێژوو تا ئێستا.

لەلایەن خوسرەو ١٠٣

تاکەکان و کۆمەڵگە (گروپەکان بە گشتی)

ئەگەر وا دابنێین کە کۆمەڵگە لە تاکەکان پێکهاتووە یان، کە تاکەکان کۆمەڵگە پێکدەهێنن هەمان شتە لە جەوهەری بووندا. تاک لە کۆمەڵگەدا لەدایک دەبێت، و ئەو لە کۆمەڵگەدا دەمێنێتەوە بەهۆی پێداویستییەکانیەوە، هەرچەندە ئەو بەدوای بوونی خۆیدا دەگەڕێت وەک تاکێک لە کۆمەڵگەدا لە سروشتە پوختەکەیدا. بوون لە ڕێگەی غەریزەکانەوە لە غەریزەی دایکایەتییەوە بۆ غەریزەی سێکسی لە تاکێکدا بەدوایدا دەگەڕێندرێت.

تاکێک گروپێکە لە یەک کەس لە دۆخە ئەقڵانییە پوختەکەیدا. بوونی ئەو هیچ کێشەیەک دروست ناکات تا ئەو کاتەی هەوڵی پاراستنی نادات بە زاڵبوون بەسەر تاکەکانی تردا. بەڵام ململانێ بۆ بوونەکەی بەرکەوتە دەبێت لەگەڵ ململانێی بوونەکانی تاکەکانی تر لە کۆمەڵگەدا. بۆیە ململانێی گروپەکان لە نێوان تاکەکاندا دروست دەبێت. پرۆسەکە لە ڕێگەی سیستەمێکی دیالێکتیکیی لێکتێگەیشتن و بەمجۆرە یەکگرتن لە نێوان تاکەکاندا گەشە دەکات، بەڵام دوای بەرکەوتنەکە. بۆیە، تاکەکان خێزانەکان پێکدەهێنن و لێکتێگەیشتنەکان (ژێر-کلتوورەکان) دروست دەبن. ئەوە تێدەپەڕێت بۆ کۆمەڵگەیەک و هەموو لێکتێگەیشتنەکان وەک کلتوورێک.

کۆمەڵگە وەک جەستەی مرۆڤ یان زیندەوەرێکی زیندوو کاردەکات، هەرچەندە ئەندامەکانی بەهۆی دەمار، خوێن و دەمارەکانەوە بە یەکەوە نەبەستراونەتەوە. بەڵکو لە ڕێگەی ژێر-کلتوورەکانی تاکەکانەوە بە کلتوورەکانی کۆمەڵگەکانەوە بەستراوەتەوە بە تایبەتمەندییەکانی ململانێی گروپەکانەوە بۆ بوونیان. هەر کۆمەڵگەیەک ئامانجێکی هەیە. ئەوکات تاکەکان بە بێئاگایی پەیڕەوی ئەو ئامانجە دەکەن. هەموو ژێر-گروپەکان و ژێر-کۆمەڵگەکان لە کۆمەڵگەی جیهانیدا لە ڕێگەی کلتوورەکانیانەوە پەیڕەوی ئامانجەکانی خۆیان دەکەن، کە دابینکردنی بوونیانە. ئەوکات بەرکەوتنەکان لە نێوان ژێر-کۆمەڵگەکان و کۆمەڵگەکاندا ڕوودەدەن، بۆیە ئەوان ململانێ دەکەن بۆ بوون. بەڵام لێکتێگەیشتنێک لە ڕێڕەوێکی دیالێکتیکیدا لە نێوان گروپەکاندا لە ڕێگەی کلتوورەکانیشیانەوە ڕوودەدات. کۆمەڵگەی جیهانی پەیڕەوی ئامانجی خۆی دەکات، کە ئەنجامی ململانێی دیالێکتیکیی هەموو کۆمەڵگەکانی تر، ژێر-کۆمەڵگەکان یان هەر گروپێکە لە تاکێکەوە بۆ پۆلێکی دیاریکراوی نەتەوەیی، ئایینی یان فۆرمێکی تری کۆمەڵگە. ئامانجی کۆمەڵگەی جیهانی بوونە لە گەردووندا، کە لە ململانێی مێژوویی کلتوورەکانی سەر بە ژێر-گروپەکان یان ژێر-کۆمەڵگەکان پێکهاتووە. ئامانجی کۆمەڵگەی جیهانی غەریزەیەکە، بۆیە پەیڕەوی ڕێڕەوی خۆی دەکات و نەک ئارەزووی تاکێک یان ئارەزووی تەنها گروپێک. ئەم غەریزەی بوونە جەوهەری شارستانییەتیشە. غەریزەی بوون لەلایەن سێکسەوە و بەمجۆرە لە ڕێگەی تۆواوەوە دیاری دەکرێت، بۆیە ئەو ڕێڕەوی زۆربوونە لە مرۆڤەکاندا لە تاکەکانەوە بۆ کۆمەڵگەی جیهانی.

لەلایەن خوسرەو ١٠٤

بۆیە هەموو ژێر-کۆمەڵگەکان ئیرادەیان هەیە کە لە کۆمەڵگەی جیهانیدا بمێننەوە، هەرچەندە زۆربوونی لەڕادەبەدەری ژێر-کۆمەڵگەکان دەبێتە هۆی ململانێی فیزیکی وەک جەنگەکان و ململانێکان لە نێوانیاندا.

غەریزەی ئاژەڵی-بنەمای زۆربوون بۆ بوون لە کۆمەڵگە جیاوازەکاندا بە درێژایی مێژوو بینراوە. دەکرێت دایکسالاری بێت یان باوکسالاری، بەڵام زۆربەی کات باوکسالارییە. زۆربوونی دایکسالاری وەک گروپێکی هەنگ یان گروپێکی مێروولە، کە لەلایەن مێینەیەکەوە بە ناوی شاژنەوە زۆر دەبن. زۆربوونی باوکسالاری وەک گروپێکی شێر یان زۆربەی ئاژەڵە گۆشتخۆرەکان، کە تەنها لە ڕێگەی تۆواوی بەهێزترین سەرکردەی گروپەکەوە زۆر دەبن.

غەریزەیەکی تری گروپەکان و کۆمەڵگەکان هاوسۆزییە (empathy)، کە لە گروپێک لە یەک تاکەوە بۆ خێزانێک و بۆ ژێر-گروپێک بوونی هەیە. هاوسۆزی بەرهەمی هەردوو غەریزە بنەڕەتییەکانی تری سێکس و گەڕان بەدوای خۆراکندایە. غەریزەی هاوسۆزی بە هاوبەشی بەرەو بەخشندەیی دەبات، و ڕێگە خۆش دەکات بۆ یەکگرتوویی کلتووری بەرەو شارستانییەتی جیهانی لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا.

ململانێی گروپەکان و دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان

ململانێی گروپەکان ململانێیەکە لە نێوان دوو تاکدا وەک گروپی بنەڕەتی بۆ دوو گروپ وەک خێزان و بەمجۆرە کۆمەڵگەکان. ململانێی گروپەکان بە شێوەیەکی هاوتەریب لە نێوان هەموو تاکەکان و گروپەکاندا لە سەرتاسەری گۆی زەوی ڕوودەدەن، بۆیە ململانێی گروپەکان ئاسۆییە و بۆ ماددە و جێگەیە یان ئاماژەیە بۆ جێگە.

ئەم ململانێیە دەکرێت بە ئاسانی هەرس بکرێت وەک کێبڕکێ لەسەر شوێنی کار لە نێوان تاکەکاندا، یان کێبڕکێ لە نێوان دوو کۆمپانیادا یان تەنانەت لە نێوان دوو دراوسێدا. زۆربەی ململانێکان لە سەردەمی مۆدێرنی ئێمەدا ئابوورین، کە کۆمەڵگەی جیهانی پاڵناوە بۆ بەکاربردنی ڕێکوپێک، کە گۆی زەوی پاڵناوە بۆ گەرمبوونی جیهانیی کارەساتبار، کە کۆمەڵگەکانی پاڵناوە بۆ چوونە قووڵایی ململانێی نەتەوەیی، ئیتنی، و ڕەگەزی.

لەلایەن خوسرەو ١٠٥

ئەگەر بە وریاییەوە لێکۆڵینەوە لە مێژوو بکەین، ئەوا ململانێیەکی مێژوویی گروپە جیاوازەکان دەبینین. ململانێی مێژوویی گروپێک لە هەمان کاتدا بوونەکەی مسۆگەر کردووە. زۆر گروپ لە ململانێی گروپەکاندا لەناوچوون لەپێناو دابینکردنی بوونی ئەوانی تر کە لە ململانێدا بوون لەگەڵی.

ململانێی گروپەکان بزوێنەری شارستانییەت بووە لە ئاشتیدا و تەنانەت گۆڕاوە بۆ بۆمبێک لە جەنگە وێرانکەرەکاندا.

دیالێکتیک هەرگیز لە جەنگەکاندا ڕووینەداوە، چونکە هیچ لێکتێگەیشتنێک و هیچ یەکگرتنێکی کلتوورەکانی سەر بەو گروپانەی لە ململانێدان ڕوونادات، کە پێگەی نەرێکردنی ڕەها دەگرنەبەر. گروپەکان لە ئاشتیدا یەکدەگرن و دوای تێگەیشتن لە یەکتری لە ڕووی کلتوورییەوە، و هەموو گروپەکان پێکەوە شارستانییەتیان دروستکردووە بە درێژایی مێژوو، بۆیە ئەوان بەردەوام دەبن لە بەدیهێنانی ئەم شارستانییەتە لە داهاتوودا، کە ئیتر مێژوویی نییە بەڵکو ستوونی یان دیالێکتیکییە.

ڕووکەش لە هەستەوە و قووڵایی لە تێگەیشتنەوە

هەرچیشێک کە ئێمە بە پێنج هەستەکەمان (بینین، بیستن، بۆنکردن، تامکردن، بەرکەوتن) هەستی پێدەکەین، لە چەمکێکی گشتیی فەلسەفیدا ڕووکەشین و لەسەر ڕووکەشن. ئەو هەستانە سنووردارن بۆ تێبینییەکان و تاقیکردنەوەکان. تەنها ئۆبژێکتەکان دەکرێت بە هەستەکان تاقی بکرێنەوە. بۆیە دەکرێت پێیشی بوترێت دیاریکردنی ئۆبژێکتەکان لە ڕێگەی هەستەکانەوە. ئەم دیاریکردنە ئۆبژێکتیڤە لە ڕێگەی هەستەکانەوە نەک تەنها تاکەکەسییە، بەڵکو کۆمەڵایەتیشە. مرۆڤەکان بە درێژایی بوونی مرۆڤایەتی تاقییان کردۆتەوە و پاشان تاقیکردنەوەکانیان وەسف کردووە و چەمکە هاوبەشەکان، ناوەکان، پێناسەکان، هەواڵەکان (predicates) و پۆلەکانیان لێ دروستکردوون لە ڕووی زمانەوانییەوە.

ئەم تێبینی و تاقیکردنەوانە ستراتیژیی خاوی تاقیکردنەوە و هەڵەکردن لە لۆژیکدا لەخۆدەگرن. هەرچیشێک پەیوەندی بە ئۆبژێکتێکەوە هەبێت لەسەر ڕووکەشە وەک ڕاستەقینەیی، کە دەتوانرێت ببینرێت، ببیسترێت، دەستی لێبدرێت، بۆن بکرێت و تام بکرێت. بۆ نموونە جەنگی سووریا، یان ترسی منداڵێک لە سەگێک، یان سێکسی نێوان جووتێک. سۆزداریکردنی پیاوێک یان ژنێک لەسەر ڕووکەشە بەڵام لە قووڵاییدا لە غەریزەی سێکسییەوە سەرچاوەی گرتووە (یان هاندراوە).

ئێمە دەتوانین بچینە قووڵایی تەنها لە ڕێگەی ڕووکەشەوە. ئەو پۆلانە، ناوەکان، هەواڵەکان، پێناسەکان و چەمکانە سوبژێکتن، بۆیە ئەوان دۆخی ئۆبژێکت نین بەڵکو دۆخی سوبژێکتن لە مێشکماندا. ئەم سوبژێکتانە وەک بیرۆکەکانی ئێمە لە قووڵاییدان، بۆیە ئەوان ئیتر لە دەرەوەی مێشک نین. ستراتیژییەکانی بەڵگەهێنانەوە وەک هەڵهێنجان (deductive) و ئیستیقرا (inductive) دێنە ئاراوە لە قووڵاییدا وەک قۆناغێکی ئەقڵانی بۆ دروستکردن، بۆ بەستنەوە و بۆ دەرەنجامگیریی هەموو ئەو پۆلانە، ناوەکان، هەواڵەکان، پێناسەکان و هتد.

لەلایەن خوسرەو ١٠٦

با وا دابنێین کە، منداڵێک دەست لە فڕنێک دەدات و دەستی بە گەرمییەکە دەسووتێت (تاقیکردنەوە و هەڵەکردن لە تاقیکردنەوەیەکدا)، پاشان هەست بە ئازار دەکات. بۆیە ئەو لە ڕێگەی بەرکەوتنەوە هەست بە گەرمییەکە دەکات. دایکەکە دووری دەخاتەوە و فێری دەکات، کە گەرمییەکە مەترسیدارە (چەمکی "گەرمی" وەک سوبژێکتێک). پاشان سوبژێکتی گەرمی لە مێشکی منداڵەکەدا دروست دەبێت وەک وێنەی ئۆبژێکتی "فڕن"، کە ئەو پێشتر ئەزموونی کردووە بە سووتانی دەستی. هەر کاتێک ئۆبژێکتێکی گەرم دەبینێت، سوبژێکتی گەرمیی بیردەکەوێتەوە. ڕووکەش تەنها ڕەنگدانەوەی هەستەکانە و نەک لێکدانەوە، بەمجۆرە نەک تێگەیشتن.

بۆیە قووڵایی ئاماژەیە بۆ هۆشیاری و ڕووکەش ئاماژەیە تەنانەت بۆ ناهۆشیاریی دەروونی. ئەوە تاکەکەسییشە، بۆیە هەستەکان یەکەمجار هی تاکێکن. بەڵام ئەو پێنج هەستە هاوبەشن لە نێوان هەموو تاکەکاندا بە کۆمەڵ و تەنانەت لە مێژووی مرۆڤایەتیشدا. ئەوان (هەستەکان لەسەر ڕووکەش) گەیەنەرن بۆ قووڵایی (لێکدانەوە و تێگەیشتن) تەنانەت لە ڕووی مێژووییشەوە.

بۆیە گروپە نەتەوەییەکان، ئایینییەکان یان ڕەنگە جیاوازەکانی مرۆڤەکان، کە ئێمە دەیانبینین، هەموویان لەسەر ڕووکەشن، و نەک قووڵایی. کلتوورەکانی ئەو گروپانە لە قووڵاییدان، بۆیە ئەوان لێکتێگەیشتنە مێژووییە دەستەجەمعییەکانی ئەو گروپانەن.

بەڵام فۆرمی ئەو لێکتێگەیشتنانە لە سەرەتای شارستانییەت و هەروەها پێشتریش هەموویان لە ڕێگەی هەستەکانەوە تاقی کراونەتەوە. ئەم ستراتیژییەی تاقیکردنەوە پێی دەوترێت تاقیکردنەوە و هەڵەکردن.

بۆیە ڕووکەش یان مرۆڤە سەرەتاییەکان و پاشان ئۆبژێکتیڤیتەی هەستەکان ئەوکات ئەوان بنەمای کلتوور بوون.

بە بەردەوامی تاقی کراونەتەوە لەلایەن دروستکردنی ناوەکان، چەمکەکان و پۆلەکانەوە لە تاقیکردنەوە و هەڵەکردنەکانیانەوە لە ڕووی زمانەوانییەوە. ئەو سوبژێکتە دەستەجەمعییە سەرەتاییانە پێویستیان بە کات و وزەی کەمتر بوو بۆ ئەوەی بە قۆناغ لە ڕێگەی ستراتیژییەکانی تری بەڵگەهێنانەوە تاقی بکرینەوە. پاشان کلتوورە سەرەتاییەکان بە کۆمەڵەیەکی بچووک لە سوبژێکتەکان یەکەمجار لەلایەن چەندین تاقیکردنەوە و هەڵەکردنەوە دروست بوون.

دوای ئەوە ستراتیژییەکانی تری ئیستیقرا بەکارهێنراون بۆ گەشەپێدانی بەڵگەهێنانەوە بە شێوەیەکی سەرەکی ئارگومێنتەکانی هەڵهێنجان و و لێکتێگەیشتنە سوبژێکتیڤەکان بە ئاسانی. بەکارهێنانی ستراتیژیی تاقیکردنەوە و هەڵەکردن دەکرێت بە ئاسانی لە کلتوورە سەرەتاییەکانی وەک سۆمەری و پاشان میسڕیدا ببینرێت. ئەم ستراتیژییەی تاقیکردنەوە و هەڵەکردن هێشتا لەلایەن مرۆڤی مۆدێرنەوە بەکاردەهێنرێت، هەر کاتێک دەگەینە خاڵێک کە ستراتیژییەکانی تری وەک هەڵهێنجان و ئیستیقرا ناتوانن بۆ ئێمە سوودبەخش بن بەتایبەتی لە زانستی تاقیکاریدا. بۆ نموونە نەشتەرگەرییەک تەنها لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و هەڵەکردنەوە دەکرێت ئەنجام بدرێت، بۆیە پزیشکەکان چەندین جار ئەنجامیان داوە و هەڵەکانی خۆیان بۆ نەوەکانی تر نووسیوەتەوە و لە کۆتاییدا یەکێکیان دەمارە ڕاستەکەی دۆزیوەتەوە و هەموو ئەوانی تر ئەم میتۆدە ڕاستە بەکاردەهێنن، لە حاڵەتێکدا بۆ ئەوەی نەخۆشەکە نەکوژن. ئەوە لێکتێگەیشتنی دەستەجەمعییە یان کلتووری گروپی پزیشکەکانە.

لەلایەن خوسرەو ١٠٧

ڕووکەش، کە ئاماژەیە بۆ جێگە و ماددە، کە ئاسۆییە، ئەوە بەو مانایە دێت لە ماوەیەکی کورتدا مامەڵەکردن لەگەڵ ماددە و بەمجۆرە جێگەیە. با ئاوێنەیەک وادابنێین. ئەگەر ئاراستەی ڕووناکی بکەیت، ئەوا بەبێ هیچ جیاوازییەک دەیداتەوە. بەڵام مرۆڤ ئیتر ئاوێنەیەکی سادە نییە کە تەنها لە ڕەنگدانەوەکانی پێنج هەستەکەوە دروست بووبێت وەک مرۆڤی سەرەتایی.

مرۆڤ دەتوانێت ئەو تێبینی و ڕاستەقینەییانە ببەستێتەوە و دەرەنجامگیری بکات، کە پێی دەوترێت ئەقڵانییەت (rationalism). درککردن و تێگەیشتن لەو زانیارییە گەیشتووانەی پێنج هەستەکەوە، لە ژێر ڕووکەشدان و لە قووڵاییدان، کە کانت (Kant) بە سوبژێکتیڤیش ناوی دەبات. بۆیە تێگەیشتن و شیکاریکردنی زانیارییەکان لە پێنج هەستەکەوە دروستیی ئەقڵانی پێکدەهێنێت، کە ئێمە پێشتر لەسەرەوە لە بەشی لۆژیکدا باسمان کردووە. لێکتێگەیشتنە ئەقڵانییەکان (قووڵایی) بە هاوتەریبی لەگەڵ ناڕوونی مێژوویی ئایینەکان و ئەفسانە بێبنەماکاندا گەشەیان کردووە، کە لەگەڵ مرۆڤی سەرەتایی لە کلتوورە سەرەتاییەکاندا دروست بوون، بەڵام لەگەڵ کلتوورەکاندا تێپەڕیون/گەشەیان کردووە، هەرچەندە هیچ دروستییەکی لە ناو خۆیدا نەبووە.

لێکتێگەیشتنە جیاوازەکان (لێکدانەوە ئەقڵانییەکان) کلتوورە جیاوازەکانیان دروستکردووە بە کۆمەڵ تەنها لە نێوان گروپێک یان ژێر-گروپێکدا، جا لە نێوان دوو تاکدا بێت، یان لە نێوان دوو ژێر-گروپدا کە لە زۆر تاک پێکهاتوون وەک گوندە سەرەتاییەکان و پاشان شارەکانی سۆمەرییەکان. بۆیە کلتوورە جیاوازەکان و گەشەکردنە ستوونییەکەیان هەموویان لە قووڵاییدان. بۆ نموونە، شوێنەوارناسێک هەرەمەکانی میسڕ دەبینێت و دەستیان لێدەدات. پاشان لێکۆڵینەوە دەکات و لە کۆتاییدا درک بەوە دەکات، کە کلتوورێکی کۆن (یان میتۆدێکی پۆست-سەرەتایی پێکەوە-ژیان) لە میسڕدا هەبووە، کە شوناسێک بۆ تێگەیشتن یان درککردنەکەی دروست دەکات. بەڵام لە هەمان کاتدا، ئەو وێنەیەکی دەگرێت و تاقیکردنەوەکانی بۆ ئێمە لە گۆڤارێکدا وەسف دەکات. ئەوکات وەسفکردن/لێکدانەوە سوبژێکتیڤەکەی دەبێتە لێکتێگەیشتن (لێکدانەوەی) سوبژێکتیڤی من و تۆ، بەمجۆرە ئەقڵانییەت تەنانەت دەستەجەمعییشە.

ئێمە ئاو لەسەر ڕووکەش دەبینین، بەڵام دەتوانین لە پێکهاتە گەردیلەییەکەی لە ئۆکسجین و هایدرۆجین لە قووڵاییدا تێبگەین، ئەگەر و تەنها ئەگەر ئێمە ڕووکەشەکەی شیکاری بکەین بۆ ئەوەی تێبگەین لەوەی بە چاوی پەتی نایبینین. ئەوکات دەگەینە ئۆبژێکتەکانی تری وەک ئۆکسجین و هایدرۆجین، کە ئەوان پێویستیان بەوەیە زیاتر و زیاتر شیکاری بکرێن بۆ ئەوەی بە سوبژێکتیڤی لێیان تێبگەین/لێکیان بدەینەوە.

ئەقڵانییەت و ناڕوونییەکەی هەمیشە بابەتێک بووە لە ئەدەبیاتدا.
من ڕووکەشی هەموو شتێکم بینی
لە قووڵایی هەموو شتێک تێگەیشتم
,,,,
ئێستا درک بەوە دەکەم، کە من هیچ نازانم
چونکە مێشک کاری کرد بەڵام دڵ هیچ نەیکرد

لەلایەن خوسرەو ١٠٨

کلتوورەکان و ژێر-کلتوورەکان

کلتوور پێکهاتووە لە هەموو ئەو میتۆد و ئامرازانەی کە کۆمەڵگەیەک بۆ تاکەکان گەشەی پێداون بۆ پێکەوە ژیان. ئەو ڕێگاکانی نانخواردن تا میتۆدەکانی قسەکردن و فێربوون لەخۆدەگرێت، کە لەلایەن ئەو گروپەوە گەشەی پێدراوە، کە ئەو میتۆدانەی دۆزیوەتەوە بۆ بوونی هەموو ئەندامەکانی لە تێگەیشتندا لە ڕووی مێژووییەوە بە کۆمەڵ.

با وا دابنێین کلتووری جوگرافیی ئینگلتەرا لە ڕووی ئەقڵانییەوە، کە ئەوان چا و شیر پێکەوە بۆ نانی بەیانی دەخۆنەوە. پاشان لەلای ڕاستەوە ئۆتۆمبێل لێدەخوڕن بۆ سەر کار. لە کۆتاییدا دەگەنە زانکۆی ئۆکسفۆرد و پاشان دەست دەکەن بە فێربوون و لێکۆڵینەوە بۆ گەشەپێدانی میتۆدی نوێ بۆ ژیان، لە ڕاستیدا بۆ تەواوی کۆمەڵگە. کلتووری بەریتانی سەر بە پۆلی کلتوورە گەشەسەندووەکانە و بەمجۆرە لەسەر بنەمای ئەقڵانییەت و بەڵگەهێنانەوەی زیاترە.

با وا دابنێین کلتووری ئایینیی ئیسلام وەک ڕێوڕەسمێکی ناڕوون، کە ژنێک نانی بەیانی بۆ مێردەکەی ئامادە دەکات لە بەیانیدا. پاشان پیاوەکە ڕێنماییەکانی قورئان دەدات بە ژنەکە، کە ئەو یاسایانە وەک میتۆد تەنها تا ئەو کاتەی محەمەد قورئانی نووسیوە گەشەیان پێدرابوو، و بە دەگمەن دوای ئەو گۆڕدراون. ئەو دەڕوات بۆ کار. ئەو دوو کچە گەنج سەرکۆنە دەکات کە هەموو جەستەی خۆیان دانەپۆشیوە بەپێی هەمان یاسا و ئایەتە گەشەنەسەندووەکان. پاشان ئەو دەگاتە مزگەوت و دەست دەکات بە نوێژکردن بۆ ئەڵڵا.

ئەو خەڵک بانگهێشت دەکات بۆ ئەوەی هەمان ڕێوڕەسم ئەنجام بدەن، ئەگەر بانگهێشتەکە قبوڵ نەکرا، ئەوا دەتوانێت پاڵیان پێوەبنێت بۆ ئەوەی باوەڕ بهێنن، تەنانەت بە توندوتیژی. کلتووری ئیسلامی گەشەنەسەندووە، و ئەو لەسەر ڕێوڕەسم و نائەقڵانییەتی زیاتری دێرینە.

ئەوکات کلتوورەکان یان لەسەر بنەمای ڕێوڕەسم، یان لەسەر بنەمای ئەقڵانییەت پێشڕەوی دەکرێن. ئەوان جیاوازن بەهۆی جوگرافیا، نەتەوە و هتد.

ژێر-کلتوورەکان کلتوورەکانی گروپە بچووکترەکان یان ژێر-گروپەکانن لە کۆمەڵگەیەکدا. بۆ نموونە ژێر-کلتووری جوگرافیی مانچستەر یان هەر بەشێکی تری ئینگلتەرا، کە خەڵکی لەوانەیە شەکری زیاتر بکەنە ناو چا و شیرەکەیان یان بە گەرمی یان ساردی بیخۆنەوە. لە مەزهەبی شیعەی ئیسلامدا، ئەوان ناوچەوان دەخەنە سەر بەردێک لە کاتی نوێژکردندا کاتێک بۆ ئەڵڵا دەچەمێنەوە، بەڵام سوننەکان وای ناکەن.

چوارینەی "ئایین":
لەوەتەی ئەو ڕۆژەی، کە مرۆڤایەتی پاڵدەنێت بۆ دووبارە کۆبوونەوە
لەوەتەی ئەو شەوەی، کە ترسی یەکتر دروست دەکات
,,,,
ڕۆژ و شەوەکە پێکەوە خودایەکیان دروستکرد
ئەو دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی سزای هەمووان بدات پێکەوە

لەلایەن خوسرەو ١٠٩

شارستانییەت

سێ کیشوەری ئاسیا و ئەفریقا (ئەوروپا بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ) لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەیەک دەگەن. گروپە جیاوازەکانی مرۆڤەکان وەک ئەفریقییەکان، ئاسیاییەکان و ئەوروپییەکان دەیانتوانی لە پێش-مێژوودا لەسەر خاک و تەنانەت دوای دەستپێکردنی شارستانییەتیش لە ڕێگەی دەریایەوە بەیەک بگەن. تێکەڵەیەک لەو جۆرە گروپانە وردە وردە پێکهات وەک هیندۆ-ئەفریقییەکان (کە پێیان دەوترێت ساميیەکان)، هیندۆ-ئەوروپییەکان (کە پێیان دەوترێت ئارییەکان).

ململانێی ئاژەڵی-بنەما لە نێوانیاندا فۆرمی لەناوبردنی یەکتریان دەگرت. ئەم ململانێیەی ئەم گروپە ئەقڵانییانە دەستی کرد بە گەشەکردن لەگەڵ کلتوورەکانیاندا لە ئەقڵانییەتە سەرەتاییە پوختەکەیدا لە قووڵاییدا نەک تەنها بۆ بەهێزکردنی بەرگری بە توندوتیژی، بەڵکو تەنانەت بۆ بەهێزکردنی ئاشتیش لەسەر بنەمای لێکتێگەیشتن. ئەم لێکتێگەیشتنانە کلتوور یان میتۆدی جیاوازی ژیانیان دروستکرد. پاشان ئەم گروپانە بەردەوام بوون لە ململانێکەیان لە ڕێگەی کلتوورەکانیانەوە لەبری ململانێ ئاژەڵی-بنەماکانی نێوانیان، هەرچەندە ململانێکان مانەوە، و گەیشتە سەردەمی مۆدێرنی ئێمە.

لەلایەن خوسرەو ١١٠

هەر کاتێک گروپەکان دەچنە نەرێکردنی ڕەهای یەکتری لەبری نەرێکردنی کلتووری لە دیالۆگدا.

هەموو گروپەکانی تری دەوروبەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەلایەن ئەو کلتوورانەوە ئاراستە کراون. پاشان گروپ لە دوای گروپ چوونەتە ناو ململانێوە. ئاشکرایە، کە گروپێک دەستی کردووە بە لەناوبردنی ئەوانی تر لە سەرەتای ئاراستەکردنەکەدا، بەڵام وردە وردە چووەتە سەر ململانێیەکی شارستانیتر. بۆ نموونە، ڕۆمانییەکان دەستیان کرد بە لەناوبردنی گروپەکانی تری دەوروبەریان، کە کلتوورەکەیان بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن یۆنانییەکان و فینیقییەکانەوە ئاراستە کرابوو. ئەڵمانەکان توندوتیژ بوون دژی گروپەکانی تری دەوروبەریان، هەر کە لەلایەن ڕۆمانییەکانەوە ئاراستە کران، بەڵام لە کۆتاییدا چوونە سەر ململانێیەکی شارستانی، کە ئێمە دەتوانین ئەمڕۆ کلتوورێکی دەوڵەمەندی ئەڵمانی ببینین. شارستانییەت بە ئاسانی ئەنجامی هەموو کلتوورەکان یان دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانی کلتوورەکانە لە قووڵاییدا و نەک لەسەر ڕووکەش. ئەوە بەو مانایە دێت یەکگرتنی ئەوەی لە قووڵایی ململانێی گروپەکاندا بە تێپەڕبوونی کات (بە ستوونی) ڕوویداوە/ڕوودەدات. کۆمەڵگە جیاوازەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر ڕووکەش بە ئاسۆیی پێکیانداداوە و جەنگ، جینۆساید و ڕەتکردنەوە/دەرکردنی یەکتریان هەبووە، بەڵام ئەوان دیالێکتیکێک (لێکتێگەیشتنێک) و بەمجۆرە یەکگرتنێکی لێکتێگەیشتنەکانیان لە قووڵاییدا گەشەپێداوە، کە پێی دەوترێت کلتووری جیهانی بە کۆمەڵ یان شارستانییەت.

بۆیە کلتوورەکان تێکەڵ بوون، هەرچیشێک لە قووڵاییدا زۆرترین ڕاست بووبێت، هەرچەندە ڕاست تەنها دەرەنجامە لە بەڵگەهێنانەوەی هەڵهێنجاندا نەک حەقیقەتی گەردوونی. شارستانییەت ئەنجامی ئەم دیالێکتیکەیە لە نێوان کلتوورەکان لە قووڵایی کۆمەڵگەکان و گروپەکاندا لە ڕووی مێژووییەوە. بۆیە شارستانییەت هەمیشە لێکتێگەیشتن و یەکگرتنی نێوان گروپەکانی هەڵبژاردووە، لەبری جەنگە درێژخایەنەکان لەسەر ڕووکەش. ئێمە دەتوانین بە ئاسانی شارستانییەت ناوبنێین „لێکتێگەیشتنی مێژوویی ئارگومێنتە نێو-کلتوورییەکانی نێوان گروپەکان، کە یەکەمجار گەشەی کردووە، پاشان یەکگرتنەکانی ئەو لێکتێگەیشتنانە و لە کۆتاییدا تێکەڵبوونی مرۆڤەکان تەنانەت لەسەر ڕووکەشیش.

جەنگەکان تەنها شارستانییەتیان دواخستووە، هەرچەندە هەندێک جار شارستانییەتیان هێناوە بۆ گروپە نائاشارستانییەکان. بۆ نموونە، ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی نەیدەتوانی شارستانییەت ببات بۆ کۆمەڵگەکانی باکووری ئەوروپا بەبێ شمشێر. هەمان شت ڕوویدا لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمدا دواتر، بۆیە ئەوان دەیانتوانی شارستانییەت ببن بۆ ئەفریقا و کیشوەری ئەمریکا تەنها بە شمشێر، هەرچەندە جەنگ بۆ زاڵبوونی ئەوان و پاراستنی بوونێکی باشتر بوو دژی ڕکابەرە ئەوروپییەکانی تر. دڕندەیی ئەو جەنگانە ئەوەندە دوور ڕۆیشت کە خەڵکە ڕەسەنەکان لە زۆر ناوچەدا سڕدرانەوە،

لەلایەن خوسرەو ١١١

کە بە دەگمەن لە شارستانییەتی دێریندا ڕوویداوە. کۆیلایەتی و چینی کرێکار بە هەمان شێوە بە توندی مامەڵەی دڕندانەیان لەگەڵ کرا.

من ئەوە بە نموونەی دروستکردنی خانوویەک ڕوون دەکەمەوە. بۆ دروستکردنی خانوویەک پێویستمان بە خشت، چیمەنتۆ، ئاسن و هتد هەیە، کە هەموویان بینراون. ئەگەر ئەوانە فڕێدرابێتنە سەر یەکتر، ئەنجامەکەی تێکەڵەیەکی بێکەڵکە لەو ماددانە. بەڵام ئەگەر بە ئامرازەکانی ئەندازە، هونەر، و هتد پێکەوەیان بنێین، ئەوکات ئەنجامەکەی خانوویەکی جوانە. ئەندازە و هونەر ڕاستیی کلتوورە جیاوازەکانن کە لە ڕووی مێژووییەوە بۆ ئێمە ماونەتەوە، و ئێستا ئەوان بەشێکن لە شارستانییەت.

ماددە خاوەکان وەک گروپەکان وان لەسەر ڕووکەش. ئەندازە، هونەر و هتد وەک کلتوورەکان وان لە قووڵاییدا و ئەنجامی خانووەکە شارستانییەتە. ئۆبژێکتەکانی وەک خشت و چیمەنتۆ بە تەواوی ئۆبژێکتن و لێکتێگەیشتنە سوبژێکتیڤەکەی ئێمە بە تەواوی کلتوورەکەیە. جیاوازییەکە ئەوەیە، کە کۆمەڵگەکان و گروپەکان چالاکن، بەڵام دروستکردنی خانوویەک ناچالاک و مردووە. ئامانجی دروستکردنی خانوویەک هەبوونی پەناگەیەکە بۆ پاراستنی بوونی خێزانەکە. ئامانجی گەشەپێدانی شارستانییەت پاراستنی بوونی کۆمەڵگەی جیهانییە.

بۆیە شارستانییەت دیالێکتیکی هەموو ململانێی گروپەکانە بە ستوونی، کە گروپەکان دەکرێت ئیتنی، جوگرافی، ئایینی، و هتد بن.

وێنە: یەکگرتنی کلتوورەکان لەسەر دەرەنجامە ڕاستەکان لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا بەرەو ئامانجە جیهانییەکەیان „شارستانییەت“!

لەلایەن خوسرەو ١١٢

سیستەمە پەروەردەییەکان و گروپەکان

سیستەمە پەروەردەییەکان باوترین ئامراز و ڕێگاکانن بۆ گواستنەوەی کلتوور بۆ نەوە نوێیەکان لە کۆمەڵگەیەکدا، بەمجۆرە گواستنەوەی شارستانییەت لە کۆمەڵگەی جیهانیدا، و گەشەپێدانی شارستانییەت ئاماژەیە بۆ سیستەمێکی پەروەردەیی لە هەمان کاتدا. بۆیە گروپێک زیاترە لە تاکێک وەک گروپی بنەڕەتیی یەک.

قوتابخانەکانی سۆمەرییەکان/بابلییەکان/یۆنانییەکان لە سەردەمی دێریندا هێشتا بینراون لە دۆزینەوە شوێنەوارییەکاندا. بەڵام دواتر پەرستگا، کڵێسا و مزگەوت زاڵبوون بەسەر پەروەردەدا بە گەیشتنی ئایینە ڕەهاکان. ئایینەکان بەداخەوە خۆیان نوێکردووەتەوە تا سەردەمی مۆدێرن، و ئەوان بەدوای زاڵبوونی خۆیاندا دەگەڕێن لە ڕێگەی ململانێی ڕەها و ناپاکەوە دژی یەکتری و تەنانەت دژی شارستانییەتی دێرینیش بە زۆری تا ئێستاش. ئەوان بە بێئاگایی لە ململانێی گروپەکانی تاکی بنەڕەتیدان دژی خۆی، کە لەلایەن غەریزە تاکەکەسییەکانەوە سەرکردایەتی دەکرێت بۆ پاراستنی بوونی، کە دەبێتە هۆی ململانێیەک بۆ دانایی و گەشەپێدانی کلتوور، بەمجۆرە گەشەپێدانی شارستانییەت. بەڵام شارستانییەت ڕێگەیەکی دۆزیوەتەوە بۆ ئازادکردنی خۆی لەو ململانێ ناتەندروستانە، هەرچەندە پێغەمبەرەکانی دروستکردووە لە هەندێک ڕۆشنبیرانی دێرینەوە، و بەمجۆرە ململانێکەی بۆ چەندین سەدە وەستاندووە.

یەکەم سیستەمی پەروەردەیی تۆکمە دەکرێت وەک ئەکادیمیای پلاتۆ (Plato) ئاماژەی پێبدرێت، هەرچەندە ئەکادیمیا لە پێش-مێژووی پلاتۆدا گەشەی کردبوو، و ڕەگە گەشەنەسەندووەکانی لە کلتووری فێرکردنی سۆمەریدایە. بە هەر حاڵ، ئەکادیمیا یەکەم فۆرمی کامڵی سیستەمە پەروەردەییەکان بوو لە سەردەمی دێریندا.

لەوانەیە پیادەیەک لە تەنیشتمەوە لەسەر شەقام پزیشکێک، ئەندازیارێک یان پرۆفیسۆرێک بێت، کە تۆ لەسەر شەقام پێیدا تێدەپەڕیت لە سەردەمی مۆدێرنی ئێمەدا. بە هەر حاڵ گروپی خوێندەوار زیادی کردووە بۆ یەکێک لە گروپە ئاشکراکانی کۆمەڵگە، کە لەلایەن کۆمەڵگەوە دروستکراوە بۆ دابینکردنی پێداویستییە کلتوورییەکان (بەمجۆرە شارستانییەت)ی هەموو تاکەکان لەو کۆمەڵگەیەدا.

گروپی خوێندەوار بە ناوە جیاوازەکانی وەک (ئیلیت، و هتد) هەمیشە بوونی هەبووە، تەنانەت لە سەردەمی دێرینیشدا، کە پلاتۆ دژی هەندێکیان (کە پێیان دەگوترا سۆفیستەکان) هەستایەوە، چونکە ئەو مامۆستایانە بە هەڵە پێناسەی دادپەروەرییان دەکرد لە بەرژەوەندیی فەرمانڕەوا و حاکمە زاڵەکان. گروپی سۆفیست تەنانەت لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا گەشەی کردبوو بۆ ئەندازیاران و پزیشکان تا سەردەمی مارکس. مارکس پێی دەگوتن چینی ناوەڕاست، کە ئەوان ئەوەندە بەدەست دەهێنن بۆ پشتگیریکردنی بوونی خۆیان، کە ئەوان چینی کرێکار ڕادەگرن بۆ سەرمایەدارەکان و گروپە زاڵەکان تەنها بۆ نانێکی ئەوەندە کە گەدەیان پڕ بکات، لە حاڵەتێکدا کە بتوانن بە زیندوویی بمێننەوە. ئەوان هەردووکیان پێناسەیان کردوون وەک ژێر-گروپێک لە

لەلایەن خوسرەو ١١٣

کۆمەڵگەدا. ئەم ژێر-گروپە هەمیشە لە خزمەتی گروپی زاڵدا بووە، جا ڕاستەوخۆ لە خزمەتی دیکتاتۆرەکاندا بێت، یان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە خزمەتی سەرمایەدارەکاندا بێت تا دیموکراسییە مۆدێرنەکانی ئێمە.

گروپی خوێندەوار ژێر-گروپێکی پێویست بووە و دەبێت لە کۆمەڵگەکاندا، تەنها بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی نێوان ژێر-گروپەکانی تر لە کۆمەڵگەی جیهانیدا، کە دوو جەمسەری زاڵ و ژێردەستەن.

بە هەر حاڵ ئەوان دروستکراون بۆ خزمەتکردنی هەموو ئەوانی تر لە کۆمەڵگەدا، هەرچەندە ئەوان بە زۆری خزمەتی ژێر-گروپە زاڵەکانیان کردووە لە ڕووی مێژووییەوە. تاکەکان و ژێر-گروپەکان لە کۆمەڵگەدا خزمەتی ژێر-گروپی خوێندەواریش دەکەن، بۆیە ئەوان بێلایەنتر گەشەیان کردووە بەرامبەر بە ژێر-گروپی زاڵ لە ململانێی مێژووییدا. ئەوان ڕاستەوخۆ خزمەتی دیکتاتۆرەکان و ئۆلیگارشە زاڵەکانیان دەکرد لە سەردەمی دێریندا، بەڵام ئەوان ئەمڕۆ بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ خزمەتی نیۆ-سەرمایەداریی زاڵ دەکەن لە فۆرمی وەبەرهێنانی مۆدێرنیدا. ئەوان گەشەیان کردووە بەرەو بێلایەنی زیاتر، لەبری خزمەتی ڕەهای سەردەمی دێرین.

ململانێیەکی تاکەکەسی لە نێوان زاناکاندا هەیە، کە پاڵیان پێوەدەنێت بۆ گەڕان بەدوای ناوبانگدا لەمڕۆدا. کۆمەڵگە تاکە تایبەتەکان لە نێوانیاندا دروست دەکات، کە ئەوان بەرهەمی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانن و ئەنجامی کێبڕکێی تاکەکەسیی ئەوان نین. ئەو هەڵبژێردراوانە ڕۆشنبیرانن، کە شیکاریی کۆمەڵگە دەکەن بۆ باشتربوون.

هەندێک لە ڕۆشنبیران دەگەنە شایستەترین و پوختترین شیکاری. ئەوانە فەیلەسووفن. سیستەمە پەروەردەییەکان ناتوانن بە هیچ شێوەیەک فەلسەفە یان زانست بەرهەم بهێنن، بەڵام کۆمەڵگە، هەر کاتێک پێویستی بە یەکێکیان بێت لە ململانێکانیدا، کە لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانی نێوان ڕۆشنبیرانەوە دروست بووە. پەروەردە تەنها زانیاری دەگوازێتەوە بۆ نەوەیەکی تر.

گەڕانکەرانی ناوبانگ هەن لە نێوانیاندا، کە لە ململانێیەکی ناتەندروستی تاکەکەسییدان بۆ بەدەستهێنانی ناوبانگ و بەمجۆرە سەرمایە. گەڕان بەدوای ناوبانگیش لەسەر بنەمای غەریزەی سێکسی یان بەهای ماددییە، بۆیە هانی هەر تاکێک دەدات لە ڕێگەیەوە و بەمجۆرە باشترە بۆ بەدەستهێنانی بوونێکی زیاتر بۆ تاکەکە. زۆربەی گەڕانکەرانی ناوبانگ پێکەوە گروپێک پێکدەهێنن دژی تاکەکان و گروپەکانی تر، کە بەدوای تێگەیشتندا دەگەڕێن لە قووڵاییدا بە میتۆدە ئەقڵانییەکان. گەڕانکەرانی ناوبانگ لەسەر ڕووکەشی کلتوور دەمێننەوە، و سایکۆلۆژیای گروپەکان وەک هاوسۆزی بەکاردەهێنن بۆ بردنەوەی ململانێکە. ئەوان بە زۆریش دەیبەنەوە، بەڵام تەنها لە لایەنە ئاسۆییەکاندا و نەک لە قووڵایی شارستانییەتدا.

سیستەمە پەروەردەییەکان لێکۆڵینەوە لە کلتوور دەکەن و تاکە خوێندەوارەکان بەرهەم دەهێنن تا ئەو کاتەی کۆمەڵگە پێویستی بە یەکێکیان دەبێت بۆ شیکاریکردنی کۆمەڵگەکە. ئەو تەنها

لەلایەن خوسرەو ١١٤

بەدوای ناوبانگدا ناگەڕێت بۆ غەریزەی بوونی خۆی، بەڵکو بۆ هەموو ئەوانی تر، بەڵکو بۆ غەریزەی بوونی کۆمەڵگەی جیهانی. چوارینەی „گەڕانکەرانی ناوبانگ“:
ئەوانەی، بەدوای ژیاندا دەگەڕان لە گەردوونی بێسنووردا
بە جیاواز قسەیان دەکرد دەربارەی ئەم سەمایە ڕێکخراوە
,,,,
نەیاندەزانی، کە لە خانەیەکدا بوون هەیە
قسەی بێمانایان کرد و بێ ئاگایی مردن

پەرەسەندنی زانیاری وەک کلتووری پوخت

زانیاری گەشەی کردووە بەهۆی/لە تاقیکردنەوە و هەڵەکردنی شارستانییەتە سەرەتاییەکانەوە و گەیشتووەتە سۆمەرییەکان کە سەرکەوتن و هەڵەکانی تاقیکردنەوە بەردەوامەکانیانیان تۆمار کردووە. پاشان کۆکردنەوەی زانیاری گەشەی کردووە بە ستراتیژییەکی خاوی ئیستیقرا-هەڵهێنجان، کە پێی دەوترێت ڕەوانبێژی (rhetoric) لە شارستانییەتەکانی دوای سۆمەریدا. پاشان یۆنانییەکان میتۆدەکانی کۆکردنەوەی زانیارییان پەرەپێدا و پوختیان کردەوە بە جیا لە یەکتری وەک تاقیکردنەوە و هەڵەکردن، هەڵهێنجان، و لە کۆتاییدا ئیستیقرا.

تەواوی پێشکەوتنی مێژوویی تەنها دۆزینەوەی ئەو میتۆدانە پیشان دەدات، کە پێشتر هەبوون لە بوونی گەردوونیدا لە تەنۆلکەکانەوە بۆ گەلەئەستێرەکان، بەڵام وردە وردە دۆزرانەوە لە ڕێگەی ململانێ سروشتییەکانی مرۆڤەکانەوە، (نەرێکردنەکانی نێوان دژبەیەکەکان) کە تەنانەت لە زمانیشدا هەبوون و لە کۆتاییدا لەلایەن لۆژیکەوە پوخت کرانەوە.

هەموو وشە زمانەوانییەکان، ناوەکان، پێوانەکان، پێناسەکان و هتد وەک دیاریکەری ئۆبژێکتەکان و بەمجۆرە سوبژێکتەکان گەشەیان پێدراوە بۆ و لە ڕێگەی ستراتیژییەکانی بەڵگەهێنانەوەی لۆژیکەوە لە تێبینییەکان و تاقیکردنەوەکانەوە بۆ هەڵهێنجان و لە کۆتاییدا ئیستیقرا.

هەموو مرۆڤەکان و بەتایبەتی گروپە خوێندەوارەکانی کۆمەڵگەکان بەشدارییان کردووە لەم گەشەکردنانەی کلتوورەکاندا یان بە دەستەواژەیەکی باشتر: لەم گەشەکردنەی شارستانییەتدا. ڕۆشنبیران بەرپرسیارێتی زیاتریان هەبووە بۆ یەکلاییکردنەوەی ململانێکان لە هەر جۆرێک لە پێدادان و جەنگەکانەوە (لە نەرێکردنە ڕەهاکانەوە) بۆ ئارگومێنت، ڕەوانبێژی و دیالۆگ (بۆ نەرێکردنە دیالێکتیکییەکانی تێز و ئەنتی-تێز).

لەلایەن خوسرەو ١١٥

مێژووی فەلسەفە بە کورتی

فەلسەفە هەموو زانیارییەکی بەشە جیاوازەکانی کۆکردۆتەوە و میتۆدێکی ژیانی وەسفکردووە/پێناسە کردووە. زانیاری تەنها لەلایەن گروپێک یان کۆمەڵگەیەکی دیاریکراوەوە گەشەی نەکردووە، بەڵکو بە شێوەیەکی جیهانی لەلایەن هەموو کۆمەڵگەکانەوە بە بڕی جیاواز فۆرمی گرتووە.

پاشان فەلسەفە لە ژێر کۆنترۆڵی بڕەکەی و وردییەکەیدا بووە لە هەر قۆناغێک/سەردەمێکدا، بەتایبەتی لە ژێر کۆنترۆڵی ستراتیژییەکانی بەڵگەهێنانەوەدا. کۆمەڵگەکان هەموو زانیارییەکەیان بە کۆمەڵ کۆکردووەتەوە، بەڵام کەسێک کە پێی دەوترێت فەیلەسووف میتۆدەکەی وەسفکردووە/پێناسە کردووە، هەرچەندە لە ڕێگەی زانیارییە دەستەجەمعییە مێژووییەکەی کۆمەڵگە و تەنانەت کۆمەڵگەکانەوە.

کۆمەڵگە فەیلەسووفێک دروست دەکات، هەر کاتێک هەموو تاکەکان و ژێر-گروپەکان بەدوای ڕێگەیەکی باشتری ژیاندا بگەڕێن لە ململانێی دیالێکتیکیدا لە ماوەیەکدا (بە ئاسۆیی). بۆیە فەیلەسووفەکە لەو کۆمەڵگەیەوە دێت، کە تێیدا ئەزموونی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و دزەکردنەکانی ململانێی گروپەکانی کردووە. فەلسەفەکەی بەندە بە زانیاری، سەربەخۆیی و دیدگای فەیلەسووفەکە، تا ئەو ڕادەیەی بتوانێت ڕێگە/میتۆدە نوێیەکە ڕوون بکاتەوە و پێناسەی بکات.

فەیلەسووفەکان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەلایەن ڕۆشنبیرە خوێندەوارەکانیشەوە دروستکراون، چونکە ئەوان هەندێک لە کێشەکانی ململانێی گروپەکانیان لە کۆمەڵگەدا ڕوون کردۆتەوە، کە فەیلەسووفەکە هەموو کێشەکان پێکەوە دەبەستێتەوە و ڕێگەیەک بۆ دەرچوون لە کێشەکان دەردەهێنێت.

سەرەتای فەلسەفە لەلایەن فەیلەسووفە سروشتییەکانەوە تێکەڵەیەکە لە زانیارییە سروشتییەکانی سۆمەری، بابلی، میسڕی، کە بە زۆری لەلایەن تالیس (Thales) و پاشان ئاناکسیمینیس (Anaximenes) و ئاناکسیماندەر (Anaximander)ەوە کۆکرابووەوە. ئەوان هەوڵیان دا بوون/هەبوون لە ڕێگەی سروشتەوە وەسف بکەن، کە ئەوان هەوڵیان دا ئارکی (Arche) یان ماددەی ڕەسەنی بوون/هەبوون بدۆزنەوە.

یەکەم فەلسەفە کە لە دژبەیەکەکانەوە دەرکێشراوە، نەک تەنها سروشتی بەڵکو تەنانەت ئەخلاقیش، لە شیعرەکانی زەردەشتەوە دێت. هەموو دژبەیەکەکانی تر دەگەڕێنەوە بۆ ململانێی نێوان دژبەیەکی سەرەکی چاکە و خراپە؛ ئاهورا مەزدا، هێزی دروستکەر دژی ئەنگرە مینیو، هێزی وێرانکەر. دژبەیەکەکانی تر لە ململانێی نێوان ئەو دووانەی سەرەوەوە دێن وەک وتەی باش/ وتەی خراپ، بیری باش/ بیری خراپ، کردەوەی باش/ کردەوەی خراپ. لە ڕاستیدا، مرۆڤ دەبێت هەمیشە لایەنی باشەی ئەنجام دابێت بۆ ئەوەی بگاتە ئەو ئاستەی کامڵبوونی مرۆڤ و لێزیکبوونەوە لە هێزی دروستکەر. بەمجۆرە نزیکبوونەوە لە دژبەیەکەکان یەکەم وەرچەرخان بوو لە سروشتەوە بۆ ئەخلاق.

لەلایەن خوسرەو ١١٦

ئەم دژبەیەکانە لەلایەن پیتاگۆراسەوە هێنرانە یۆنان، پاشان دووەم وەرچەرخانی فەلسەفە لە سەردەمی دێریندا ڕوویدا، کە شیکاریکردنی دژبەیەکەکان بوو لە سروشتدا بەتایبەتی لە بیرکاری و مۆسیقادا لەلایەن پیتاگۆراس و قوتابییەکانیەوە. هیچ بەڵگەیەک نییە کە پیتاگۆراس قوتابیی زەردەشت بووبێت، بەڵام بیرکردنەوەکانیان هاوشێوەن. پیتاگۆراس خەڵکی سامۆس، میلێتە، کە هاوسنوور بووە یان لە ژێر دەسەڵاتی شانشینەکانی میدی/فارسیدا بووە لە سەردەمی خۆیدا، کە ئەو بەریەککەوتنی هەبووە لەگەڵ فەلسەفەی زەردەشت. دە دژبەیەکی سنووردار-بێسنوور، تاک-جووت، یەک-زۆر، ڕاست-چەپ، نێر-مێ، وەستان-جووڵە، ڕاست-چەماوە، ڕووناکی-تاریکی، چاکە-خراپە، و چوارگۆشە-لاکێشە. پیتاگۆراس تەنانەت وەک ماگۆسێکیش ئەم بیرکردنەوانەی بڵاوکردووەتەوە، هەمان شت وەک زەردەشت.

پاشان زانیاری گەشە دەکات لە یۆنانی کۆندا دوای ناساندنی دژبەیەکەکان، کە ئەوانیش لە ناکۆکیدان. پۆل، پێناسە، چەمک لە زماندا گەشە دەکات و چەندین فەیلەسووف بە بۆچوونی جیاوازەوە کە بە پێش-سوقراتییەکان ناسراون سەرهەڵدەدەن.

بەڵام لە کاتی/دوای شکستی ئەسینا لەلایەن سپارتاوە، زنجیرە-فەیلەسووفێکی وەک سوقرات، قوتابییەکەی پلاتۆ، و ئەرستۆ پێویست بوون لەلایەن کۆمەڵگەی ئەسیناوە بۆ بەرگریکردن لە کۆمەڵگەکە بە ئامرازەکانی فەلسەفە، کە ئەو فەلسەفەیەش تەنانەت بەرەو ئەسینا و بەمجۆرە بۆ تەواوی یۆنان گەشتی کرد. سوقرات دەستی کرد بە ڕەخنەگرتن لە دۆخی هەنووکەیی (دژی سۆفیستەکانی سەردەمەکەی، کە لە بەرژەوەندیی گروپی زاڵ بوون لە ململانێ کۆمەڵایەتی-سیاسییەکاندا) و پێکهاتەکانی کۆمەڵگەی ئەسینا بە وشە. ئەمە دووەم وەرچەرخانی فەلسەفە بوو کە قووڵتر چووە ناو ئەخلاقەوە، کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕا لە نێوان تاکەکانی کۆمەڵگەیەکدا. سوقرات دژی نادادپەروەری ڕاپەڕی لە ڕێگەی ناکۆکییە قووڵترەکان لە دیالۆگدا. لە کۆتاییدا لەلایەن گروپی زاڵی کۆمەڵگەوە سزای مەرگی بەسەردا سەپێنرا، هەرچەندە ئەوان ١٠٠ دیموکرات بوون. دیموکراسی هەمیشە ئەم کێشەیەی زاڵبوونی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە تا سەردەمی مۆدێرن، کە دەبێت لاوازتر گوێڕایەڵی گروپی هەڵبژێردراوی زاڵ بێت. شۆڕشی سوقرات سێیەم وەرچەرخانی فەلسەفە و زانیارییە لە دژایەتییەکانی ناو سروشتەوە بۆ دیالۆگی مرۆڤ و ناکۆکییەکانی ناو دیالۆگ.

قوتابییەکەی سوقرات، پلاتۆ دەستی کرد بە شیکاریکردنی دیالۆگەکە و ئەو ستراتیژیی بەڵگەهێنانەوەی هەڵهێنجانی دۆزییەوە (ئەوەی ئەو تەنها پێی دەڵێت بەڵگەهێنانەوە). ئەرستۆ تەنانەت زیاتریش ڕۆیشت، و ئەو ستراتیژیی ئیستیقرای دۆزییەوە لە دیالۆگەکان/گفتوگۆکانەوە. ئەوان هەڵسەنگاندنیان بۆ سیستەمی پەروەردەیی نەدەکرد یان بەدوای سیستەمێکی فەلسەفیدا نەدەگەڕان بە ئارەزووی ناوبانگیان، بەڵکو لە ڕێگەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانەوە. کۆمەڵگەی هۆشیاری ئەسینا سۆفیستەکانی وردە وردە سڕییەوە، چونکە ئەوان زیانیان بە ئامانجی کۆمەڵگەکە دەگەیاند

لەلایەن خوسرەو ١١٧

لە بەرژەوەندی ژێر-گروپی زاڵدا. لێکۆڵینەوە لە سیستەمی پەروەردەیی تەنانەت پلاتۆشی بەرەو هەڵە برد؛ بۆیە ئەو بەدوای پاشایەکی فەیلەسووفدا دەگەڕا لە ڕێگەی سیستەمە پەروەردەییە داهێنراوەکەیەوە. سیستەمە پەروەردەییەکەی پلاتۆ تەنها توانی پاشایەکی دانا دروست بکات نەک پاشایەکی فەیلەسووف، وەک ئەوەی ئەو بەدوایدا دەگەڕا لە کەسایەتی مامۆستاکەی سوقراتدا.

پاشان فەلسەفە و زانیاری شکست پێهێنرا تەنانەت لەلایەن خودی ئەرستۆشەوە، بۆیە ئەو هەمان پاشای دانای دروستکرد لە قوتابییەکەی ئەلێکساندەر، کە جیهانی شارستانیی دێرینی داگیرکرد. ئەمەیە هێزی زانیاری کە پاشایەکی وای دروستکرد، هەرچەندە زانیاری دەچێتە ژێر دەسەڵاتی گروپی پاشا، مەقدۆنییەکان لەگەڵ هەندێک یۆنانی تر. ئیمپراتۆرییەتێک ئیتر پێویستی بە فەلسەفە نەبوو، بەڵکو پێویستی بە ڕێسا و یاسا بوو لە زانیارییە کۆکراوەکان و ئەندازیارانەوە بەو ئەندازەیەی کە بۆ ماشێنی جەنگ پێویست بوو. بەمجۆرە فەلسەفە و تەنانەت کۆکردنەوەی زانیاریش کەوتنە ژێر هێرشەوە، بەتایبەتی لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانییەوە دواتر، کە تەنانەت ئایینیشی بڵاوکردەوە بۆ چەسپاندنی ڕێسا ڕەهاکانی بە ئەفسانە و باوەڕی کڵێسا. ئەوە زستانی فەلسەفە بوو، هەرچەندە زانیارییە کۆکراوەکان بەتایبەتی ئەندازە لەلایەن ئەندازیارانەوە بەکاردەهێنرا بۆ تێرکردنی ئیمپراتۆرییەتەکە بە پرد و باڵەخانەکان، بەڵام گەشەپێدانی زانیاری بەخودی خۆی نزیکەی مردبوو.

ماکیاڤێلی (Machiavelli) بەرهەمی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بوو، کاتێک کۆمەڵگەی ئیتاڵی پارچە پارچە بووبوو و کۆمەڵگەکەی پێویستی پێی بوو، هەرچەندە ئەو ئاماژە بە دیموکراسی دەکات بە بەکارهێنانی هێزی سەربازی بە هەمان شێوەی باوباپیرانی، ڕۆمانییەکان، بەڵام ئەوە لەدایکبوونەوەیەکی فەلسەفە بوو لە قەبارەیەکی بچووکدا. هەرچەندە ئەوە وەرچەرخانێک نییە بەڵکو لەدایکبوونەوەیەکی فەلسەفەیە.

وەک دەبینین فەلسەفە و زانیاری تەنها لە بەرژەوەندی ئەو گروپانەدا بوون کە لەسەرەوە پێیان دەگوترا فەیلەسووف، کە بە زۆری دەبووە هۆی ناوەندیبوونی زاڵبوون/دەسەڵات لە کۆمەڵگەکانیاندا لە بەرژەوەندی گروپەکانی خۆیان. هۆکارەکە ئەوە بوو کە شارستانییەت بە تەواوی لە سەرتاسەری جیهاندا بڵاونەبووبووەوە لە سەردەمەکانیاندا یان تەنها بەشێکی بەرەو باکوور و باشوور دەجووڵا.

کارل مارکسیش لە کاتێکدا لەدایکبوو، کە کۆمەڵگەی جیهانی بۆ یەکەمجار پێویستی پێی بوو، نەک تەنها ناوچەیەک. ئەگەر ئەو لەدایک نەبووایە ئەوا کۆمەڵگە کەسێکی تری پڕدەکرد لە زانیاری، دانایی و هۆشیاری بۆ شیکاریکردنی دوایین کێشەکانی ململانێی گروپەکان بە ستوونی لەو ماوەیەدا/سەردەمەدا. پاشان فەلسەفە و زانیاری بۆ یەکەمجار لێکۆڵینەوە لە جیهان دەکەن لەبری تەنها یەک کۆمەڵگە، بەڵام لێکۆڵینەوە لە بابەتێکی غەریزەیی وەک گەڕان بەدوای خۆراکدا لەسەر ڕووکەش (ئابووری) چوارەم وەرچەرخانی فەلسەفەیە نەک جیهانیبوونی. دەبێت ئەوەش زیاد بکەین، کە زیگمۆند فرۆید (Sigmund Freud)

لەلایەن خوسرەو ١١٨

هەروەها غەریزەی سێکسیی لە قووڵاییدا شیکاری کرد دواتر، کە هەروەها سەر بە چوارەم وەرچەرخانی فەلسەفە و زانیارییە بۆ غەریزەکان.

بۆیە ئێمە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە فەلسەفەی گەردوونیی زەردەشت و تێگەیشتنی ئەو بۆ نەرێکردن لە گەردووندا و تەنانەت مرۆڤیشدا سوودبەخشترین سەرداوی فەلسەفە بووە و فۆرمە خاوەکەی زانیاریی پوخت بووە بۆ مرۆڤ. هەر بۆیە بۆ پلاتۆ و پۆلیماثە (polymath) یۆنانییەکانی تریش ئەوەندە گرنگ بووە. دژبەیەکەکان و ناکۆکییە گەردوونییەکانیان گەیشتە هێگڵ، و ئەو پەرەی پێدا بۆ فەلسەفەی دیالێکتیکی، کە لایەنی تاریکی مرۆڤی هێنایە ژێر ڕووناکی.

پاشان زەردەشتییەت کەمکرایەوە بۆ مرۆڤێک لەلایەن فریدریش نیچەوە، کە ئەو سوپەرمانێکی دروستکرد لە میتۆدۆلۆژیا و ئێپیستیمۆلۆژیای پوختی زەردەشت (هەروەها کامڵبوونی مرۆڤ لەلایەن زەردەشتەوە). تۆ دەتوانیت شانازیی تەنها تاکێک بدۆزیتەوە لە کتێبەکەی نیچەدا „بەمجۆرە زەردەشت قسەی کرد“، هەرچەندە دژبەیەکەکانی زەردەشت سەر بە دەستەجەمعیبوونَ و تاک دەتوانێت وتەی باش، بیری باش و کردەوەی باش لە کۆمەڵگەدا بەدەست بهێنێت. پاشان تێنەگەیشتن/لێکدانەوەی هەڵە بۆ فەلسەفەکەی ئەدۆڵف هیتلەری دروستکرد، کە کەسایەتی سوپەرمانەکەی نیچەی بەرجەستە کرد. بەڵام ئەم سەرداوە فەلسەفییەی شارستانییەت و هی زەردەشت دووبارە ڕێگەی خۆی دەدۆزێتەوە و بەها ئەخلاقییەکان دەگەڕێنێتەوە لەگەڵ زانست و گەشەپێدانی زانیاری ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەهێزتر. ئێمە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە مرۆڤ دەتوانێت تەواوی زانیاریی خۆی و بەمجۆرە هۆشیاریی مێژوویی خۆی دابمەزرێنێت.

ئەوکات سیستەمە پەروەردەییەکان پێویستن، بۆیە ئەوان زانیاری دەپارێزن لە بەرژەوەندی ململانێی گروپەکانی کۆمەڵگەکاندا کە هەمان مرۆڤ دروست دەکەن لە ناو سیستەمە پەروەردەییەکاندا کە تاکەکان دەبێت فێرببن بە یەک-ڕەهەندی، بە هەمان شێوە، هەرچەندە ئەم لێکچوونە وەک کۆپییەک داهێنان و نزیکبوونەوە جیاوازەکان سنووردار دەکات (بەمجۆرە ناکۆکی لە بوون/هەبووندا). بەمجۆرە سیستەمی پەروەردەیی دەبێت لە ناو دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا گەشەی پێبدرێت و هەنگاو بە هەنگاو تێیدا نوێ بکرێتەوە، کە چەندین میتۆدی جیاوازی فێربوون لەخۆدەگرێت، کە لە پێشینەیی دەدات بە تاکەکان بۆ تێکەڵکردنی تاقیکردنەوەی داهێنان، و هەڵەکردن (کە تێیدا دۆزینەوە بەناو ناکۆکییە لۆژیکییەکانی دژبەیەکەکاندا تێدەپەڕێت)، ستراتیژییەکانی بەڵگەهێنانەوەی هەڵهێنجان و ئیستیقرا.

چوارینەی „ڕۆشنبیران“:
تەنۆلکەکان، کە بنەمای بوونن
نادادپەروەری، کە هۆکاری بەرخۆدانە

لەلایەن خوسرەو ١١٩

,,,,
ئەوانەی، بەدوای تەنۆلکەکان و دادپەروەریدا دەگەڕان
هەموویان لە ژێرەوە دەخشێن بەبێ بینایی

ڕێساکان و گەشەسەندنی مێژوویی سیستەمی دادوەری

مرۆڤەکان دیوارەکانیان دروستکردووە لە دەوری کاڵا و موڵکەکانیان لە سەرەتای شارستانییەتدا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ ئەوەی کاڵاکانیان لە دز و داگیرکەران بپارێزن. نموونەی ئاشکرا سۆمەرە، کە ئەویش لە سەرەتای مێژووی شارستانییەتدایە.

دواتر مرۆڤ سوپاکانی پێکهێنا و تەکنیکە سەربازییەکانی گەشەپێدا لە گروپە گەورەکاندا، نەک تەنها بۆ پاراستنی کاڵاکانیان، کە جەوهەری بوونیانە، بەڵکو بۆ داگیرکردن و زاڵبوون بەسەر کاڵاکانی گروپەکانی تریشدا بۆ پاراستنی بوونیان. هێزی سەربازیی ئاشوورییەکان دواتر نموونەیەکی ئاشکرایە، کە خاکەکانی تریان داگیرکرد و بەمجۆرە کاڵاکانیانیان بە زۆر برد. بەڵام بابلییەکان و میسڕییەکان هێندەی ئاشوورییەکان دڕندە نەبوون، هەرچەندە ئەوان زیاتر مەیلێکیان هەبوو بۆ هێزی سەربازی نەک کلتووری بە پێچەوانەی سۆمەرییەکانەوە.

مرۆڤەکان دەستیان کرد بە دروستکردنی ڕێکەوتن یان بە دەستەواژەیەکی تر „ڕێساکان“ لە کاتی ئاشتیدا بۆ پاراستنی موڵکەکانیان بە زۆری لە ناو گروپەکەی خۆیاندا، کاڵاکان و بەمجۆرە بوونیان لە ڕێگەی ئەو ڕێسایانەوە کە لەلایەن پاشا یان زاڵترین گروپەکانەوە دروستکرابوون. بۆیە یاسا فۆرمی گرت و گەشەی کردووە تا سەردەمی مۆدێرن.

کۆدی حامورابی بۆ یاسای بنەڕەتی بۆ ڕێکخستنی حکومەت لە نێوان چینەکاندا (سێ گروپی کۆمەڵگە: خاوەن موڵکەکان، پیاوە ئازادکراوەکان و کۆیلەکان) ئاشکراترینە، هەرچەندە پاشاکانی پێش ئەویش ئەوەیان لە قەبارەی بچووکتردا کردووە و ڕێساکان لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا لە ڕووی مێژووییەوە گەشەیان کردووە تا سەردەمی ئەو. کۆدێکی تری ئاشکرا لەلایەن ئورنامو، پاشای سۆمەرییەوە بوو. یاسا گەیشتە لوولەی کوروش، کە ئازادی بەخشییە کۆیلە جوولەکەکان و کۆیلەکانی تری بابل (هەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی). لە هەمان کاتدا ئایینەکان ئەو یاسایانەیان پەسەند کردووە بەڵام بۆ ڕەهاییەکی وێرانکەر و دژی ململانێی گروپەکان.

زۆربەی زانایان باوەڕیان وایە کە زەردەشتییەت لەلایەن ئەو کۆمەڵگە جوولەکە ئازادکراوانەوە براوەتە ئیسرائیل، کە بەریەککەوتنیان لەگەڵ زەردەشتییەکان هەبووە، بەمجۆرە ئایینە ئیبراهیمییەکان لە فرەخوایی ئازاد کراون و یەکتاپەرستی دەستی پێکردووە لە نێوان

لەلایەن خوسرەو ١٢٠

گروپە سامییەکانیش. بەڵام گومانم لەوە هەیە، چونکە فارسەکان و میدییەکان بەزۆری میترایی بوون، تەنانەت پاشاکەیان کوروشیش. ئەمە زۆر لۆژیکیترە، چونکە زەردەشتییەت تازە دەستی بە بڵاوبوونەوە دەکرد و دووانەییەک لەناو تاک-خوایەکەیدا هەبوو. کەواتە خوایەک کە لە دوو پێکهاتبێت لە هەر ڕوویەکەوە. بەمجۆرە میترایزم وەک یەکتاپەرستییەکی پوخت دەیتوانی ئایینە سامییەکان نوێ بکاتەوە.

بۆ نموونە، ١٠ فەرمانەکەی موسا، کە ڕێسای ڕەهان و کۆپییەکن لە حامورابی و پاشاکانی تر. بەڵام ڕۆشنبیران بەشدارییەکی گەورەیان هەبووە لە گەشەسەندنی مێژوویی سیستەمە دادوەرییەکاندا بە پێچەوانەی ئایینە ئیبراهیمییەکانەوە.

بۆ نموونە، پلاتۆ دژی هەموو سۆفیستەکان وەستایەوە، کە دادپەروەرییان لە بەرژەوەندی ئۆلیگارشە دەوڵەمەند و بەهێزەکان یان گروپی زاڵدا پێناسە دەکرد. ئەو دووبارە پێناسەی کردەوە وەک گەڕانەوەی ڕەنگدانەوەی باشە و خراپە بۆ مرۆڤ خۆی، ئەگەر مرۆڤ باشە یان خراپە بکات. ئەو بە وشەی سادە بە گروپی زاڵی وت: „لە بەرژەوەندی خۆتاندایە کە دادپەروەر بن و لە زیانی خۆتاندایە کە نادادپەروەر بن“. بەمجۆرە ئەو دادپەروەری یەک هەنگاوی تر پێشخست، هەرچەندە یاخیبوونەکە لەلایەن مامۆستاکەیەوە سۆکراتەوە دەستی پێکردبوو. ئەو بە سادەیی مەبەستیەتی: „هێی فەرمانڕەوا یان پیاوی بەهێزتر، ئەگەر تۆ نادادپەروەر بیت بەرامبەر کەسانی لاوازتر، ئەوان یاخی دەبن لێت و خراپە بەرامبەرت دەکەن“. سۆکرات و پلاتۆ بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئاماژەیان بە ململانێی گروپەکان کردووە لە نێوان گروپە زاڵ و ژێردەستەکاندا. سۆکرات تەنانەت دەڵێت: „هەرکاتێک دەچیتە گفتوگۆیەکەوە لەگەڵ کەسێکی تر، دەبێت خۆت ئامادە بکەیت بۆ شەڕ/ململانێ“.

بۆیە، یاسا لە ڕووی مێژووییەوە لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە گەشەی کردووە، لە حامورابییەوە تا یاسای شارستانیتری ئەم سەردەمە.

یاسا لە سویسرا دەکرێت یەکێک بێت لە هەرە پێشکەوتووەکان لەسەر گۆی زەوی، بۆیە ڕێسا لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا لە نێوان پۆلێنەکانی گروپە نەتەوەیی، جوگرافی، ئایینی و گروپەکانی تردا گەشەی کردووە. ئەوکات دەتوانرێت نزیکەی بە یەکسانی حوکم بدرێن. بەڵام هێشتا لە بەرژەوەندی گروپە زاڵەکاندایە وەک هاووڵاتیانی سویسری و بە تایبەتی سەرمایەداران. هەندێک جار یاسای سویسری بە هەڵە بەکاردەهێنرێت و هاوتەریب نییە لەگەڵ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا، بەتایبەتی لە بەرژەوەندی ئەو هاووڵاتیانەی خاوەنی پاسپۆرتی سویسرین.

لە ململانێی سیاسیی گروپەکانی باڵی چەپ و باڵی ڕاستدا یاسایەکی پاراستن لە جیاکاری (diskriminierungsschutz) بۆ هاوڕەگەزخوازان دەرچووە، کە بە ئاسانی زیاتر لە بەرژەوەندی گروپە زاڵەکاندایە وەک سەرمایەداران نەک چینی کرێکار یان ناوەڕاست، بۆیە سەرمایەداران تەنها پێویستیان بە جەستەیەکی کار هەیە و زۆر باشترە، ئەگەر ئەو جەستەیە دوای ئامرازەکانی زاوزێی خۆی نەکەوێت بۆ دروستکردنی خێزان، منداڵ و هتد. هەرچەندە دەبێت هاوڕەگەزخوازانیش لەلایەن یاساوە بپارێزرێن، ئەوانەی کە بە زگماک هەیانە، بەڵام نابێت هاوڕەگەزخوازی

لەلایەن خوسرەو ١٢١

بە شێوەیەکی سیستماتیکی ڕیکلامی بۆ بکرێت. ئەم مشتومڕە لە زۆر کۆمەڵگەی تردا بەردەوامە، کە وەک ململانێی گروپێک فۆرمی گرتووە، و بەمجۆرە زیاد لە پێویست نوێنەرایەتی کراون.

بەپێی دەروونناسان دوو گروپی هاوڕەگەزخواز هەن (هەروەها دووڕەگەزخوازانیش)؛ یەکەمیان زگماکییە، کە پێیەوە لەدایک دەبن و دووەمیان وێرانبووە، کە سیگمۆند فرۆید گروپی وێرانبوو پێناسە دەکاتەوە وەک هەڵگەڕاوە لە „تیۆری سێکسی“ خۆیدا، کە „هەڵگەڕانەوە“ ناوەڕۆکەکە پڕدەکاتەوە.

دەروونناسان یەکدەنگن کە فۆرمی دووەمی هاوڕەگەزخوازی و دووڕەگەزخوازی بەدەستهێنراوە. پرۆپاگەندە بۆ هاوڕەگەزخوازی لە ململانێی سیاسیدا لە ژمارەی دووەمیشیان تێپەڕیوە، کە هەڵگەڕانەوەکەیان بەدەستهێناوە، و ئەوان بەتایبەتی لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا ژمارەیەکی زۆرن، بەمجۆرە وەک گشتێک لەسەر ئاستی جیهان.

ئەو گروپانەی کە لەسەر بنەمای ڕێڕەوی زاوزێ نین بۆ غەریزەی-بوون نە گەشە دەکەن، نە هەڕەشە لە گروپەکانی تر دەکەن لە ڕێگەی تۆواویيەوە، بەڵام هاوسەنگییەکە دەگۆڕن بۆ هەندێک گروپ لە ڕێگەی ڕیکلامکردن بۆ وەستاندنی زاوزێ، کە بەداخەوە چینە ژێردەستەکان دەکرێنە ئامانج.

یاسا ڕەهەندی زۆری هەبووە، کە بە شێوازی جیاواز لەلایەن ئایینەکان و پاشایەتییەکانەوە پێناسە کراوە. بەڵام یاسا هەمیشە بەهێزترەکانی پاراستووە، بۆیە ئەوان ڕێسایان داناوە بۆ پاراستنی موڵکەکانیان و بوونێکی باشتر لە کەسانی لاوازتر. لاوازەکانی هەموو گروپەکان (چینەکان) زۆربەی کات بەدوای یەکسانیدا گەڕاون، کە بەرزترین ئاستی دادپەروەرییە لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا.

یەکسانی زیاتر شاعیرانەیە وەک لەوەی فەلسەفی بێت، بۆیە دەتوانرێت پراکتیزە بکرێت، ئەگەر و تەنها ئەگەر پێداویستی و ئارەزووەکانی هەموو مرۆڤەکان یەکسان بن. بەڵام زۆربەی ئایینەکان و ڕۆشنبیران/نیوە-فەیلەسوفەکان ڕیکلامیان کردووە بە چەمکی یەکسانی بۆ باڵادەستی و زاڵبوونی بیرۆکەکانیان وەک چۆن لە ململانێی نێوان ڕۆشنبیرانی سەرەوەدا ئاماژەی پێکرا.

هەندێک جار یاسا بە هەڵەش بەکارهێنراوە لەلایەن گروپێکەوە، کە ئەمەش بووەتە هۆی شەڕ یان ڕێکەوتنەوە بۆ ڕێسای نوێ لە نێوانیاندا دووبارە و دووبارە. بۆ نموونە، بەکارهێنانی هەڵەی ڕێسا مرۆییەکان بۆ پەنابەران لەلایەن فێمینیزمی-سۆزانیيەوە، کە ئەفریقییە ڕەشپێستەکان هاوردە دەکەن بۆ سێکس، بەڵام وەک یارمەتییەکی مرۆیی بۆ پەنابەران نیشانی دەدەن و ئەوەش بەشێکە لە یاسا. تاک دەتوانێت خۆی لە یاسا بپارێزێت، بەڵام ئەوە زیانبەخش نییە. ئەگەر خۆپاراستنەکان گەشە بکەن بۆ تاکی زیاتر تا دەگاتە گروپێک، ئەوکات زیانبەخشە. نیۆ-نازیزمی وێرانکەر چاوەڕوان دەکرێت لەسەر ئاستی جیهان وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە گەشەی فێمینیزمی-سۆزانی.

بەڵام کێشەکە وێرانکردنی دادگاکانە لەلایەن نیۆ-نازیزم یان نیۆ-فاشیزمەوە. مێژوو پێشتر نیشانی داوە کە نازییەکان لە ئەڵمانیا و

لەلایەن خوسرەو ١٢٢

فاشيستەکان لە ئیتاڵیا دادگاکانیان داخست و خەڵک پاڵنران بۆ لەسێدارەدانی سەربازی لەبری دادپەروەری.

دادپەروەری و فۆرمە شاعیرانەکانی وەک یەکسانی زۆربەی کات لە ئەدەبیاتدا لە بەرزترین ئاستیدا وەسف کراون، بۆیە یەکسانی هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکراوە. چوارینەی „دادپەروەری لە بووندا“:
ئەگەر دەسەڵاتم بەسەر بووندا هەبوایە
دەمگۆڕی، یان بە تەواوی دەمسڕییەوە
,,,,
بەمجۆرە یەکێکی ترم لە خاکی سەخت دروست دەکرد
ئەوکات، دادپەروەری دەبوو لە ڕۆحیدا

حکومەت وەک پێویستییەک

حکومەت بریتییە لە دۆخی ڕێکخستنی نێوان گروپەکان لە تاکەکانەوە بۆ ژێر-کۆمەڵگەکان. ململانێی تاکەکان/گروپەکان لە خۆیدا ڕێکدەخات. حکومەت پێکەوە-ژیانی نێوان هەموو ململانێ ناڕێک و ڕێکەکان لە تاکەکانەوە بۆ ژێر-کۆمەڵگەکان ڕێکدەخات. تاکەکان و ژێر-گروپەکان ئەوەیان دەوێت کە ئامانجیانە، و هەنگاو بە هەنگاو دەچنە ناو ململانێکانەوە لە ڕێگەی نەرێکردنە ڕەهاکانەوە، ئەگەر حکومەت ڕێکی نەخات. بۆیە حکومەت پێویستە بۆ دوورکەوتنەوە لە یاسای دارستان، بۆیە ململانێی پوختی گروپەکان کۆمەڵگەکان بەرەو ژیانی کێوی وەک لە دارستاندا دەبات.

دوای دوورکەوتنەوە لە کێشەی گەڕانەوە بۆ ململانێی بنەما-ئاژەڵییەکەی دارستان، کێشەیەکی تر سەرهەڵدەدات ڕێک لەناو سیستەمی سیاسیدا، ئەگەر سیستەمەکە بەشێک بێت لە ململانێکە، یان ئەگەر سیستەمەکە لە بەرژەوەندی گروپێک بێت، یان ئەگەر سیستەمەکە بەرگری لە گروپەکان کردبێت لە باڵادەستی گروپێکی تایبەت یان تاکێک، یان تەنانەت ئەگەر سیستەمەکە بەشێک بێت لە ململانێی جیهانی. ئەو سیستەمە سیاسییانە کێشەکەی ناو حکومەتن. سیستەمێکی سیاسی کە تەنها لە بەرژەوەندی پیاوێکدا بێت، پاشایەتییەکی ڕەهای کۆنە و بەمجۆرە بەپێی میزاجی خۆی وەک سەخاوەت، بەزەیی، یان تەنانەت توڕەیی حوکم دەکات. سیستەمێکی سیاسی کە پێکهاتبێت لە ئەنجومەنێکی هەڵبژێردراو و پاشایەک، کۆمارییە (لە بنەڕەتدا دوو کۆنسوڵ لە ڕۆمای کۆن بە پێچەوانەی فۆرمە مۆدێرنەکانی)، کە پاشا بە ڕاوێژکردن لەگەڵ خەڵکدا بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ئەنجومەنەوە حوکم دەکات، و بەمجۆرە باڵادەستییە ڕەهاکەی سنووردارە. ئۆلیگارشی حوکمی هەندێک خێزانی زاڵە وەک ژێر-گروپەکانی کۆمەڵگە.

لەلایەن خوسرەو ١٢٣

دیموکراسی بریتییە لە حوکمی هەندێک گروپ (بە زۆری دوو گروپ لە سەردەمی مۆدێرندا)، کە پێکەوە و لە ڕێگەی نوێنەری هەڵبژێردراوی خەڵکەوە حوکم دەکەن. پاشان هێواش هێواش باسی دابەشکردنی دەسەڵات دەکەین.

هەموو سیستەمە سیاسییەکان تەنها فۆرمی حوکمڕانین یان هەندێک فۆرمن بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگەیەک. حکومەت هەمیشە پێویستە بەڵام لە بەرژەوەندی هەموو خەڵکدا، کە لە مێژوودا هەمیشە بووەتە هۆی دابەشبوونێکی فراوانتری باڵادەستی بۆ گروپی زیاتر و بۆ تاکی زیاتر. بۆیە حکومەت لێی بەدەرنییە، چونکە ئاژاوە و تاڵانکردن دەست پێدەکات و دەبێتە هۆی یاسای دارستان. ئەنارکیستەکان پێشتر نەرێکردنە ڕەهاکەی خۆیان بۆ هەر فۆرمێک داڕشتووە، و ئەوان چاوەڕێی تاڵانکردن دەکەن لە ئەگەری لاوازبوونی حکومەتدا، هەرچەندە ئەوان ژێر-گروپێکی سوودبەخشن بۆ فشارخستنە سەر حکومەتەکان لە نەرێکردنی ڕەهادا دژی ئازادی، و بۆ بەدەستهێنانی ئازادی زیاتر بۆ هەمووان.

خەڵک ناتوانن بەبێ حکومەت لە شارۆچکەکاندا بژین، و دەگەڕێنەوە بۆ فۆرمی خێڵەکی، بۆیە ڕێکخستنی نێوانیان هەڵدەکەنرێت، بۆیە هەموو گروپەکان، ژێر-گروپەکان و تاکەکان لە مەترسیدان بەبێ حکومەت. بۆیە دەبێت سیستەمێکی سیاسی نوێ گەشە بکات/دەبێت حوکم بکات نەک تەنها بۆ زیاتر/زۆربەی ژێر-گروپەکان، بەڵکو تەنانەت بۆ هەمووان.

پانکراسی وەک باڵادەستی هەموو تاکەکان پێکەوە، یان هەمووان پێکەوە بۆ حوکمڕانیکردنی کۆمەڵگە پێناسە کراوە و لە کۆتاییدا بە فراوانی وەسف کراوە.

گەشەسەندنی مێژوویی سیستەمە سیاسییەکان

گەشەسەندنی مێژوویی سیستەمە سیاسییەکان لە ڕێگەی ململانێی گروپەکانەوە هەروەها بە گەشەکردنی گوندەکان لە خێزانەکانەوە دەستی پێکرد. پاشان مرۆڤ پێویستی بە هەندێک میکانیزم بوو بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە بچووکەکەی گوند. بەهێزترین پیاوەکان لە ململانێی نەرێکردنە نیمچە-ڕەهاکانی نێوان خێزانەکانی تردا بردیانەوە و عەشیرەتە ڕەهاکان/ پاشان پاشایەتییەکان یەکەم فۆرمی سیستەمە سیاسییەکان بوون. پاشایەتییەکان بەهێزترین و باشترین فۆرمیش بوون بۆ بەرگریکردن لە کۆمەڵگە بچووکەکە لە داگیرکەرانیش، هەمان شت وەک گروپێک ئاژەڵ.

کۆمەڵگەکان گەشەیان کرد بۆ شار و پاشایەتییەکان خۆیان نوێ دەکردەوە لەگەڵ گەشەی کۆمەڵگەکان، کە تێیدا هەندێک وەزیریان لە خێزانەکانی ترەوە (ژێر-گروپەکان) وەرگرت بۆ بەشداریکردن لە دەسەڵاتدا. بەڵام

لەلایەن خوسرەو ١٢٤

پاشای میزۆپۆتامیا هێشتا لە جێگەی خوا یان نێردراوی خوادا بوو، هەرچەندە دەسەڵاتە ڕەهاکە کەمێک دابەشکرابوو لەگەڵ خێزانەکانی تردا. گەشەی کرد بۆ ئیمپراتۆرییەکان، کە هێزە جوگرافییە گەورەکان بوون، و ئەوان نەک تەنها کەمێک ئازادییان بەخشییە پیاوە ئازادەکان بەڵکو تەنانەت مافی بوونیشیان بەخشییە کۆیلەکان، بۆ ئەوەی ڕێکخستنی کۆمەڵگەیەکی فرە-گروپ ئاسانتر بکەن. یەکەمیان وا دەبینرێت کە هی پاشای میدیا (کیاکسار) بووبێت، کە دەسەڵاتی دابەشکرد لە نێوان پاشاکانی تردا و سیستەمێکی سیاسی کۆنفیدراڵی پاشاکانی دروستکرد. پاشان پاشای فارسەکان (کوروش) تەنانەت زیاتری کرد بۆ ئازادی ئایینی و ئازادی کۆیلەکان لە بابل، کە خۆی هەم لە شانشینی میدیا و هەم لە ژێر-شانشینی فارسیدا پەروەردە کرابوو، بۆیە دایکی، ماندانا، کچی پاشای میدیا (ئەستیاگ) بوو. ئەفسانەیەک هەیە، کە ئەستیاگ ویستوویەتی لە منداڵیدا کوروش بکوژێت بەپێی مێژوونووسە یۆنانییە کۆنەکانی وەک هێرۆدۆت و زەینەفۆن، بەڵام من گومانم هەیە کە تەنها ئەفسانەیەک بێت. ئەستیاگ تەنها کچێکی هەبوو، ماندانا، و هیچ کوڕێکی نەبوو، بۆیە دەسەڵات تەنها دەیتوانی بۆ نەوەکەی (کوروش) بێت. کوروش دەسەڵاتی دابەشکرد نەک تەنها لە نێوان پاشاکاندا بەڵکو تەنانەت زیاتریش، بۆیە ئازادی بەخشییە کۆیلە جوولەکەکانی بابل. ئەو لەسەر لوولەکەی سەبارەت بە ئازادی ئایینی نووسی، نەک تەنها ئازادی هەموو گروپەکانی تری ناو بابل بەڵکو لە تەواوی ئیمپراتۆرییەکەیدا. ئازادی گەشەی کرد بۆ کلتوورێکی سیاسی لە ڕووی مێژووییەوە، نەک بەهۆی بەزەیی پاشاکانەوە، بەڵکو بەهۆی ململانێی دیالێکتیکی گروپەکانەوە، کە تێیدا گروپ و ژێر-گروپە جیاوازەکان فشاریان خستە سەر پاشایەتی بۆ ئەوەی دەسەڵات و باڵادەستییە سیاسییەکەیان وەربگرنەوە، بۆیە بوونی گروپەکان و تاکەکانیان لە ناویاندا پەیوەست بوو بە دابەشکردنی دەسەڵات و باڵادەستییەوە.

پاشان یۆنانییەکان سیستەمێکی سیاسییان دۆزییەوە لە بەرژەوەندی هەموو گروپەکاندا کە „دیموکراسی“ بوو. دیموکراسی دەسەڵاتی زیاتری هاوبەش کرد لە نێوان چەندین ژێر-گروپدا لە کۆمەڵگەی یۆنانیدا، بەتایبەتی لە سەردەمی سیاسەتمەداری دادپەروەری یۆنانی، پێریکلێس. دیموکراسی دەرەنجامی ململانێیەکی مێژوویی گروپەکان بوو لە کۆمەڵگەکاندا بە شێوەیەکی ستوونی. چوارینەی „پاشاکان“:
لێوەکانی کلیۆپاترا، کە شەرابیان دەخواردەوە
باڵی جولیۆس سیزار، کە بە باشی حوکمی دەکرد
,,,,
هەموویان هاتنە دنیاوە و گەڕانەوە بۆ خاک
ترێ ئەو خاکە دەمژێت، من ڕۆنە-تاڵەکەی دەخۆمەوە

لەلایەن خوسرەو ١٢٥

دیموکراسی یان (حوکمی هەموو گروپەکان، بە زۆری زۆرینەکان) بە ڕوونی گەشەی کردووە بۆ فۆرمە سیاسییە جیاوازەکان لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا. هەندێکیان نیمچە-دیموکراتین، هەندێکیان فیدراڵین و هەندێکیان کۆنفیدراڵین هتد.

کاریگەرترین بەڵام نەک کاراترین سیستەمە سیاسییەکان سیستەمە فیدراڵییەکانن وەک لە ئەڵمانیا، ئەمریکا، هتد. بەڵام سیستەمە فیدراڵییەکان یان کۆپییە دیموکراتییەکانیان هێشتا لە گەشەکردندان، بۆ نموونە لە سویسرا یان لە ڕۆژئاوا، نەک لەبەر ئەوەی سیستەمی فیدراڵیزم دەیەوێت گەشە بکات، بەڵکو لەبەر ئەوەی باشترین میکانیزمە بۆ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان، بۆیە دەسەڵاتی زیاتر دابەش دەکات لە نێوان ژێر-گروپەکاندا، بەتایبەتی کەمینەکان.

نموونەیەکی مۆدێرن بۆ تێگەیشتن لە پاشخانی مێژوویی پاشایەتی و دیموکراسی (بە فۆرمەکانی فیدراڵیزمەوە) لە کوردستانی „ڕۆژئاوا“ دەبینرێت. کوردەکان لەگەڵ گروپەکانی تردا لە نێوانیاندا خەریکن سیستەمێکی سیاسی فیدراڵی دادەمەزرێنن لەگەڵ هەموو ژێر-گروپە نەتەوەیی، ئایینی و نێر/مێیەکانی ناو کۆمەڵگەدا. بەڵام سیستەمە سیاسییە پاشایەتییەکانی دەوروبەریان، نەک تەنها ڕێگرییان لێدەکەن، بەڵکو ئەوان ئەو فیدراڵیزمەش هەڵدەوەشێننەوە، بەتایبەتی پاشایەتییە ئایینییەکەی ئێران و نیمچە-پاشایەتییە نەتەوەییەکەی تورکیا، کە یەکدەگرن لەگەڵ ئایینەکاندا، یان نەتەوەی عەرەبدا بۆ داگیرکردنی ڕۆژئاوا بە بەردەوامی.

پاشاکان لە سەرەتای سەردەمە کۆنەکاندا هەستیان بە باڵادەستی کردووە وەک جەوهەری بوون، بۆیە باڵادەستی خۆیان هێشتووەتەوە و بەردەوام بوون لە ڕێگەی تۆواوی خۆیانەوە لە خانەدانەکاندا. من پێیان دەڵێم خانەدانە تۆواوییەکان. ئەوان بە زۆری کوڕە گەورەکانی خۆیان وەک پاشای داهاتوو پەروەردە دەکرد، هەرچەندە دەیانتوانی برای زیرەکتر یان کچی دانایان هەبێت. ئەگەر کوڕیان نەبوایە، ئەوکات خزمەکانیان لە ڕێگەی کچەوە. ئەم سیستەمە بە تەواوی هاوتەریب بوو لەگەڵ سروشت و هاوشێوەی گروپێکی شێرەکان یان گروپێکی گورگەکان. بەهێزترینەکان لە لوتکەدا، بە شێوەیەکی ئاسۆیی و دەبێت تۆواوی بەهێزترینەکان بۆ هەمیشە بە بەهێزترینی بمێنێتەوە، کە هاتووەتە خوارەوە بۆ کۆمەڵگەکانی ئێستا لەلایەن خێزانە شاهانەییەکانی ئەوروپا یان لەلایەن پاشاکانی ئاسیاوە.

ئەوان بە باڵادەستییەکەیان لە ڕێگەی تۆواوەوە دەیانوت „حوکمی خوێن یان خوێنی شاهانە“، بەڵام من پێی دەڵێم „تۆواویيەت“. با سەیرێکی خانەدانی فەرەنسی بکەین لە لویی یەکەمەوە (١) بۆ لویی هەژدەیەم (١٨) یان پاشا کۆنەکانی ئێرانی وەک شاپوری ١ بۆ شاپوری ٣ هتد، کە بە ئاشکرا خانەدانە تۆواوییەکانی گروپە نێرینەکانن.

لەلایەن خوسرەو ١٢٦

شەڕ و ئاشتی:

پاشاکان درکیان بەوە کرد کە دەبێت فەرمان بە هەموو کەسێک بکەن لە شانشینەکان یان داگیرکراوەکانیاندا و کۆتایی بە شەڕی نێوان ژێر-کۆمەڵگەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان لە سەردەمی کۆندا بهێنن، بەڵام تەنها بۆ باڵادەستییەکی درێژخایەنتری خۆیان. ئەو پاشایەتییانە فۆرمی پێشکەوتووی گروپە سەرەتاییەکانی مرۆڤ بوون، کە وەک گروپی شێرەکان بوون، کە پێکەوە دەژیان و تەنانەت پێکەوەش ڕاویان دەکرد، بەڵام لەژێر فەرماندەیی سەرکردە بەهێزەکەیاندا.

مرۆڤەکان هێرش دەکەنە سەر کۆمەڵگەکانی یەکتری و داگیرکراوەکانیان گەورەتر و پڕ دانیشتوانتر دەکەن بۆ بەرهەمهێنانی زیاتر لە ڕووبەردا، کە گەرەنتییە بۆ بوونی تاکەکەسی و کۆمەڵایەتییان نەک تەنها بە ئاسۆیی بەڵکو بە ستوونیش لە فۆرمە تۆواوییە پوختەکەیدا. ئەوکات کۆمەڵگە و گروپەکانی تر وەک نەرێکردنێکی ڕەها بەرگری لە داگیرکەرەکە دەکەن. بەمجۆرە شەڕ ڕوودەدات تا یەکێکیان ململانێکە دەباتەوە بۆ ئەوەی دووبارە ئاشتی بکاتەوە لەژێر باڵادەستی خۆیدا. گروپی زاڵ ئاشتی دەکات، بەڵام دووبارە و دووبارە دەچێتە شەڕەوە دژی دراوسێکانی. بە درێژایی مێژوو بەمجۆرە بووە (بەڵام هەمیشە بە ئاسۆیی). هەندێک لە گروپەکان بەردەوام هەموو ململانێکانیان بردووەتەوە تا ئیمپراتۆرییەکانیان دروستکردووە.

هیچ ململانێیەکی تر لە دەرەوەی ئیمپراتۆرییەکان نەماوە، بەڵام ئەوانیش بەهۆی ململانێی گروپەکانەوە لە ناوەوەی خاکی ئیمپراتۆرییەکە وێران بوون یان چاکسازییان تێدا کراوە، هەندێک جار بەهۆی یاخیبوونی هەندێک گروپ و هەندێک جاریش بەهۆی کودەتا سەربازییەکان یان شۆڕشی گروپ و تاکەکان لەو خاکە جوگرافییەدا.

کودەتا سەربازییەکان ململانێی نێوان گروپی پێشەنگن و بۆ ئازادی زیاتر ڕوونادەن، بەڵکو بۆ باڵادەستی و دەسەڵاتی یەک ژێر-گروپ لە نێوان گروپی زاڵدا. بۆیە کودەتاکان بونیادنەر نین و پشت بە میهرەبانی سەرکردە نوێیەکە دەبەستێت کە ئازادی زیاتر دەدات بە ململانێی گروپەکان لە کۆمەڵگەدا یان نا.

بەڵام یاخیبوونی گروپێک یان چەندین گروپ پێکەوە لە ناوچەیەکی جوگرافی ئیمپراتۆرییەک یان لە فۆرمی ئەمڕۆی وڵاتێکدا بریتییە لە نەرێکردنی ململانێی گروپەکان. ئەمە کاتێک ڕوودەدات کە گروپە زاڵەکان زۆر لە بەرهەمهێنان (بەهای چالاک لە فۆرمی کاردا) لە گروپەکانی تر دەبەن. ئەوکات بوونی گروپە ژێردەستەکان دەکەوێتە مەترسییەوە، بەمجۆرە هێرش دەکەنە سەر بوونی گروپە فەرمانڕەواکان لە پێناو بوونی خۆیاندا. ئەوەیە ململانێی نێوان گروپەکان، کە لەوانەیە هەندێک جار بە دیالێکتیکدا تێپەڕیبن یان بە زۆری چوونەتە ململانێیەکی تری ئاسۆیی تەنها بە گۆڕینی لایەنەکانی زاڵ و ژێردەست. یاخیبوونەکان بە زۆری لە ڕابردوودا ڕوویانداوە، بەڵام ئێمە هێشتا گروپەکانمان هەیە، کە یاخیبوون دەکەن/پێویستیانە وەک کوردەکان دژی

لەلایەن خوسرەو ١٢٧

دیکتاتۆرە زاڵەکانی سەروویان یان وەک فەلەستینییەکان دژی پاکتاوی نەتەوەیی جوولەکەکان، تیبەتییەکان لە چین هتد. یاخیبوون بریتییە لە (نەرێکردنی ڕەها دژی بوون) ی گروپە فەرمانڕەواکان. ئەگەر ئەو گروپە فەرمانڕەوایانە لە ململانێی کوردەکان یان فەلەستینییەکاندا لەناو دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا بوونایە، کە ئەمڕۆ گەشەی کردووە بۆ فۆرمەکانی حکومەت کە مەدەنییەکان زاڵن تێیدا، ئەوکات هیچ یاخیبوونێک نەدەما. بۆ نموونە، ئەگەر کوردەکان بیانتوانیبایە فیدراڵیزم بپارێزن لە داگیرکەرانی تورک یان فیدراڵیزمێکی تر لە ئێران دابمەزرێنن، ئەوکات خۆیان حوکمی خۆیان دەکرد. بەمجۆرە، بوونیان دەپارێزرا و ئامرازەکانی بوونیان وەک بەرهەمهێنانە ئابوورییەکان لە جوگرافیایەکی پارێزراودا. ئەوکات چیتر پێویستیان بە یاخیبوون نەدەبوو، و ململانێکە دەچووە فۆرمێکی نوێوە لەناو گروپەکەی خۆیاندا. ئەگەر بچوونایەتە شەڕێکەوە، ئەوە شەڕێک دەبوو دژی داگیرکەری دەرەکی لەبری یاخیبوون دژی گروپە فەرمانڕەوا ناوخۆییە نادادپەروەرەکان. ئێمە ئەو سیستەمە سیاسییە سەرکەوتووانەی گروپە تێکەڵە نەتەوەییەکان، گروپە ئایینییەکان دەبینین لە سویسرا، ئەڵمانیا، ئەمریکا، هتد.

شەڕ ئاژاوە دەهێنێت و هەموو شتێک پێکەوە تێکدەدات (باڵادەستی ئاسۆیی لەسەر خاک لەگەڵ نەرێکردنە ڕەهەکانی ئەو گروپانەی لە ململانێدان) تا ئەو گروپانەی لەو جوگرافیایەدان لە نەرێکردنێکی دیالێکتیکیدا لە یەکتری تێدەگەن. نموونەیەک شەڕی سووریایە، کە تێیدا یاخیبوونی هەندێک گروپی ئایینی و نەتەوەیی ڕوویدا. دەرەنجامەکە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازی بوو لە نێوان ئەوان و سوپای پاشاکان (سوپای ئەسەد). شەڕەکە زۆری خایاند و هەردوو لا هاوڕێ ناوچەییەکانی خۆیان بانگکرد وەک ئێران و تورکیا. پاشان شەڕەکە بەردەوام بوو تا ئەمریکا و ڕووسەکان گەیشتن. تەواوی جیهان بەشدارە لە شەڕی ناوخۆی سووریادا و تەنها لەسەر خاکی سووریا. تەواوی جیهان بەشدارە لەم شەڕە وێرانکەرەدا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، کە دەتوانێت تێپەڕێت بۆ جەنگی جیهانیی سێیەم، یان ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆژئاوا-ڕۆژهەڵات. ئێمە ئەمڕۆ کرانەوەی بەرەکان لە ئۆکرانیا دەبینین وەک شەڕی دوای سووریا. وڵاتانی ڕۆژئاوا و ئیسرائیل (بەتایبەتی بە یارمەتی بانکەکانیان لە وڵاتانی ڕۆژئاوا) نەیانتوانی ڕووسیا لە سووریا دەربکەن. پاشان ئەوان بەرەیەکی تریان لەسەر دەرگاکانی مۆسکۆ کردەوە. هەمووان بانگەشەی ئەوە دەکەن، کە ئەوان لەوێ دژی تیرۆریستان و خراپە شەڕ دەکەن. بەڵام تەنها سوورییەکان و ئۆکرانییەکان دەمرن یان دەردەکرێن لە خاکەکەیان، کە بوون سەر بەوێیە. ئەم ململانێ ئاسۆییە ناتەندروستە بۆ بەدەستهێنانی باڵادەستی بە فۆرمە سەرەتاییەکان نەک تەنها لە نێوان کۆمەڵگە جیاوازەکاندا ڕوودەدات بەڵکو تەنانەت لە ناویشیاندا. هۆکارەکە باڵادەستییە لە ڕێگەی بەدەستهێنانی بەهای چالاکی کۆمەڵگەکانی تر (تەنانەت بە سەرچاوەکانیشیانەوە یان وزە

لەلایەن خوسرەو ١٢٨

یان دانەوێڵە)، کە خەریکە گەشە دەکات بۆ ململانێیەکی جیهانی لە نێوان ڕۆژئاوا و باقی جیهاندا.

تاکە هۆکاری هەموو ئەو گروپەکانی تری جوگرافیا جیاوازەکانی وەک ئێران، تورکیا، ئەمریکا، ڕووسیا هتد، کە دەجەنگن بۆ بوونێکی باشتر بۆ گروپەکانی خۆیان لە ئێران، لە تورکیا، لە ئەمریکا، لە ڕووسیا و بەشداربووانی تر. ئەم بوونە پشت بە وزە دەبەستێت وەک نەوت و پێگەی جیۆپۆلەتیکی سووریا بۆ ناردنی نەوتەکە بۆ ڕۆژئاوا. خواستەکانی تورکیا نە ماددین، نە شەڕێکی جیۆپۆلەتیکین بەڵکو لەناوبردنی کوردەکانە لە باکووری سووریا، کە سەرەتاییترین یان پێش-شارستانیترین میتۆدی ململانێیەکی ئاسۆییە بۆ جێگۆڕکێپێکردنی دانیشتوان. دەرکردن و جینۆساید پێشتر لەلایەن تورکەکانەوە دژی ئەرمەنییەکان و یۆنانییەکان پراکتیزە کراوە، پاشان دانیشتوانەکە جێگۆڕکێیان پێکراوە بە تۆواوی ئەوان.

چوارینەی „شەڕی سووریا“:
لەناو وێرانەی سووریادا بە شەڕدا تێدەپەڕیم
ئای ئازیزەکەم، بیرم لە کۆخێکی بچووک دەکردەوە
,,,,
من و تۆ پێکەوە، بێ کات و تەمەن
لەبری ئەوەی ژیان بەسەربەین وەک بارمتەی سەرمایەداران

ئەگەر هەموو یان زۆربەی گروپەکان یاخیبوونێک بکەن لە ئیمپراتۆرییەت یان وڵاتێکی جوگرافیدا، ئەوکات پێی دەوترێت شۆڕش، کە لە خوارەوە بە جیا شیکاری بۆ دەکرێت.

شۆڕش و گەشەسەندنی سیاسی

شۆڕش مەودایەکی فراوانتری هەیە لە یاخیبوون، بۆیە نزیکەی هەموو گروپەکان لەگەڵ تاکەکانیاندا بەشداری تێدا دەکەن بۆ ڕووخاندنی ستەمکارییەک یان پاشایەتییەکی ڕەها، کە لە نەرێکردنی ڕەهادایە لەگەڵ زۆربەی گروپەکاندا. بەڵام زۆربەی کات بە هەڵە بەکاردەهێنرێت لەلایەن گروپێکی بەهێز لە نێوان شۆڕشگێڕەکاندا و لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی ستەمکاری یان پاشایەتییەکی تر.

بۆ نموونە، ئەگەر وا دابنێین شۆڕشی فەرەنسی، کە ستەمکاری دەرەبەگایەتی هەڵوەشاندەوە، ئەوکات ڕاستە، کە خەڵک شۆڕشیان کرد و ململانێیان کرد بۆ بوونە ئازادەکەیان (ئازادی) لەو کاتەدا. بەڵام ئەو

لەلایەن خوسرەو ١٢٩

پاشایەتییەکەی ڕووخاند بەهۆی دیالێکتیکێکی مێژوویی ململانێی گروپەکان بۆ بوونێکی باشتر بۆ هەموو کۆلۆنییەکان، بە هەموو گروپەکانیان و تاکەکانیانەوە، هەرچەندە دووبارە بووە هۆی دیکتاتۆرییەکەی ناپلیۆن، کە ئەوە کێشەی شۆڕشەکانە.

شۆڕشی ئێران لە سەردەمی مۆدێرنماندا بەهۆی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە ڕوویدا، بەڵام کۆتایی هات بە دیکتاتۆرییەتی ڕەهای پاشایەتیی ئیسلامی.

گەشەسەندنی سیاسی لە ئاشتیدا یان دوای شەڕەکان ڕوودەدات بەڵام نەک لە شەڕەکاندا، کە ئاشتی مەکینەی ململانێی دیالێکتیکی ئاشتیانەی گروپەکانە، پێشکەوتن بە ئامرازەکانی گفتوگۆ و لێکتێگەیشتنە، بەمجۆرە یەکگرتنی ژێر-گروپەکانە.

گەشەسەندنی سیاسی جەوهەری پێکەوە-ژیانە و بۆیە دەبێت سیستەمە سیاسییەکان چاکسازییان تێدا بکرێت، بۆیە دەبێت دەسەڵات دابەش بکرێت لە نێوان هەموو ژێر-گروپەکانی کۆمەڵگەیەکدا.

نیۆ-نازییەکان و فاشيستەکان وەک نەرێکردنێکی ڕەها، کە زیاتر لە یاخیبوونی هەندێک گروپ لە کۆمەڵگەدا دەچێت، نەک تەنها دەچن بۆ ئەوەی باڵادەستییە تۆواوییەکەیان هەبێت، بەڵکو ئەوان گەشەسەندنی سیاسی دابەشکردنی دەسەڵاتیش لە نێوان ژێر-گروپەکاندا وێران دەکەن. نیۆ-نازیزم و فاشیزم کاردانەوەن بەرامبەر بە فێمینیزمی-سۆزانی، کە هێزێکی وێرانکەری هێواشە دژی شارستانییەت و دژی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان. بەڵام نیۆ-نازییەکان و فاشيستەکان دێن بۆ سڕینەوەی هەموو نیشانەیەکی شارستانییەت. نموونەیەک هیتلەرە، کە هەموو کتێبەکانی سووتاند و کتێبەکەی خۆی „مەین کامف“ ی لە جێگەیان دانا. نموونەی دووەم و سێیەم تورکیا و ئێرانن لە سەردەمی مۆدێرندا، کە خەریکی دزین یان وێرانکردنی شوێنەوارە مێژووییەکانی کوردیش دەکەن. ئەوانی تر هەموویان لە سەرانسەری جیهان دژی کەمینەکان ڕوودەدەن لە تیبەتەوە بۆ فەلەستین پاشان کەتەلۆنیا، ڕەشپێستەکانی ئەمریکا هتد.

ئایینەکان وەک سەرچاوەی نا-لۆژیک / تاریکی

ئایین گەورەترین گروپەکان لەسەر ئاستی جیهان پێکدەهێنێت. ئەوە شێوازێکی ژیانی پێگەیشتووەکانە نەک منداڵان. کۆرپە بەبێ هیچ زانیارییەک لەدایک دەبێت، بەڵام بە غەریزەی شاراوە و پاشان سیستەمی دەمار و مێشکی فیسیۆلۆژی، کە هەموویان لە منداڵیدا گەشە دەکەن. کۆرپە هەموو شتێک تاقی دەکاتەوە بە ستراتیژی هەوڵ و هەڵە (چاودێری و تاقیکردنەوە)، و هەمووی وەک وێنە لە مێشکیدا کۆدەبێتەوە وەک خشۆکەکان. هەرکە منداڵێک فێری زمانەکە دەبێت،

لەلایەن خوسرەو ١٣٠

ئەو دیاریکردن و ڕێنماییانە لە دایک و باوک و کۆمەڵگەوە فێردەبێت، کە ئەوانیش وەک وێنە لە پێش-ئاگاییدا (وەک بەشێک لە ئیگۆی-ناوەڕاست)ی ئەو منداڵە کۆدەبنەوە. ئەم وێنانەی کە بۆ مێشکی گوازراونەتەوە لە دایک و باوکییەوەن (بەم شێوەیەش ئەو واقیعەی کە لە تێبینی و تاقیکردنەوەکانی کۆمەڵگە پێکهاتووە). دایک و باوکیشی ئەم وێنانە و ئەقڵانیەتیان لە دایک و باوکی خۆیانەوە وەرگرتووە، بەم شێوەیەش باپیرە و نەنکی ئەو منداڵە. ئەگەر بەردەوام بین لەسەر گۆڕینی ئەو وێنانە/ئایدیایانە، ئەوا دەگەینە باوباپیرانی دێرینمان وەک یۆنانییەکان، میدییەکان، پاشان ئاشوورییەکان و بابلەکان و لە کۆتاییدا سۆمەرییەکان. ئەگەر جارێکی تر لێکۆڵینەوە بکەین، ئەوا دەگەینە پێش-سۆمەرییەکان و ڕەوەی مرۆڤەکان، کە وەک ئاژەڵەکانی تر دەژیان. ئایین و مەعریفە هەردووکیان لە ژێر کۆنترۆڵی ژێرگروپە باڵادەستەکانی کۆمەڵگەدا بوون وەک پاشاکان، قەشەکان و خێزانەکانیان. بەڵام مەعریفە دواتر بۆ دوو تێڕوانینی جیاوازی ئایین و مەعریفە دابەش کرا لەلایەن فەلسەفەی یۆنانییەوە وەک مەعریفەی پەتی بەرەو ڕۆژئاوا و لەلایەن بیرکردنەوەکانی زەردەشتەوە وەک شێوازی ژیان بەرەو ڕۆژهەڵات. سێیەمیان ڕەگی لە تاریکی پێش-مێژوودا هەیە، کە لێرەدا وەک ئایینی ڕاستەقینە لێکدەدرێتەوە. بەڵام مەعریفەی ئەقڵانی زیاتر لەلایەن یۆنانییە دێرینەکانەوە جیاکراوەتەوە و بەم شێوەیەش لە بەرژەوەندی فرەیی بە پێچەوانەی ڕۆژهەڵاتەوە. زۆر قورسە شیکاری ئایین بکرێت، چونکە تەنها خزمەتی گروپە باڵادەستەکانی کردووە، بەڵام هێشتا هەندێک ئاماژە و پەیوەندی مێژوویی هەن.

پاشان ئەمە بەو مانایەیە، کە هەردووکیان لەلایەن مرۆڤەوە وەک وێنە لە پێش-ئاگاییدا (بە مێشکیشەوە) لە سەردەمی دێریندا بە میرات گیراون، بەڵام میراتگرییەکە کەم تا زۆر لە نێوان گروپە جیاوازەکان و تاکەکانیاندا بووە. لەبەرئەوە پاشخانی ئایین هێندەی پاشخانی مەعریفەمان کۆنە. تا مەعریفەمان زیاتر گەشەی کردبێت، ئایین لە دژایەتیدا دابەزیوە. ئەم داینامیکە مێژووییەی گەشەی مەعریفە و دابەزینی ئایینەکان ڕێگایەکی سەختی هەبووە، بۆیە ئایین بەردەوام خۆی لەگەڵ مەعریفەدا نوێ کردووەتەوە بە ئامانجی وەستاندنی مەعریفە. ئایین مەعریفە و هەندێک توخمی سوودبەخشی وەک ئەخلاقی وەرگرتووە بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە لە بەرژەوەندی باڵادەستی خاوەنەکانی. هەندێک وێنەی سوودبەخشی داوە بۆ هاوسەنگکردنی ژێرگروپەکانی کۆمەڵگە، وەک نەکوشتنی یەکتری، بەڵکو کارکردن و خزمەتکردنی گروپی باڵادەست لەبری ئەوە. دەرئەنجامی ئایینە گەشەسەندووەکان بە مەعریفە جێگەی ڕەزامەندییە بەڵام بۆ مرۆڤ بەس نییە، بۆیە لە بۆسەدا دەمێننەوە بۆ سڕینەوەی کۆکردنەوەی-مەعریفە. ئەم پاڵنەرەی ئایین بەشێکە لە پاڵنەری گروپە ئایینییەکە، کە بەدوای باڵادەستی خۆیاندا دەگەڕێن بەسەر ژێرگروپەکانی تری کۆمەڵگەدا.

لەلایەن خوسرەو ١٣١

لەبەرئەوە ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ سەرەتا و لە مرۆڤی سەرەتاییەوە دەست پێدەکەین، بەم شێوەیەش ڕەگەکان.

مرۆڤی سەرەتایی غەریزەکانی بە ڕەوەیەک لە پیاوان تێردەکرد، و وەک ئاژەڵەکانی تر لە ئەشکەوتەکاندا دەژیان. تاکە ترس ترسی سروشت بوو، کە هەیانبوو. بەڵام دەستیان کرد بە تێگەیشتن لە سروشت لە ڕێگەی هەڵە و تاقیکردنەوەی تێبینی/تاقیکردنەوە، بەم شێوەیەش مەعریفەی سەرەتایی لەلایەن سەرکردە باڵادەستەکانی خێزانی بچووک یان هۆزەکانەوە کۆکرایەوە. سەرکردەکانی-مەعریفە میراتە زبرەکەیان پەرەپێدا بۆ شارستانیەت لە سەرەتای مێژوودا. ئەگەر سەیری پەیکەری خوداوەندەکان بکەیت لە کەلتوورە سەرەتاییەکانی سۆمەرییەکان، میسرییەکان و بابلەکاندا، ئەوا تێدەگەیت کە خوداوەندەکان لە مرۆڤ دەچن و دەست و پێیان هەیە. ئەمە بەتەواوی ئاساییە، چونکە مرۆڤەکان لە یەکترییەوە فێربوون؛ لەبەرئەوە هەمیشە وێنەی مرۆڤیان وەک خوداوەندێک لە مێشکدا هەبووە، کە لە تاکی باڵادەستیش دەچوو. پاشان وردە وردە باڵەکان لەسەر پشتی خوداوەندەکان و خوداوەندە مێینەکان گەشە دەکەن بۆ ئەوەی لە زەوی جیایان بکەنەوە. پاشان خوداوەندەکان لە میترایزمدا بەرەو ئاسمان دەفڕن لە لایەکەوە و خوداوەندەکان لە یەهودییەت و ئیسلامدا دەگەڕێنەوە بۆ ئاسمان لە لایەکی ترەوە.

جیاکردنەوەکانی بیرکردنەوەی سامییەکان و هیندۆ-ئەوروپییەکان لێرەدا ڕوودەدات. میترا دەگەڕێتەوە بۆ ئاسمان و وەک خۆر دەدرەوشێتەوە لە میترایزمدا، کە کارەکتەری مرۆڤێکی هەیە، هەرچەندە ئاهورامەزدا (سیستەمی گەردوونی) کارەکتەری مرۆڤ لەدەست دەدات، و دواتر دەگۆڕێت بۆ سیستەمی-گەردوونی و سیستەمی-سروشت لە زەردەشتیزمدا، وەک وەرچەرخانێکی ئەخلاقی بیرکردنەوەکان لە دژە سروشتییە پەتییەکانیدا. خوداوەندەکان لە ئایینە سامییەکانی وەک یەهودییەت و ئیسلامدا کارەکتەری مرۆڤیان هەیە هەرچەندە نەبینراون، بۆیە سزادەدەن، بۆیە دەبەخشن، بۆیە دەکرێت لەلایەن مرۆڤەوە ڕازی بکرێن و هتد.

دروستکردن و پەرەپێدانی ئایینەکان ڕەگی لە سەرەتای شارستانیەتدا هەیە تەنانەت پێش سۆمەرییەکانیش، هەرچەندە پێکهێنرابوو و لە بەرژەوەندی گروپە باڵادەستەکاندا بوو.

ئایینەکان لەلایەن پاشاکانی گوندە بچووکەکانەوە پێکهێنران، کە ئەوان شێوازی ترساندنیان بەکاردەهێنا بۆ ئەوەی بە ئاسانی حوکمی خەڵک بکەن، چونکە ئەوان تەواوی مەعریفەی سەردەمەکەی خۆیان هەبوو. ئەم مەعریفەیە بۆ تێرکردنی غەریزی گروپە باڵادەستەکانی ناو کۆمەڵگە زیادکرا و بەم شێوەیەش ئایینیان دروستکرد، بۆیە باڵادەستکراوەکانیش پێویستیان بە مەعریفەکە هەبوو. پاشان ئایین شێوەی زبری حکومەتێکە.

لەلایەن خوسرەو ١٣٢

باڵادەستەکان ئاگاداری ترسی تاریکی بوون لە شەودا و ئاگاداری بەکارهێنانی مەعریفەی هاوچەرخ بوون. بەم شێوەیەش ئەوان خەڵکیان دەترساند بە هێرشکردنە سەر مەدەنییەکان بەتایبەتی لە تاریکیدا، پاشان لە ڕۆژدا باسیان لە ترسی تاریکی و شەو دەکرد. ئەگەر لە پەڕتووکە ئایینییەکاندا لێکۆڵینەوە بکەین، ئەوا چەندین ئایەت دەربارەی شەو و ترسی تاریکی دەدۆزینەوە، هەرچەندە ئەو دەقانە زۆر پەرەیان پێدراوە، چونکە بە نزیکەیی دوای 5000 ساڵ لە سەرەتای شارستانیەت و بەم شێوەیەش دوای داهێنانی ئەلفوبێ نووسراون، بەڵام هەر خاوەنێکی ئایین هەوڵی دەدا هەموو شارستانیەتەکە کۆبکاتەوە لە بەرژەوەندی گروپەکەی خۆی و بۆ باڵادەستی و باڵاتریی گرووپەکەی خۆی. ئەم میکانیزمەی نێوان باڵادەست و باڵادەستکراو لە ڕێگەی ئایینەوە ڕێکخرا. باڵادەست دەیویست لە ڕێگەی ئایینەوە باڵاتریی خۆی بپارێزێت و باڵادەستکراو پێویستی بەم مەعریفەیەی سەرووی خۆی هەبوو بۆ ئەوەی پێی بژی. تاکی باڵادەستکراو نەیدەتوانی گروپەکە بەجێبهێڵێت لە ترسی سروشت و پاشان تەنانەت لە ترسی گروپەکانی تریش.

بەهەرحاڵ ئایینەکان لەگەڵ خوداوەندەکانیان بوونە باشترین ئامرازەکانی باڵادەستی. ئەوان وەک ڕاستی ڕەها دانرابوون. بەهۆی ئەو ترسەی کە لەلایەن باڵادەستەکانەوە هەبوو، هیچ تاکێک، گروپێک یان ژێرگروپێک نەیدەتوانی گومان لە ئایین بکات، چونکە مرۆڤ بە ترسەوە گەورە ببوو. پاشان ترسە ڕاستەقینەکە سوپای باڵادەست یان خاوەنی ئایینەکە بوو، کە بوون بەپێی توانای لاواز دەکرد یان تەنانەت لە کاتی شۆڕشدا بوونیان دەسڕییەوە.

خوداوەندەکان لە مێشکدا (پێش-ئاگایی ئیگۆی-ناوەڕاست) وەک واقیعێک گەشەیان پێدرا، و هەر گروپێک خوداوەندە بینراوەکانی (بتەکان) و ئایینەکانیانی لە بەرژەوەندی گروپەکانیان یان بۆ بەرژەوەندی-ململانێی گروپەکانیان گۆڕی، تا گەیشتە خوداوەندی ڤێرچواڵی لە ئاسماندا یان خوداوەندی نەبینراو، کە ئەم خوداوەندانە کرابوون بە وێنەی ئەقڵانی، هەندێک جار تەنانەت بە ستراتیجییەکانی بیانووهێنانەوەی ئەقڵانیەتیش.

ئەو ئایینەی کە سۆمەرییەکان دروستیان کرد لە بەرژەوەندی فرەیی بوو، بۆیە بەپێی کارەکتەری هەر خوداوەندێک یان خوداوەندێکی مێینە جیاوازی هەبوو. فرەیی لە خوداوەندەکاندا لەلایەن هیندۆ-ئەفریقییەکانەوە (کە پێیان دەوترێت سامییەکان) وەک میسرییەکان، ئاشوورییەکان و بابل مانەوە بەڵام دواتر لەلایەن ئایینە سامی-ئیبراهیمییەکانەوە کە لە ڕاستیدا ئایینی پیاوسالارین و لەسەر بنەمای سپێرماتیزم، ماچۆیزم و دەستدرێژی دامەزراون، زۆر زیاتر بەرەو ڕەهایی بردرا، هەرچەندە دەبێت لەلایەن میترایزمەوە وەک یەکەم ئایینە یەکتاپەرستەکان کە بە شێوەیەکی سەرەکی ئەخلاق لەخۆدەگرێت نوێ کرابنەوە.

لەلایەن خوسرەو ١٣٣

بۆ نموونە، خوداوەندی سۆمەرییەکان ئەنلیل گەشەی پێدراوە بۆ ئاشوورییەکان و بابلەکان "Ea" و پاشان گەشەی پێدراوە و گەیشتووەتە ئایینە یەهودییەکان وەک "El"، پاشان گەشەی پێدرا و گەیشتە زمانی ئارامی و ئایینی "Elah"، و گەیشتە "Al-ilah" لە ئایینی عەرەبی پێش-ئیسلامدا، تا ئەو کاتەی موحەممەد مەککەی داگیرکرد و بتی "Al-ilah"ی شکاند و لە کۆتاییدا ناوی نا "Allah"، وەک خوداوەندی ڤێرچواڵی موسڵمانان.

تێبینی: ئیبراهیم جارێک هەموو بتەکانی شکاندووە لەوانەیە لە شاری سۆمەری ئور جگە لە سەرۆکی بتەکان، کە دوای دوورخستنەوەی لەگەڵ عەشیرەتەکەیدا یەهودییەتیان دروستکرد، کە دەبێت ڕەگی لە میترایزمی یەکتاپەرستیدا هەبێت. دواتر یەهودییەت ململانێی نێوان ئایینەکانی نەبردەوە و تەنها ڕکابەرەکانی وەک ئیسلام، و بەشێکی مەسیحییەتی چاکسازی کرد.

پاشان موحەممەد ئیدیعای کرد کە ئەو دوایین پێغەمبەرە لە بنەماڵەی سامییەکاندا، یان بە زمانێکی سادە خۆی بە دوایین پاشاکان یان بەهێزترین کەسی باڵادەستی هەموو مێژوو ناوزەد کرد. ئەو ڕاست بوو، چونکە هیچ خوداوەندێکی بینراو وەک بت بوونی نییە، و بۆیە هیچ کەسێک نەیدەتوانی خوداوەندی ڤێرچواڵی لە ئاسماندا پەرەپێبدات، جگە لە خوداوەندی سێگۆشەیی مەسیحییەکان، عیسا، کە ئیتر سامی نەبوو و لەلایەن پاشای زۆرزانی بیزەنتین، کۆنستەنتینەوە لەگەڵ میترایزمدا تێکەڵ کرا. شێوەی مەسیحییەت لە سێ-لای ڕۆحی پیرۆز، باوکی پیرۆز و کوڕی پیرۆز وەرگیراوەکانی میترایزمن بەرەو ڕۆژئاوا. ئەم سێ توخمە دەگەنە زەردەشتیزم وەک بیرکردنەوەی چاک، وتەی چاک و کردەوەی چاک، و پاشان بەرەو ڕۆژهەڵات وەک شێوازێکی ژیان (هەروەها ئایینەکانیش) بڵاودەبنەوە. کۆنستەنتین دەیانتوانی لە قووڵایی کۆمەڵگە تێبگات وەک ململانێی-کەلتووری بەتایبەتی کەلتووری سەربازەکان، کە لە هۆزەکانی میترایزم و هۆزە سامییەکان پێکهاتبوو. بەم شێوەیە کەلتوورەکەی تێکەڵ کرد بۆ تێرکردنی یەکگرتنی هەردوو کەلتوورەکە لە قووڵاییدا و تێکەڵکردنی سەربازەکان لەسەر ڕووی زەوی و گۆڕەپانی جەنگدا. ئەمە بە مانای دیالێکتیکی مێژوویی نێوان دوو گروپ دێت، هەرچەندە ئایینیش بووە!

هەمیشە تێکەڵبوون لە ئایینەکاندا هەبووە، بەتایبەتی نوێکردنەوەی ئایینە سامییەکان دوای ئەوەی میترایزم وەک یەکەم ئایینی یەکتاپەرستی گەیشتە ئاشوورییەکان و بابل لەلایەن میدییەکان و فارسەکانەوە. هەندێک لە زانایان پێیان وایە کە زەردەشتیزم ئەم ئایینە ئیبراهیمییانەی نوێ کردووەتەوە، بەڵام ئەمە ڕێبازێکی زۆر لاوازە، چونکە میدییەکان و فارسەکان لە کاتی داگیرکارییەکاندا زۆربەیان میترایی بوون.

تێبینی: هێزی دابەشکراوی خێر و شەڕی زەردەشت پێش هێرشی عەرەبەکان بەرەو ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دەسوڕایەوە، بۆیە لە کەلتوورەکانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیادا تێکەڵ بووە و بە شێوازی تر ماوەتەوە. زەردەشتیزم لە ڕۆژهەڵات گەشەی کرد بۆ شێوەیەکی زۆر ڕۆحی، و لە بنەمای سیستەمی-گەردوونی خۆی جیاواز بوو، کە زیاتر دروستبوونی ئاسمان، زەوی، ئەستێرەکان، خۆر، تاریکی، ڕووناکی و هتد وەسف دەکات، بەڵام هەمیشە لەسەر بنەمای ئەقڵانی بەرەو ڕۆژئاوا ڕۆیشتووە.

لەلایەن خوسرەو ١٣٤

مەسیحییەت هاوشێوەی میترایزمە وەک ئایینێکی لەسەر بنەمای-مێینە لە ڕووی بەپیتکردنەوە، کە تێیدا دایکی عیسا "مریەم" وەک عیسا گرنگە و هاوشێوەی خوداوەندی بەپیتی میترا یان تەنانەت دەگەڕێتەوە بۆ ئینانای سۆمەرییەکان. یەهودییەت نەیتوانی بڵاوبێتەوە چونکە لەسەر بنەمای سپێرمی گروپەکە بوو، بۆیە دەبێت دایک یان باوک یەهودی بن. پاشان هەردوو ئایینەکە، ئیسلام و مەسیحییەت، بە شێوەیەکی هاوتەریب بە هەموو جیهاندا ڕۆیشتن بە شمشێر لە جەنگدا و بە وشە لە ئاشتیدا، تا گەیشتنە ژیانی ئەمڕۆمان.

هەڕەشە و کاریگەرییە وێرانکەرەکانیان بەداخەوە هێشتا دیارن، هەرچەندە مەسیحییەت هەندێک توخمی ئەخلاقی-شارستانیەتی وەرگرتووە و لە ڕووی مێژووییەوە شارستانیتر بووە. ئیسلام هێشتا وەک سەردەمی محەممەد بەربەرییە، کە لە ڕێگەی سپێرمی سەربازەکانیەوە بڵاودەبێتەوە، کە سەرەتا پیاوانی گروپەکانی تر دەکوژن، و لەگەڵ ژنەکانی ئەوانەی کوژراون وەک کۆمەڵێک شێر یان ئاژەڵەکانی تر زاوزێ دەکەن، و هەموو ئەمانەش لە ڕاستیدا بەپێی ئایەتەکانی قورئانن.

فەلسەفە-ئایینە شارستانیترەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا ماونەتەوە، کە هەروەها وەک ئایین پۆلێن دەکرێن، چونکە لە ڕووی جوگرافییەوە بەهۆی دوو بانە بەرزەکەی هیندستان و تبتەوە جیابوونەتەوە، بەم شێوەیەش لە هەڕەشەکانی ئیسلام دوور بوون. پەڕینەوە لەو بانانە بە سوپا قورسەکانیانەوە کە زۆربەیان لە بیابانەکانەوە هاتبوون، بۆ موسڵمانان قورس بوو.

بەهەرحاڵ ئیسلام و مەسیحییەت هەر چوار گۆشەی جیهانی شارستانیان لە سەردەمی دێریندا داگیرکرد. پاشان تاریکی و دژە-مەعریفەی هەردووکیان سەدەکانی ناوەڕاستیان لەگەڵ خۆیاندا هێنا، تا ئەو کاتەی زانست و مەعریفە ڕێگەی خۆیان لە ژێر باڵادەستی ئەم ئایینە پیاوسالارانەدا دۆزییەوە و تاریکییەکەیان بۆ پارچەکانی ڕێنێسانس شکاند.

ئەم شکانە گەشەکردنی حیکمەت بوو لەسەر بانەکانی ڕۆژهەڵاتی ئێران، کە دزەی کردە ناو خەلافەتی عەرەبی. لە کۆتاییدا خەلافەت تەسلیم بە زانست و مەعریفە بوو بەتایبەتی سێ سەدە دوای موحەممەد. بەغدا بوو بە سەنتەرێکی مەعریفە و تەنانەت دەقە کۆنەکانی یۆنانیشیان وەرگێڕا. پەرەسەندنەکانی کەلتوور بەتایبەتی لە لقەکانی بیرکاری و ئەستێرەناسیدا لەوێش زیندوو بوونەوە. پاشان خەلافەتە شارستانییەکە هەمووی بەرەو ئەوروپا گواستەوە و لە کۆتاییدا بووە هۆی ڕێنێسانس/پێش-ڕۆشنگەری لە ئەوروپا. هەرچەندە هەڕەشەی باڵادەستی سیاسی ئایینەکان کەم بووەتەوە، بەڵام هێشتا وەک هەڕەشەیەکی شاراوە بۆ کۆمەڵگەی جیهانی دەمێننەوە لە لایەکەوە، چونکە ترس لە دڵی زۆربەی خەڵکیدا هەڵدەگرن، چونکە فرەیی هونەرەکان و ڕۆشنگەری مەعریفە لەناودەبەن لە بەرژەوەندی تاریکی/ڕەهایی دێرین.

لەلایەن خوسرەو ١٣٥

لە لایەکی ترەوە ململانێی دوو گروپە ئایینییەکە هێشتا وەک هەمیشە دیارە. جەنگەکانی خاچپەرستی تا جەنگە ئایینییەکانی عوسمانییەکان پاشان تا جەنگی داعش لە ساڵی 2015 هەموویان ململانێ-گروپە ئایینییە وێرانکەرەکانن. ئەوان تاکە دوو گروپین، کە هەرگیز نەگەیشتوونەتە ململانێ-گروپی دیالێکتیکی و لێکتێگەیشتن بەڵکو هەمیشە بەدوای ململانێی ئاسۆییدا گەڕاون بۆ بردنەوەی خاک و کەرەستەی سەرچاوەکان بۆ دابینکردنی ئاسایشی بوونی خۆیان.

لەبەرئەوە گروپە ئایینییەکان وێرانکەرترین گروپەکانن لە چاو هەموو پۆلەکانی تری گروپەکان و هێشتا ڕەگیان لە مرۆڤی گەشەنەکردوودا هەیە لەسەر بنەمای سپێرماتیزم و پێش-شارستانیەت، بۆیە ناتوانرێت لە ئایەتە نووسراوەکانیان سەبارەت بە سپێرم لە بەرژەوەندی گروپەکانی خۆیان ڕزگار بکرێن.

زەردەشتیزم وەک ئەنتیتێز (دژە-تێز):

زەردەشت (تەنانەت وەک زۆرۆئاستەر نووسراوە) فەلسەفەی نەفیکردنی لە شێوە زبرەکەیدا وەک خێر و شەڕ (سەلماندن و نەفیکردن) دامەزراندووە. وەک ئایینێکی بەربەری دانانرێت، هەرچەندە ئەو موغێکی میترایزم بوو و دواتر لەلایەن شوێنکەوتووەکانییەوە وەک ئایینێک پێکهێنرا. ئەو لە خێر و شەڕ تێگەیشت وەک سیستەمێکی گەردوونی (دژە فیزیکییەکان بۆ ناکۆکییە ئەخلاقییەکانی سەلماندن-نەفیکردن)، ئەوەی کە ئێمە وەک ئەو وزەیەی کە لە جەمسەری موجەب و سالبەوە دروست دەبێت لە سەرتاسەری گەردووندا لەم ڕۆژگارەدا تێیدەگەین. هەروەها ڕایگەیاند کە نەفیکردن بەردەوامە بەڵام کۆتایی هەیە تا ئەوکاتەی موجەبەکە بەسەر سالبەکەدا یان تا ئەوکاتەی خێرەکە لە ڕووی ئەخلاقییەوە بەسەر شەڕەکەدا سەردەکەوێت. ئەو تەنانەت لە جووڵە ئەخلاقییەکەش تێگەیشت وەک سینتێز (تێکەڵکردن) لە ململانێی نێوان موجەب و سالبدا. ئەو لە دووانەیی موجەب و سالبدا مایەوە و بەم شێوەیە نەیتوانی زیاتر بڕوات جگە لە سینتێزی ئەخلاقی. بەهێزترین بیرۆکەی ئەوەیە کە، کە شەڕ هێندەی خێر لە دیاریکردندا (بەم شێوەیە سینتێز) گرنگە. بە وشەی سادە: نەفیکردنی سالبەکە هێندەی سەلماندنی موجەبەکە گرنگە.

دەرئەنجامی فێرکردنی دژەکان دوو بوو. یەکەم، چاکسازی ئایینە یەکتاپەرستەکان، هەرچەندە بە تێچووی قورسی جەنگە بەردەوام و وێرانکەرەکان لە مێژوودا. دووەم، فڕێدانی دەزوویەک بۆ ناو مێژوو لە شێوەی کۆکردنەوەی-مەعریفەدا، کە ئەمڕۆ بە زانست ناسراوە.

لەبەرئەوە زەردەشت ئاماژەی ئاگایی بە هەموو مرۆڤایەتیش داوە. زەردەشتیزم فەلسەفەی گرنگترین میتۆدۆلۆژیایە لە شارستانیەتدا، و ئایینێکی خاو نییە، هەرچەندە دواتر شوێنکەوتووەکانی ئایینێکیان لێ دروست کردووە. زەردەشت باوکی فەلسەفەیە، بەم شێوەیەش بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کۆکردنەوەی-مەعریفەیە.

زانراوە کە تەنانەت پلاتۆ و زۆرێک لە فەیلەسوفەکانی تریش لە گرنگی زەردەشت تێگەیشتوون. هۆکارەکە ئەوەیە کە، زەردەشتیزم بەرگری لە فرەیی بیرکردنەوەکان دەکات لە شێوەی ململانێ لە نێوان دژەکاندا و بەم شێوەیەش ناکۆکییەکان بە پێچەوانەی ئایینە سامییە ئاژەڵی-بنەما زبرەکان کە تەنها لە بەرژەوەندی سپێرمی گروپەکانی خۆیانن، جا چ لە ناو گروپەکەیاندا بێت یان دەرزی ئاژنی بکەنە ناو گروپەکانی تر لە جەنگەکاندا.

لەلایەن خوسرەو ١٣٦

شارستانیەت لەگەڵ فەلسەفە و کۆکردنەوەی-مەعریفە لە ناوکەکەیدا، پێشتر ئایینە بنەما-ئاژەڵییە-باڵادەستەکانی لاواز کردووە جا یان بە چاکسازیکردنیان لە ڕێگەی نەفیکردنەوە یان بە ڕۆشنگەری مرۆڤایەتی لە ڕێگەی پێشکەوتنە زانستییەکەیەوە. ئەگەر ئایینەکان نایانەوێت تێبگەن یان ئەگەر تێکەڵ نەبن بەپێی پێداویستییەکانی گروپەکانی تر، و بەم شێوەیە ئەگەر بەشداری نەکەن لە دیالێکتیکی ململانێی-گروپەکان وەک سیستەمی سروشتیی بوون لە نەفیکردنە کەلتوورییە مێژووییەکانی تێز و ئەنتیتێزدا، ئەوا دەبنە هۆی ململانێ/جەنگە ڕاستەوخۆکانی نەفیکردنی ڕەهای گروپەکانی تر و بەم شێوەیە لەناوبردنی پلە بە پلەی فرەیی لە جیاتی تەواوکاری فەلسەفیی دیالێکتیک و تێگەیشتنی لۆژیکی.

چوارینەی "خودا":

لەو ڕۆژەوەی، کە مرۆڤ پاڵ پێدەنێت تا جارێکی تر کۆببنەوە

لەو شەوەوەی، کە ترس لە یەکتری دروست دەکات

,,,,

ئەو ڕۆژ و شەوەی، کە پێکەوە خودایەکیان دروست کرد

ئەو دەگەڕێتەوە بۆ سزادانی هەموو خەڵکە لاوازەکە پێکەوە

میترایزم-زەردەشتیزم وەک سەرچاوەی ئەقڵانیەت

ئایینەکان خۆیان وەک سەرچاوەی مەعریفەی ڕەها داناوە لەلایەن خاوەنەکانیانەوە (گروپە باڵادەستەکان) و ڕێگرییان لە مرۆڤ کردووە بۆ گەڕان بەدوای مەعریفەی زیاتردا، هەرچەندە ئەوان کۆنترۆڵی کۆمەڵگەکانیان کردووە لە ڕێگەی ئەو مەعریفە گەشەسەندووەی تا سەردەمەکەیان هەبووە، بەڵام گەڕان بەدوای مەعریفەی زیاتردا قەدەغە کراوە لەلایەن خاوەنی ئەو ئایینانەوە (باڵادەستەکان)، چونکە پێگەی ئەوان وەک خاوەنی مەعریفە لە مەترسیدا بوو لە پلەی یەکەمدا. لەبەرئەوە ئەوان کەمترین مەعریفەیان وەک باوەڕی ڕەها ڕاگەیاند. پاشان بەپێی بۆچوونی ئەوان مەعریفەی زیاتر دەیتوانی ببێتە هۆی کفرکردن. بەڵام مرۆڤ هەمیشە ئەو بەربەستانەی شکاندووە، کە ئایین خستوویەتە بەردەم ئازادی مەعریفە، چونکە بوونی گروپە باڵادەستکراوەکان و بەم شێوەیەش ژیانیان لە مەترسیدا بوو بەبێ ئازادی مەعریفە و مەعریفەی پەتی وەک زانست لە پلەی دووەمدا.

لەلایەن خوسرەو ١٣٧

لەبەرئەوە ململانێ لە پێناو ئازادی مەعریفە لە نێوان گروپە باڵادەست و باڵادەستکراوەکاندا لە کۆمەڵگەی دێریندا گەشەی کردووە، و داینامیکی ئەم کێبڕکێیە هێشتا بەردەوامە بەڵام لە شێوەی ئارگیومێنت لەبری ململانێ.

ئایینە سامییەکان یەکتاپەرستییان وەرگرت و بوون بە ڕەهاترین ئایین و بەم شێوەیە ئەو تاکانەی کە بەدوای مەعریفەدا دەگەڕان نەیاندەتوانی بە باشی تێیاندا گەشە بکەن. شێوازێکی تری ژیان دوای شۆڕشەکەی زەردەشت دژی میترایزم نزیک بوو لەو ناوچانە لەگەڵ میتۆدە هیندۆ-ئەوروپییەکان کە ڕێگەیان دەدا بە فرەیی بیرکردنەوە لە ململانێی ژێرگروپەکاندا، کە ململانێکان لە کۆتاییدا دەگۆڕێن بۆ ئارگیومێنت و بەم شێوەیە بووە هۆی گەڕان بەدوای مەعریفە لەو ئارگیومێنتانەدا.

ڕەگی ئەوان شێوە زبرەکەی ئایینەکانی سۆمەر بوو کە نزیکەی 3000 خوداوەند و خوداوەندی مێینەی تێدابوو لە شێوەی بتدا. پاشان گەشەی کرد بۆ ئایینەکانی ئاشووری و بابل لە میزۆپۆتامیا. گەشەی کرد بۆ میترایزم لە چیاکانی زاگرۆس و ئارارات بەرەو یۆنانی دێرین، کە لە ڕاستیدا سەرچاوەی مەعریفەی ئازادی سەردەمی دێرین بوون. هەموویان لە سەردەمی مۆدێرنی ئێمەدا وەک ئایین پۆلێن دەکرێن، جا چ لە چیاکان یان لە بیابانەکاندا بن، بەڵام هەموویان شێوازی پێکەوە ژیانی کۆمەڵگە جیاوازەکان بوون.

دابەشبوونی ئایینی سۆمەری بۆ دوو میتۆدی سەرەکی، کە میتۆدێکیان لە نێوان کۆمەڵگەکانی میزۆپۆتامیا و میسردا دەمێنێتەوە و ئەوی تریان لە نێوان هیندۆ-ئەوروپییەکان لە ئێرانەوە بۆ یۆنان، یەکەم دابەشبوونە، کە نزیکەی 3000 ساڵ لەمەوبەر وردە وردە ڕوویدا. دووەم دابەشبوون نزیکەی 2500 ساڵ لەمەوبەر ڕوویدا کاتێک یۆنانییەکان میتۆدێکی تریان داهێنا و جیاوازییان کرد لە کۆمەڵگە هیندۆ-ئەوروپییەکانی تری وەک میدی و سکیتی. پاشان میتۆدە سەرەکییەکان بەسەر سێ بەشدا دابەش بوون، هەرچەندە هەمیشە لەگەڵ یەکتردا لە پەیوەندیدان و کەلتوورەکانیان هەمیشە تێکەڵ بوون.

پێویستە جارێکی تر ئاماژە بە سەرەتای شارستانیەت بکەینەوە. "سەرچاوەی شارستانیەت لە کوێیە؟"، کە بە خوداوەندە مێینەکان لە تەنیشت خوداوەندە نێرەکانەوە (بتەکان) دەستی پێکردووە، بۆ نموونە خوداوەندی مێینە "ئینانا"، (ئینانا لەلایەن ئاشوورییەکان و بابلەکانەوە وەک عەشتار گەشەی پێدراوە، پاشان ئەفرۆدێت لە یۆنانی و ڤینۆس لە شارستانیەتەکانی ڕۆمادا). هەروەها دەتوانین بەدواداچوون بۆ سۆمەرییەکانیش بکەین لە ڕێگەی هێماکانیانەوە لە مێژوودا، کە گرنگترین هێما خاچی-چەماوەیە (swastika)، کە بەرەو باکوور و ڕۆژئاوا دەڕوات بۆ ئەوروپا و تەنانەت بەرەو ڕۆژهەڵاتیش بۆ هیندستان.

لەلایەن خوسرەو ١٣٨

یەکەم خوداوەندەکان مێینە بوون (ئینانا لە سۆمەریدا یان ئەفرۆدێت/گایا لە یۆنانیدا)، چونکە شارستانیەت دەبێت تەنانەت لەلایەن مێینەوە پەرەی پێدرابێت وەک سەرچاوەی زاوزێ لە ئاستێکی بەرفراواندا، چونکە نەیاندەتوانی هەموو ڕۆژەکە و ساڵەکە بەدوای پیاواندا بکەون بۆ نێچیرێک کە ڕاو بکرێت وەک مرۆڤە سەرەتاییەکان. ئەگەر بەدواداچوون بۆ خوداوەندە مێینەکان و خوداوەندەکانی تری سەردەمی دێرین بکەین، هەمان پەرەسەندن و بەم شێوەیەش فرەیی نێر/مێ دەبینین (هەندێک جار بەرجەستەکردنی بێلایەن). ئەم بەرجەستەکردنانە بە شێوەی جیاواز لە بەرژەوەندی گروپی باڵادەست نوێ کراونەتەوە.

لەبەرئەوە مرۆڤی سەرەتایی جێگرەوەیەکی دۆزییەوە بۆ کۆکردنەوەی خواردن وەک میوە و گژوگیا، و لە کۆتاییدا "گەنم"یان چاند بۆ ئەوەی لە شوێنێک نیشتەجێ ببن. ئەمە سەرەتای ڕێکخستنی خەڵکە لەلایەن خوداوەندێکی مێینەوە لە گوندەکاندا و پاشان گەشەکردن بۆ شارەکان، کە هێندەی گەنم و نان لە مێژوودا کۆنە. بە ڕوونی لەلایەن شوێنەوارناسانەوە ڕانەگەیەنراوە، چونکە هێشتا وێنە-هێماکان (pictograms) و پاشان ئەلفوبێ دانەهێنرابوون. هەرچەندە سۆمەرییەکان باوەڕیان وابوو کە بوونەوەرێکی نیوە-مرۆڤ نیوە-ماسی دەبێت لە دەریاوە هاتبێتە دەرەوە و کشتوکاڵی فێرکردبن، لەو شوێنەی کە ئەمڕۆ وەک کەنداوی فارس دەیناسین. پاشان ئەو بوونەوەرە کشتوکاڵی فێری مرۆڤایەتی کرد و بەم شێوەیەش شارستانیەت. بەڵام ئەمە بە ڕوونی ئەفسانەیە و لۆژیکی نییە بەپێی مەعریفەی شوێنەوارناسیمان، چونکە ئێمە گەشەسەندنێکی مێژوویی شارستانیەت لەلایەن مرۆڤەوە دەبینین تەنانەت پێش سۆمەرییەکانیش، کە لەسەر ستراتیژی زبری تاقیکردنەوە و هەڵەی کۆکردنەوەی مەعریفە بوو، هەرچەندە بە خێرایی گەشەی نەکردبوو و وەک لای سۆمەرییەکان نەنووسرابووەوە.

کشتوکاڵی سۆمەری بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا و خوێ لەسەر کێڵگەکانیان لەناوچوو؛ بەم شێوەیە شارەکان وردە وردە چۆڵکران. پاشان کۆچیان کرد بەرەو باکوور، هەروەها بەرەو زنجیرە چیاکانی زاگرۆس و ئارارات. ئەوان تێکەڵ بە گروپەکانی تری خەڵک بوون وەک ئاشوورییەکان، بابلەکان، گۆتییەکان و هتد. گروپە هیندۆ-ئەفریقییەکانی وەک میسرییەکان، ئاشوورییەکان، ئیلامییەکان و بابلەکان کەلتوورەکەیان پاراست و پەرەیان پێدا بەتایبەتی شێوەی نووسینی بزماری بەڵام بە زمانەکانی خۆیان. گروپە هیندۆ-ئەفریقییەکان ئینانایان وەک خوداوەندێکی مێینەی لاواز لە نێوان خوداوەندە نێرە سەرەکییەکاندا (وەک عەشتار) وەرگرت، بەڵام وردە وردە لە نێوان خوداوەندە نێرە سامییەکاندا لەبیرکرا.

هەروەها شارستانیەتی سۆمەرییەکان بەهۆی کەشوهەوای ساردەوە لە نێوان بەردە سەختەکانی چیاکاندا لاواز بوو، و نەیاندەتوانی لە شوێنە جوگرافییە سەختەکاندا پەیوەندی بکەن، دوای کۆچکردنیان بەرەو چیاکانی باکوور. بەم شێوەیە، پەیوەندییەکانیان لە زۆربەی وەرزەکانی ساڵدا پچڕا. پاشان "ئینانا" وردە وردە گەشەی پێدرا بۆ خوداوەند "میترا"، کە ئایینەکە زۆرتر پشتی دەبەست بە چوار توخمی "ئاو، خاک، هەوا و ئاگر". میترا پەیوەست بوو بە بەپیتبوونەوە، بۆیە زۆرجار پەیوەستە بە دایکەوە لە زۆرێک لە کەلتوورەکاندا لە ڕووی زمانەوانییەوە (بۆ نموونە زمانەکانی هیندی و یۆنانی).

لەلایەن خوسرەو ١٣٩

میترایزم سەرقاڵی ئامرازە نوێیەکانی ژیان بوو بە شیکارکردنی ئەو چوار توخمە، کە لەو شوێنە شاخاوییە سەختانەدا زۆر زاڵ بوون. هەروەها ئایینێک بوو بە ڕێوڕەسم و دیاریکردنەوە، بەڵام بە ڕێبازێکی سروشتییەوە، کە بوون و هەموو هەبوونێک لە چوار توخمی ئاو، هەوا، خاک و ئاگر پێکهاتووە.

پاشان شیکارکردنی سروشت وەک چوار توخمی میترایزم سەرەتای زانستە، کە لەلایەن دراوسێکانی میترایزمەوە ئەنجامدرا، کە پێیان دەوترا یۆنانییەکانی ئەنادۆڵ وەک ئاناکسیمینیس، تالیس و بەتایبەتی ئاناکسیماندەر لە سەدەکانی 7-6 ی پێش زایین (لە میلیت، ڕۆژئاوای تورکیای مۆدێرن). پاشان مەعریفە لە دەریای ئیجەوە پەڕییەوە بەرەو ئەسینا و ناوچەکانی تری یۆنان. کەلتووری یۆنانی لەوبەری دەریاکەوە و دوور لە ئایینە سامییەکان دەگەشایەوە، هەرچەندە هەمیشە لە پەیوەندیدا بوون. بەڵام یۆنانییەکان زۆرتر لە پەیوەندیدا بوون لەگەڵ دراوسێ میتراییەکانیان (میدییەکان و پاشان فارسەکان). ئەوان ئەو چوار توخمەی کەلتووری میترایزمیان وەرگرت، و دەستیان کرد بە شیکارکردنی توخمەکان لە ڕووی زانستی و فەلسەفییەوە، کە لەلایەن تالیس، ئاناکسیمینیس و ئاناکسیماندەرەوە وەرگیرابوون کە پێیان وابوو ئارکێ (ماددەی بنەڕەتی بوون) یەکێکە لەو چوار توخمە یان تێکەڵەیەکە لێیان. پاشان شۆڕشێکی موغ زەردەشت تەنانەت لە میترایزمەوە دوورکەوتەوە بۆ دژە سروشتی-ئەخلاقییەکان.

پاشان یۆنانییەکان ئەو بیرکردنەوانەیان قووڵتر لە ئەسینا و ناوچەکانی تری یۆنانی دێرین لێکۆڵییەوە، کە ئەوان وردە وردە شیکارییەکانیان دابەش کرد، کە زانست بە بەشە جیاوازەکانییەوە لەو لێکۆڵینەوانەوە لەدایک بووە (بەتایبەتی لەلایەن ئەرستۆوە). ئەم کەلتوورە تەنانەت زیاتر پەرەی پێدراوە لەلایەن یۆنانییە دێرینەکانی وەک پلاتۆ، ئەرستۆ و هتد، و بە هێواشی بەرەو ڕۆژئاوا و باکووری ئەوروپا لەلایەن ڕۆمانییەکانەوە و بەرەو ڕۆژهەڵات و باشوور لەلایەن یۆنانییەکانەوە بڵاوبووەتەوە. پاشان پەیوەندی کەلتووری نێوان ئەو هۆزانە زیاتر بوو و میترایزم جارێکی تر بووژایەوە. میترایزم بە خێرایی لە ڕێگەی شاهانە ڕۆمانییەکان، سەربازەکان و ژێرگروپەکانی ترەوە بڵاوبووەوە.

میترایزم وەک ئایین پەرەی پێدراوە و زەردەشت لە شۆڕشە ئەخلاقییەکەیدا دژی میترایزم خوداوەندێکی ڤێرچواڵی-ئەخلاقی دروست کرد، کە لە خێر و شەڕ پێکهاتبوو، هەرچەندە میترایزم تەنانەت خوداوەندی ڤێرچواڵی کردووە، کە میتراس دوای کۆتا شێوە دەگەڕێتەوە بۆ ئاسمان و وەک خۆر دەدرەوشێتەوە، بەڵام هەمان شتە وەک کۆپییەکەی واتە مەسیحییەت. زەردەشت ئەخلاق و ڕەوشتی لەسەر بنەمای هاوسەنگی گەردوونی "خێر و شەڕ" شیکار کردووە، بەم شێوەیە میتۆدی ئەقڵانی-ئەخلاقی سەر بە ماددە لەگەڵیدا لەدایک بووە. میترایزم بۆ زەردەشتیزم پەرەی پێدرا و جارێکی تر خەڵکی لە چیاکاندا یەکخستەوە بەڵام تەنها لە شێوەی ئاییندا. ئیمپراتۆریەتی میدی، ئیمپراتۆریەتی فارسی پێشتر لەسەر میترایزم سەریانهەڵدابوو. ئەم کەلتوورەی کە لە چوار ماددەی سەختەوە هاتبوو لە کۆتاییدا

لەلایەن خوسرەو ١٤٠

دەگاتە ڕێبازێکی ئەقڵانی-ئەخلاقی لە ناوکی بووندا، بەم شێوەیە زەردەشتیزم و پاشان ئیمپراتۆریەتی ساسانی لەدایک بوو بە زانستێکی پەروەردەکراو، ئەدەبیات، ئەخلاق و هتد.

شێوەی یۆنانی ئەم گەشەسەندنە (زۆربەی میترایزم لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمادا) دزەی دەکردە ناو کەلتوور و زانست بەرەو ڕۆژئاوا و باکوور، میترایزم لە چیاکانی زاگرۆس و ئارارات دزەی دەکرد بەرەو ناوەڕاست و لە کۆتاییدا ڕۆژهەڵاتی ئاسیا. ئایینە سامییەکان شکان بەڵام بە کەمی مانەوە و لەلایەن ڕۆمانییەکان و ئێرانییەکانەوە پاشەکشەیان پێکرا بەرەو بیابانەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی و میسر. بەم شێوەیە ئەوان ناچار بوون ئایینەکانی خۆشیان نوێ بکەنەوە، لە ئەگەری بەردەوامبوونی ململانێکە تا ئەوکاتەی بە ئایینە نوێیەکانیانەوە گەڕانەوە بەرەو باکوور.

لەلایەن خوسرەو ١٤١

پاشان ڕۆمانییەکان ناچار بوون ئایینێک پەرەپێبدەن کە تێکەڵەیەک بێت لە میترایزم و ئەخلاقی سامی، کە پێی دەوترێت "مەسیحییەت" لە ڕێگەی کۆنستەنتینی ئیمپراتۆرەوە. ئەوان مەسیحییەتە نوێیەکەیان وەک کۆپییەکی میترایزم-سامی لە ئیمپراتۆریەتەکەیاندا بڵاوکردەوە. پاشان ململانێی نێوان زەردەشتیزم و مەسیحییەت دەستی پێکرد، کە تێیدا ڕۆمانییەکان و ئێرانییەکان بۆ ماوەی ٥٠٠ ساڵ لەم ململانێ-گروپییانەدا شەڕیان لەگەڵ یەکتردا کرد. زەردەشتیزم وەک ڕەگی ئەقڵانیەت و تیۆری نەفیکردن لە نێوان خێر و شەڕ، لە نێوان موجەب و سالبدا دواتر نەما، بەڵکو تەنها بوو بە بنەمایەک بۆ کۆکردنەوەی-مەعریفەی زانست بەرەو ڕۆژئاوا و فۆڕمێک لە ڕۆحانیەت بەرەو ڕۆژهەڵاتی گۆی زەوی.

ڕۆمانییەکان و ئێرانییەکان یەکتریان لاواز کرد تا ئەو ئاستەی، کە سامییەکان لەژێر سەرکردایەتی موحەممەددا لە نیمچەدوورگەی عەرەبیدا یەکیان گرت، و نەیانتوانی سەرەتا ڕووبەرێکی فراوانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆما داگیر بکەن، پاشان بانی ئێرانیان بە ئاسانی داگیرکرد. موحەممەد سامییەکانی نزیکەی ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر دووبارە یەکخستەوە. ئەوان ئارەزوویەکی زۆریان نیشان نەدا بۆ شەڕکردن دژی مەسیحییەت، چونکە هەندێک توخمی دەگمەنی سامییەتیشی لەخۆگرتبوو، هەرچەندە ئایینە سامییەکان دەیانزانی، کە مەسیحییەت زۆر نامۆیە بۆیان. بەڵام ئەوان دزەیان کرد بەرەو ڕۆژهەڵات و زەردەشتیزمیان بەپێی توانایان لەناوبرد. ئەو چیایانەی کە هیندستانیان جیاکردەوە پاشان بانی تبت هەندێک ژێر-ئایینی ڕۆحیی ئەخلاقەکانی میترایزمیان تا سەردەمی مۆدێرن پاراست. کەمینەیەکی دەگمەن لە زەردەشتییەکان لە هەندێک گوندی ئێراندا دەژین، هەرچەندە ئێرانییەکان ٣٠٠ ساڵ دوای هێرشی-عەرەبەکان ڕاپەڕین، بەڵام تەنها توانیان ئیسلام لە بەرژەوەندی عەرەبەکاندا شارستانی بکەن.

پاشان زنجیرەیەک لە فرەزانەکان و کۆکەرەوەکانی-مەعریفە دووبارە سەریانهەڵدا. من هێشتا سەرسامم، کە چۆن خەییام (١٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر)، شاعیر و بیرکاریزانی فارس ئاگاداری سەرەتای شارستانیەت بووە تەنانەت لە سەردەمی پێش-سۆمەرییەکاندا، کە ئەو لە چوارینەکەیدا دەیگێڕێتەوە:

ئاهـ! خۆشەویستەکەم، ئەو جامە پڕ بکە کە پاکی دەکاتەوە

ئەمڕۆ لە پەشیمانییەکانی ڕابردوو و ترسەکانی داهاتوو –

,,,,

سبەینێ؟ – بۆچی، سبەینێ لەوانەیە بم

خۆم لەگەڵ حەوت هەزار ساڵەی دوێنێدا.

چوارینەکە بە ڕوونی وەرنەگێڕدراوە بەهۆی کێشی شیعرییەکەیەوە. من بە وردییەکی زیاترەوە وەریدەگێڕم. چوارینەکە بە زمانی فارسی:

وەرگێڕانە دروستەکە بەبێ کێش ئەمەیە:

ئەی دۆست وەرە با خەمی سبەی نەخۆین

و با ئەم ماوەیەی تەمەن وەک دەستکەوتێک دابنێین

,,,,

سبەی کە لەم زەوییە فانییە تێدەپەڕین (مەرگ)

ئێمە هاوشانی تەمەن حەوت هەزار ساڵەکان دەبین

ئەگەر بەپێی وتەکەی ئەو لە ئەمڕۆوە حیسابی بۆ بکەین، ئەوا سەرەتای ژیانی مەدەنی لەگەڵ گەنم و نان لە گوندەکاندا و دواتر لە شارۆچکەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٩٠٠٠-٨٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر، کە لەلایەن لێکۆڵینەوە شوێنەوارناسییەکانەوە لە میزۆپۆتامیا سەلمێنراوە. نابێت شارستانیەت تێکەڵ بکەین لەگەڵ داهێنانی ئەلفوبێ (یەکەم جار وێنە-هێماکان)، کە شارستانیەت لە ڕێگەیەوە لەلایەن سۆمەرییەکانەوە تۆمارکراوە لە سەرەتادا.

با بگەڕێینەوە بۆ یۆنانییە دێرینەکانمان؛ کەلتووری یۆنانی کە زانست و فەلسەفەی لەخۆدەگرت دابەزی و تەنها بڕێکی کەمی هەمووی مایەوە تەنها لە کەلتووردا بە میتۆلۆژیای ئیمپراتۆریەتی ڕۆماشەوە. ڕۆمانییەکان گروپێکی سەربازی بوون و ئەوان کەلتووری یۆنانییەکانیان بەکاردەهێنا بۆ باڵاتریی خۆیان بەو ئەندازەیەی کە پێویستیان پێی بوو. لەبەرئەوە زانست و فەلسەفە هەرگیز گەشەی نەدەکرد بەڵکو تەنها بڕێکی لێ بەکاردەهێنرا.

لەلایەن خوسرەو ١٤٢

زانست و ئەدەبیات لەسەر بانی ئێران گەشەی کردووە و دزەی کردووەتە ناو خەلافەتی ئیسلامی، بەم شێوەیەش دووبارە گەیشتەوە ئەوروپا. ئەو لە ئەوروپادا ناسراوە بە زانست و ئەدەبیاتی گواستراوە لە ڕێگەی ئیمپراتۆریەتی عەرەبی-ئیسلامییەوە، لەلایەن عەرەبییەوە چونکە خەلافەت بوو. ئازادی مەعریفە هەرگیز نەدەکرا/ناکرێت بوەستێنرێت، بۆیە ئەو لە بەشێکی تری جیهانەوە (بانی ئێران) ڕۆشنگەری کردووە و تەنانەت ڕژێمە سەربازییەکەی ئیسلامیش تەسلیم بە مەعریفە بووە. دواتر مەسیحییەت لە ڕۆژئاوا تەسلیم بە مەعریفە و فرەیی بیرکردنەوەکان بوو، کە چووە ناو نەفیکردنێکی دیالێکتیکییەوە.

هەندێک کەمینەی ئەخلاقی-زەردەشتیزم لە نێوان کوردەکاندا بوونیان هەیە، بۆ نموونە ئێزیدییەکان، یارسانەکان، ئەهلی هەق، کاکەییەکان، و هتد کە پارێزراون بەهۆی چیا بەرزەکانی زاگرۆس یان ئارارات. ئەم مەزهەبانە شوێنکەوتەی دیاریکردنە میتۆدۆلۆژییەکانی ئیسلام نین، بەڵکو ئەوان بەپێی کات گۆڕاون بۆ ڕێوڕەسم یان مەزهەبی ڕۆحی و ئایینی. ئەوان تەنانەت لەلایەن ئیسلامیشەوە لێکچوێندراون (assimilated)، بەتایبەتی دوای هێرشی عەرەبی-ئیسلامی و دواتریش لەلایەن سوڵتانییەتی عوسمانییەوە.

ئایینە لەسەر بنەمای-مێینەکان تێگەیشتن لە بیرکردنەوەکانیان لە قووڵاییدا لەخۆگرتووە، بەم شێوەیە لێبوردەیی زیاتر لە مێژوودا هەیە، چونکە ئەندامەکانیان فرەییان لەخۆگرتووە و ئەوان تەنانەت لە ڕووی زمانەوانییەوە زیاتر لێکۆڵینەوەیان کردووە. ئەوان هەرگیز ململانێ-گروپەکانی شارستانیەتیان لە تەواوی مێژوودا نەدۆڕاندووە، بۆیە ئەوان دزەیان کردووە و زانست و مەعریفەیان لەژێر باڵادەستی ئایینە سامییەکاندا "ئایینە لەسەر بنەمای-نێرینەکان" بۆ ناو کۆمەڵگەی جیهانی مۆدێرنمان پەرەپێداوە.

چوارینەی "خودا و خێر":

موسا، کە فەرمانی جینۆسایدی دا لە بیابانی سیناوە تەنها بۆ خودا

عیسا ڕووبەڕووی لەخاچدان بووەوە و شوێنکەوتووەکانی ناچار بوون بۆ خودا بەجێی بهێڵن

,,,,

موحەممەد، کە بە خوێن نووسی بۆ داگیرکردن لە بیابانی-عەرەبییەوە بۆ خودا

بەم شێوەیە زەردەشتی میترا بەو سێ "پیاوەی بیابان بۆ خێر"ی وت

بوون و هەبوون

مرۆڤەکان لە تاکێکەوە تا گروپێک لە ململانێدان بۆ هەبوون لەسەر بنەمای غەریزەیان لە قووڵاییدا، بۆیە ئێمە تێبینی ململانێ سەختەکانی وەک جەنگەکان، جینۆسایدەکان و لەناوبردنی گروپەکان دەکەین لەسەر ڕووکەش. غەریزەی-گروپەکان لە قووڵاییدا بەتایبەتی غەریزەی سێکس و تا ڕادەیەک غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا پاڵ دەنێت بە

لەلایەن خوسرەو ١٤٣

گروپەکانی مرۆڤایەتییەوە بۆ ململانێی مێژوویی. غەریزەی-هاوسۆزیی هەمان گروپەکان بە دەستەجەمعی ململانێکان بۆ ئارگیومێنتەکان یەکلایی دەکاتەوە، و بەم شێوەیە بە پێچەوانەوە لە یەکتری تێدەگەن. لەبەرئەوە ئێمە لێکتێگەیشتن و بەم شێوەیە تێکەڵبوون لە هەڵهێنجانی مێژوویی کەلتوورەکاندا لە شارستانیەتدا جیا دەکەینەوە، بۆیە کۆمەڵگەکان بە کەلتوورە جیاوازەکانەوە پێویستیان بە یەکتری هەیە بۆ پاراستنی هەبوونیشیان، نەک تەنها لە ڕێگەی کارەکەیانەوە بەڵکو لە ڕێگەی مەعریفەکەشیانەوە. هەبوون هەندێک جار پێی دەوترێت غەریزەی-هەبوون، کە بە مانای ڕەگ و بنەمای هەموو غەریزە زبرەکانی وەک سێکس، گەڕان بەدوای خۆراک و هاوسۆزی گروپەکان دێت.

شارستانیەت لە جووڵەیەکی نەفیکردنەکاندایە لە نێوان مەعریفەی کەلتوورەکاندا لە ئارگیومێنتەکەیدا لە ڕێگەی ستراتیژی هەڵهێنجانییەوە. ئەم جووڵەیەی نەفیکردنەکان پێی دەوترێت هەبوون. جووڵە زبرەکەی نێوان هەموو توخمە هەبووەکان پێی دەوترێت بوون. لەبەرئەوە ئێمە هەبوون شیکار دەکەین لە ڕێگەی ڕێکوپێکی دروستییەوە، کە پێی دەوترێت لۆژیک، بەڵام زانست پێشەکییە دروستەکان دابین دەکات بۆ ئارگیومێنتەکانی ئەم هەبوونە لۆژیکییە. ئێمە هەبوونمان بە وردی لە بەشە جیاوازەکانی زانستدا لە پێکهاتە لۆژیکییەکەدا شیکار و تاقیکردووەتەوە.

زۆربەی بەشەکانی زانست دیاردەناسین (phenomenology) بۆ دۆزینەوەی مەعریفە، کە پێکهاتووە لە دروستی پێناسەکان، پۆلەکان، چەمکەکان و پێوانەکانی چەندێتی و چۆنییەتی بوون و بەم شێوەیەش هەبوون. لەبەرئەوە ئەو لە بنەڕەتدا پشت دەبەستێت بە ستراتیژی تاقیکردنەوە و هەڵەی بیانووهێنانەوە. چەندین جار تاقیدەکاتەوە تا دروستییەکە دەدۆزێتەوە لەسەر بنەمای سروشتی ئەو دیاردە دیاریکراوە، بەم شێوەیە واقیع لەسەر بنەمای دۆزینەوەکان لە ڕێگەی هەڵهێنجانییەوە و لە کۆتاییدا دەگاتە ڕاستی ڕەها لە ڕێگەی ئیندەکتیڤەوە.

بوون و هەبوون لێرەدا نابێت تێکەڵ بکرێت لەگەڵ بوونخوازی (existentialism) وەک ڕێبازێکی فەلسەفە لەلایەن بیرمەندە فەرەنسییەکانەوە، بەڵکو وەک ڕێڕەوی لۆژیکی پەتی گەردوون لە پلەی یەکەمدا و بەم شێوەیە هەبوونی مرۆڤ لە ڕێگەی ڕێبازی ئەقڵانییەوە کە ئاماژەیە بۆ مێشک بە ستراتیژە لۆژیکییەکانی.

هەبوون بەشێکە لە بوونی گەردوونی کە هەموو فۆڕمەکانی هەبوون لەخۆدەگرێت. وەک: "پیاوێک / بەردێک هەبوونی هەیە" هاوتایە لەگەڵ "پیاوێک / بەردێک هەیە".

لەلایەن خوسرەو ١٤٤

لۆژیکی پەتیی هەبوونی گەردوونی یان "بوون":

لە ململانێی گروپەکانماندا لەسەر بنەماکانی ئارگیومێنتی مێژوویی نێوان کەلتوورەکان، ئێمە ڕێکوپێکی دروستیی هەبوون دەدۆزینەوە. ئەم ڕێکوپێکییە لە قەبارە بچووکەکاندا پێی دەوترێت بوون یان لە فەلسەفەدا هەبوون. بەڵام لە ڕاستیدا لۆژیکی هەبوونە. دۆزینەوەی سەرەتای بوونی گەردوونی و بەم شێوەیە هەبوون دەبێتە هۆی هەڵە، وەک چۆن زۆربەی فەیلەسوفەکان بوونەتە هۆی ناکۆکی و بەم شێوەیە هەڵە.

ئەم بابەتە هەروەها دەتوانرێت لە ڕووی مێژووییەوە بۆ دواوە لە ئێستاوە چارەسەر بکرێت. ئەگەر بە شێوەیەکی پێچەوانە سەیری ئەم دروستییە گەشەنەکردووە بکەین، ئەوا تێدەگەین، کە هەموو مێژووی هەبوون (بوونی گروپەکان لە قەبارەی بچووکدا) حاڵەتەکە (دۆخ) و نەفیکردنەکەی بۆ دواوە بەردەوام لەخۆدەگرێت، کە پێکهاتووە لە هەڵهێنجانی گەشەنەکردووی بەردەوام بۆ دواوە لە "بەڵێ" و نەفیکردنەکەی "نەخێر" لە ئارگیومێنتی مێژوودا، بەم شێوەیەش ناکۆکیی سەلماندن و نەفیکردن. بەم شێوەیە دەگەڕێتەوە بۆ "نەخێر"ە بەردەوامەکان یان نەبوون (هیچ)، بەڵام کاتی یەکەم نەبوون هەروەها ڕوون نییە و بەم شێوەیەش بۆ دواوەیەکی بێكۆتا لە مێژوودا. هەبوون و بەم شێوەیەش بوون تێکەڵەیەکن لە حاڵەتە بێکۆتا بەردەوامەکان و نەفیکردنەکان. وە ئەم جووڵەیە بۆ دواوە هیچ خاڵێکی کۆتایی نییە، لەبەرئەوە بوون "یان هەبوون" جووڵە بێکۆتایەکە بووە و لە ئێستاشدا هەمان شتە و بە هەمان شێوەش لە داهاتوودا بەردەوام دەبێت. بەم شێوەیە جووڵە ناکۆکەکەی سەلماندن و نەفیکردن پێی دەوترێت هەبوون و بوون.

کانت و دواتر هیگڵ بەتایبەتی لە ناڕوونی زماندا گەیشتوونەتە هەڵە، کە پێکهاتووە لە ئاڵۆزی پۆلەکان، چەمکەکان، پێوانەکان و پێناسەکان. ئەوان بە زمانەوانی سەرسام بوون لەبری لۆژیکی ناوەوەی و بوونەتە هۆی هەڵە، هەرچەندە هەردووکیان زۆر شتیان لە ئێپستمۆلۆژیا (مەعریفەناسی)دا دۆزییەوە، کە من ئێستا بەکاریدەهێنم. کانت تێگەیشتووە لە چوار کۆمەڵەی پۆلەکانی تێگەیشتن (کە هەر یەکەیان لە سێ پێکهاتووە، بەم شێوەیەش دوانزە) (سکێماتیزم وەک چەمکەکەی خۆی). هیگڵ دیالێکتیکی مێژوویی حاڵەت و نەفیکردنەکەی دۆزیوەتەوە. کێشەکە ئەوەیە کە، کە هەردووکیان "من"یان وەک تاکێکی پەتی خستووەتە چەقی ئێپستمۆلۆژیاوە لەبری ئەوەی، "من"ێکی دەستەجەمعی مێژوویی و بەم شێوەیەش تەواوی مەعریفەی کۆمەڵگەی جیهانی لە سەردەمی دێرینەوە تا ئەمڕۆ. لەبەرئەوە مەعریفەی تەنانەت "من"یش وەک تاکێک مێژوویی-دەستەجەمعییە، پاشان مەعریفەی هەر تاکێک پشت دەبەستێت بە مەعریفەی یەکتری لە ڕووی مێژووییەوە. بۆ نموونە، هیگڵ وتەی فەیلەسوفەکانی تری وەک پلاتۆ، کانت، و فیختە دەهێنێتەوە، لەکاتێکدا خۆی دەخاتە چەقی مەعریفە و لێکدانەوەوە.

لەلایەن خوسرەو ١٤٥

ڕەهایی هیگڵ لە پەیوەندی بە بوون و هەبوونەوە هەروەها دەبێتە هۆی هەڵە، کە لەوێدا ئەو دەست پێدەکات بە "نەبوون، و بوون کە سینتێزی بوون بە شتێک (Becoming) هەڵدەهێنجن (Aufheben)"، کە ئەو زۆرتر سۆفیزمە (sophism) لەبری بوونی بێکۆتا و هەبوونی حاڵەت و نەفیکردن.

ستراتیژی هەڵهێنجانیی بەردەوام (حاڵەت و نەفیکردن) دەرەنجامێکی لە حاڵەتێکی نوێ هەڵهێنجاوە. حاڵەتە نوێیەکە جارێکی تر نەفی دەکرێتەوە. ئەم حاڵەت و نەفیکردنە بەردەوامە جووڵەیەکی هەڵهێنجانی دروست دەکات، کە دەتوانرێت پێشی بوترێت هەبوون.

لێکدانەوەی هەبوون زۆربەی کات ئاماژەیە بۆ هەبوونی مرۆڤ. هەبوون حاڵەتی هەبووی هەر شتێکی هەبووە و مرۆڤیش وەک بەشێک لێی. بوون هەبوونی دەستەجەمعییە یان هەبوونی گەردوونییە.

لەبەرئەوە ئەم بوونە بەردەوامە (وەک هەبوونی گەردوونی لە سروشتدا لە نێوان هەموو شتەکاندا) جووڵەیەکی هەڵهێنجانیی بێکۆتایە، کە ڕوونە لە جووڵەی فیزیکی، کیمیایی، بایۆلۆژی، ژمارەیی و تەنانەت هەموو فۆڕمەکانی تری مەعریفەدا بە شێوەیەکی گەردوونی.

بوونی بیرکارییانە (هەبوونی ئەقڵانیی چەندێتی):

ئەگەر ئێمە بیر لە بوون یان هەبوون بکەینەوە، ئەوا هەبوون چەندێتییە. بەو مانایە دێت، کە یان شتێک/هەندێک شت هەبوونیان هەیە، یان هیچ (نەبوون). هەموو شتەکان چۆنایەتین دوور لە دیاریکردنەکانی پێوانە، کە مرۆڤ دۆزیویەتیەوە یان دایهێناوە بە درێژایی شارستانیەت. پاشان دوو کیلۆگرام برنج، 2 کیلۆمەتر، پێنج هێکتار، خانوویەک، سەدان بیرۆکە، 180 پلە، دوو ڕۆژ کارکردن، 100% کار، و 33 دراو هەموویان چەندێتین دوور لە سوبێکتیڤیەتی یان ئۆبژێکتیڤیەتی خۆیان (ئەگەر لە دەرەوە یان لە مێشکدا هەبوونیان هەبێت). بۆ نموونە "من یەک خانووم هەیە" یان نەفیکردنەکەی "من هیچ خانوویەکم نییە". ئەمە کێشەیەکی چەندێتی نییە کە چۆن ڕستە سەلمێنراوەکە یان نەفیکردنەکە دەردەبڕدرێت. پاشان "من یەک خانووم هەیە"، "من خاوەنی خانوویەکم"، و "من لە خانووەکەی خۆمدا دەژیم" هەموویان لە فۆڕمی-سەلمێنراودا دەربڕدراون. چەندێتیی خانووەکە بۆ بیرکاری گرنگە، کە لێرەدا یەکە. نەفیکردنی "تۆ هیچ خانوویەکت نییە"، "تۆ خاوەنی هیچ خانوویەک نیت"، "هیچ خانوویەک سەر بە تۆ نییە" هەموویان دەربڕینی جیاوازی نەفیکردنین یان دەربڕینی هیچن (نەبوون) (سوبێکتێک لە مێشکدا کە ئاماژەیە بۆ ئۆبژەیەک)، کە پێی دەوترێت سفری ئۆبژەکە لە بیرکاریدا. پاشان فەلسەفییەکە

لەلایەن خوسرەو ١٤٦

پرسیاری بوون یان "هەبوون" لە یەکەم بینینی هەبوون یان بوونی فەلسەفیدا بابەتێکی بیرکارییە. من هیچم نییە واتە "من سفریم هەیە" لە چەندێتیدا. لەبەرئەوە هیچ (نەبوون) بریتییە لە چەندێتیی سفری شتێک، یان هەندێک شت. مێشکی مرۆڤ بە دەگمەن دەتوانێت هەرسی بکات، کە سفر ئاماژەیە بۆ شتێک، یان شتێک. ئەم شتە یان شتێک لێرەدا شتێکی مێشکییە (پێی دەوترێت سوبێکتیڤ)، هەرچەندە هاوتا نییە لەگەڵ بەتاڵ، کە نەبوونی پەتییە یان بیرنەکردنەوەیە لە هیچ چەندێتییەک بە گشتی. تێگەیشتن لە چەندێتیی سوبێکتیڤی ئۆبژەکانیش ئاڵۆزە. با گریمانە بکەین کە من دوو سێوت دەدەمێ. پاشان تۆ دوو سێوت هەیە، کە ئۆبژەن لە دەستتدا. پاشان تۆ دوو سێوەکە دەخۆیت، تا من لە دوای کاتژمێرێک دەگەڕێمەوە بۆ لات. پاشان من داوای سێوەکانم دەکەم، بەڵام تۆ ناتوانیت بیانگەڕێنیتەوە چونکە تەنها سوبێکتی ئەو دووانە لە مێشکماندایە و ئێمە دوو سێوەکە لە دەرەوەی مێشکدا نابینین، چونکە خوراون. تۆ بەڵێنم پێدەدەیت کە قەرزاری دوو سێویت بۆ من و هەرکە سێوت دەستکەوت دەمۆدەیتەوە. "تۆ قەرزاری دوو سێویت بۆ من" هاوتایە لەگەڵ سالب دوو (-2) لە بیرکاریدا، کە پێچەوانەی ژمارە دووە. نابێت تێکەڵ بکرێت لەگەڵ نەفیکردنی نەبوون (هیچ) دژی شتێک (سفر و یەک وەک بنەمای هەموو ژمارەکان، بەم شێوەیەش چەندێتییەکان. کە لە سەرەوە لە بەشی لۆژیکدا وەسف کراوە).

فەلسەفەی هیگڵ بەهێزە، چونکە ئەو لە بوونی چەندێتی تێگەیشتووە لەسەر بنەمای نەبوون، بوون و بوون-بە-شتێک (Becoming) (Nichts, Sein und Werden). بەڵام ئەو لە گرنگترین پەڕتووکیدا "زانستی لۆژیک" بە شێوەیەکی ئەدەبی و هەندێک جار شیعری وەسفی دەکات. ئەو یاری دەکات بە بوون (چەندێتی)، نەبوون (نەفیکردنی چەندێتی) و نەبوونی پەتی (بەتاڵ).

بەتاڵ وەک چەندێتی دروست نییە بەڵکو بریتییە لە "بیرنەکردنەوە" دەربارەی چەندێتی بە گشتی لەبری نەبوونی چەندێتییەکی تایبەت. پێنج هەستەکەی مرۆڤ دوای لەدایکبوون گەشە دەکەن، بەم شێوەیە ئەو دەست دەکات بە هەستکردن بە شتێک لانی کەم بە یەکێک لە هەستەکانی. بەتاڵ تەنها دەکرێت پێناسە بکرێت لە پەیوەندی بە شوێن و ماددەیەکی دیاریکراوەوە، کە لە ژێر کۆنترۆڵی مێشکماندایە بە شێوەیەکی ئاسۆیی. بۆ نموونە پاترییەکی بەتاڵ یان گروپ/کۆمەڵەی بەتاڵ، کە دووەمیان دەکرێت تەنها پێی بوترێت گروپ/کۆمەڵەی بەتاڵ و ئەمە هەڵەیەکی زمانەوانییە، ئەگەر ئێمە گریمانەی گروپ/کۆمەڵەی بەتاڵ بکەین لەبری گروپ/کۆمەڵەی بێ چەندێتی (سفری چەندێتییەکی تایبەت)! پاشان نەبوون (هیچ) کۆمەڵەی سفرە. ئێمە دەڵێین A و B لێک جیان ئەگەر A∩B = ∅ بێت، واتە، ئەوان هیچ توخمێکی هاوبەشیان نییە (بەتاڵ)، تەنانەت سفرێش نا. بەڵام نەبوون (هیچ) توخمێکی هەیە کە سفرە. دەبێت ئەوەش زیاد بکەین کە ∅ ژێرکۆمەڵەیەکی بیرکارییە بۆ هەموو کۆمەڵەیەک تەنانەت ژێرکۆمەڵەی کۆمەڵەی سفریش {0}.

لەلایەن خوسرەو ١٤٧

ئەوە سۆفیزمێکی پەتییە سەبارەت بە پرسیاری دێرینی ئەتۆم، کە بوون لە هیچەوە بەڵگەیە بۆ "یەک یەکسانە بە سفر"، کە هەموو فەیلەسوفەکان و بیرکاریزانان پێیان وابووە کە ئەمە بەڵگەیە بۆ ئەو هەڵە مێشکییە ئایینییەی کە پێی دەوترێت خودای تاک و تەنیا (unique). ئەوان پێیان وایە کە خودا یەکە/تاکە، بەم شێوەیە سەلماندنی چەندێتی یەک لە سفرەوە سەلماندنی تاک و تەنیاکەیە. بیرکاری سەلماندوویەتی کە یەک یەکسانە بە سفر، بەڵام ئەمە بەو مانایە دێت کە گروپێکی چەندێتیی یەک {1} هەبوونی هەیە ئەگەر سفر {0} هەبوونی هەبێت. لە ڕاستیدا ئەمە هەڵەیەکی بیرکارییە (fallacy)، چونکە جووڵە ئەقڵانییەکە دەیسەلمێنێت نەک خۆی بە تەنها. گروپی چەندێتی {1} ژێرگروپێکە لە گروپەکانی چەندێتییەکانی {1,2}، {1,2,3}، {1,2,3,…n} و {1,2,3,…,n,…, infinite}. لەبەرئەوە ئێمە دەبینین کە یەکە تاکەکە ژێرگروپێکە بۆ هەموو گروپێک جگە لە گروپی بەتاڵ و سفر، کە بڕوا وایە دروستکەری هەموو شتێک و هەموو چەندێتییەک بێت. لەبەرئەوە نەفیکردنی نێوان سفر و یەک سەرچاوەی هەموو ژمارە و چەندێتییەکانی ترە.

ڕێبازەکەی تر ئەوەیە کە، چەندێتی لە یەک یان چەندین یەکەکان پێکهاتووە، کە دروستە لە نەفیکردنی یەکەکان و سفرەکاندا. بۆیە دوو هاوتایە لەگەڵ یەک و یەک (هەر یەکێکیان لە نەفیکردندایە لەگەڵ سفر)، پاشان سێ هاوتایە لەگەڵ یەک، یەک و یەک، لەبەرئەوە بێکۆتا هاوتایە لەگەڵ یەکە بێکۆتاکان. پاشان خودای تاک یان یەک جێی پێکەنینە لە ژێر کۆمەڵەی سفر و یەکدا (چەندێتی دووانەیی - binary) لەگەڵ ژێرکۆمەڵە بەتاڵەکەیاندا.

لەبەرئەوە بوون یەک نییە، بەڵکو سفر و یەکە، کە دەبێتە یەکە بێکۆتاکان. ئەوان هەرگیز بیریان لەوە نەکردووەتەوە کە یەک گروپێکە لە چەندێتی زبری {1} و سەلماندنی یەک یەکسانە بە سفر بە مانای چەندێتی گروپی {0,1} دێت. بەم شێوەیە بوون هاوتایە لەگەڵ هەموو ئەو گروپانەی کە لە چەندین چەندێتی جیاوازی یەکەکان دروستکراون بەڵام لە تەنیشت نەفیکردن بە سفر. وە ئێمە دەڵێین: نەبوون (هیچ) وەک سفر هەبوونی هەیە، لەبەرئەوە چەندێتی لە یەکەوە بۆ یەکە بێکۆتاکان هەبوونی هەیە. یان من هەبوونم هەیە لەبەرئەوە سفر هەبوونی هەیە. ئەم کێشە مێشکییە مێژووییەی مرۆڤایەتی لە بوونی چەندێتیدا وەک نەفیکردنی {0,1} هەروەها ئێستا چارەسەر کراوە. بە هەر حاڵ ئەگەر بمانتوانیایە {0,1} لە بەتاڵەوە بسەلمێنین ئەوا دەیتوانی هۆکارێکی بەهێز بێت.

ئێمە پێویستمان بە شتێک و نەبوون (هیچ)ە "وەک نەفیکردنی شتێک"، کە سەرچاوەی هەبوونی چەندێتی / بوونە. نەبوون هەبوونی هەیە ئەگەر و تەنها ئەگەر شتێک هەبوونی هەبێت. هەمان شتە کە بڵێین: نەبوون هەبوونی هەیە ئەگەر و تەنها ئەگەر چەندین یەکەکان هەبوونیان هەبێت. بێکۆتا هەبوونی هەیە ئەگەر و تەنها ئەگەر یەک هەبوونی هەبێت. هەبوونی حاشاهەڵنەگری نەبوون و شتێک لە جووڵەی چەندێتیدا لە نێوان سفر و یەکدا پێی دەوترێت بوون. ئەم "شتێک"ە یەک نییە بەڵکو کۆمەڵەیەکە کە یەکیش کۆمەڵەیەکە لە ناویدا شانبەشانی هەموو کۆمەڵە چەندێتییەکانی تر تا بێکۆتا.

لەلایەن خوسرەو ١٤٨

"من وەک کەسێکم بە پێچەوانەی هیچ کەسێک یان هیچ شتێکەوە" هەمان مانای هەیە وەک "ئێمە، ملیارەها مرۆڤ هەبوونمان هەیە بە پێچەوانەی سفرەوە". لەبەرئەوە بوون تێکەڵەیەکە لە جووڵەیەکی دووانەیی شتێک و هیچ (نەبوون) یان یەک و سفر. هەمان شتە کە گریمانەی "100 و سفر" و "یەک و سفر" بکەین وەک هەبوونێکی دووانەیی شتێک و نەبوون، چونکە مێشک چەندێتییە کەڵەکەبووەکەی "یەک"ەکان بەراورد دەکات بە سفر. بۆچی "ئێمە وەک چەندێتییەکی ملیارەها یان شتە بێکۆتاکانی دەوروبەرمان وەک چەندێتییەکی بێکۆتا هەبوونی هەیە" لە یەکتری جیا نەکراونەتەوە. شتێک (چەندێتی کۆتایی - finite) و بێکۆتا پێکەوە هەبوونێکی دووانەیی حاشاهەڵنەگرن، کە هەمان شتە لەگەڵ هەبوونی دووانەیی شتێک و نەبوون پێکەوە. کۆتایی شتێک هەبوونی هەیە، لەبەرئەوە بێکۆتای هەموو شتەکان هەبوونی هەیە. هەرسکردنی بێکۆتا وەک هەبوونێکی چەندێتی زۆر قورسە، هاوشێوەی هەرسکردنی هیچ بۆ چەندێتی، چونکە ئێمە هەمیشە بە هەستەکانمان هەست بە چەندێتییەکی کۆتایی دەکەین وەک "خانوویەکی خۆمان"، کە تێیدا دەژین، یان دەتوانین 100 خانوو لە گەڕەکێکدا ببینین، یان دەتوانین 10000 خانوو لە شارۆچکەیەکدا بژمێرین و هتد. پاشان تێگەیشتن لە بێکۆتا وەک هەبوونی دەستەجەمعیی چەندێتی و بەم شێوەیە بوون قورسە بەڵام ئاڵۆز نییە.

ئێمەی مرۆڤ بە هیچەوە لەدایک دەبین (هەستەکان چالاک نین، جگە لە غەریزە) و لەبەرئەوە ئێمە چەندێتی جیا دەکەینەوە لە پەیوەندی بە نەبوونەوە (هیچ)، کە جووڵە بەردەوامەکەی نێوان هەردووکیان بێکۆتایە. جووڵە چەندێتییەکە لە ڕاستیدا لە مێشکماندایە، بۆیە ئێمە چەندێتییەک لە ئۆبژەکان دەبینین و مێشک بەراوردی دەکات بە سفر بۆ دیاریکردنی چەندێتییەکە. پاشان دیاریکردنی ئۆبژەکان و نەفیکردنی مێشکی (بەراوردکردنەکانی یەک شتی هەبوو بە سفری ئەو شتە) بەردەوامن و تەنانەت نائاگایانەن (unconscious). بۆ ساتێک چاوەکانت دابخە و پاشان بیکەرەوە، لەکاتێکدا سەیری ژوورەکە دەکەیت بە چەندێتی ئەو ئۆبژانەی دەوروبەرتەوە، بۆ تاقیکردنەوەی ماوەیەکی کورتی نەفیکردنە بەردەوامەکانی چەندێتییە سەلمێنراوەکانی دەوروبەرت. بۆ تێگەیشتنی زیاتر، ئاماژە بە لۆژیک بکە لە سەرەوە.

پاشان بێکۆتا دەرەنجامێکە لە جووڵە بەردەوامەکەی نێوان نەبوون (هیچ) و چەندێتییەکی کۆتایی. یان لە ڕووی لۆژیکییەوە: بێکۆتا هەڵدەهێنجرێت، ئەگەر و تەنها ئەگەر جووڵەی بەردەوام هەبێت لە نێوان چەندێتی کۆتایی و نەبوون (کە سەر بە مێشکە).

فەلسەفە قەرزاری هیگڵە بۆ دۆزینەوەکەی سەبارەت بە بوون لە ڕێگەی هەبوونی چەندێتییەوە، هەرچەندە ئەو لە وەسفکردنیدا شکستی هێناوە بە بەکارهێنانی زمانەوانی و چەمکەکانی زمان وەک پێوانەکردنی بوونی چەندێتی یان هەبوون، لەبری ڕێبازی لۆژیکی بیرکارییانە. یاری-کردن بە وشە لە چەمکەکاندا لە کۆتاییدا ئەویشی وەک زۆرێک لە فەیلەسوفەکانی تر بەرەو هەڵە بردبوو.

لەلایەن خوسرەو ١٤٩

بە کورتی، بوون جووڵەی بەردەوامی "نەبوون و شتێک"ە لە چەندێتیدا، کە هاوتایە لەگەڵ بێکۆتای بیرکارییانە. نەبوون هەمیشە ئەوەیە کە ئێمە دەربارەی ئۆبژەیەک بیری لێدەکەینەوە، کە پێی دەوترێت سفر. شتێک گۆڕاوە و سەلماندن وەک تێزێک هەمیشە لەلایەن شتێکەوە دەوروژێنرێت، بەڵام ئەم چەندێتییەی شتێک بەردەوام نەفی دەکرێتەوە لەلایەن نەبوون یان سفر لە ناوکدا، و دەرەنجامی ئەم جووڵە بەردەوامەی نێوان "نەبوون و شتەکان" بێکۆتایە.

من بەشێکم لە جووڵەی بێکۆتا لە ململانێی سروشتیدا، کەواتە من هەم (من بوونم هەیە).

بوون و هەبوون ئێستا لەلایەن بیرکارییەوە سەلمێنراوە، بەڵام "بۆچی ئێمەی مرۆڤ بەشێکین لەم بوون و هەبوونە" ئیتر بابەتی بیرکاری و چەندێتییەکەی نییە بەڵکو بابەتێکی "لۆژیک"ە.

بوونی لۆژیکی (چۆنییەتی):

چەندێتی ئێستا زانراوە. چەندێتی سەرەتا لە تاقیکردنەوە و هەڵەی ئۆبژەکان دژی یەکتری هەڵدەهێنجرێت. گەردوون لە تاقیکردنەوە و هەڵەی ئۆبژەکاندایە دژی یەکتری لە بچووکترینەوە بۆ گەورەترین و بەپێچەوانەشەوە. هەموو تاقیکردنەوە و هەڵەکان لە ڕووی مێژووییەوە گەشەیان کردووە و هێشتا بە شێوەیەکی ستوونی لە گەشەکردندان. تاقیکردنەوە و هەڵە خاو و کاردانەوەییە (reactionary). جووڵەی تاقیکردنەوە و هەڵەکان بە دەستەجەمعی ڕێکوپێکییەک لە ناو خۆیدا گەشە پێدەدات، کە ئەویش ستراتیژی هەڵهێنجانیی گەردوونە.

ئەم ستراتیژە هەڵهێنجانییەی گەردوونی بێکۆتا ڕێکخستن بۆ تاقیکردنەوە و هەڵەکان دەکات بۆ ئەوەی خۆی لە تاقیکردنەوەی زۆر بەدوور بگرێت بۆ گەیشتن بە دروستییەک. لەبەرئەوە هەڵهێنجانیی دروستییەکە لە تاقیکردنەوە و هەڵەی ئاسانی موجەب و سالب (یان سەلماندن) هەڵدەهێنجێت، لە ڕووی زمانەوانییەوە بەڵام بە شێوەیەکی گەردوونی لە سەلماندنی نێوان تێز و ئەنتیتێز (دژە-تێز). دروستییەکە پێی دەوترێت سینتێز. وە سینتێز حاڵەتێکە (دووبارە تێزێکە) کە بەدوای نەفیکردنەکەی خۆیدا دەگەڕێت. گەردوونی بێکۆتای چەندێتییەکان و نەفیکردنیان بە تێپەڕبوونی کات بەپێی ستراتیژی بیانووهێنانەوەی هەڵهێنجانی، بوونی لۆژیکییە.

بوونی لۆژیکی بەدوای کامڵبووندا دەگەڕێت لەم پێشکەوتنە هەڵهێنجانییەدا. ئەم کامڵبوونە لە چەندێتی بێکۆتای هەڵهێنجانیی بەردەوامدا بە ڕێگەی ستراتیژی ئیندەکتیڤدا (inductive) تێدەپەڕێت. ئێمە پێشتر لە سەرەوە لە بەشی لۆژیکدا سەلماندوومانە. بوونی لۆژیکی بەرەو کامڵبوون دەڕوات لە ململانێیەکی بێکۆتای سەلماندن و نەفیکردندا، لە ململانێیەکی بێکۆتای حاڵەت و نەفیکردندا،

لەلایەن خوسرەو ١٥٠

لە ململانێیەکی بێبڕانەوەی چەندێتی و سفردا، لە ململانێیەکی بێبڕانەوەی داڕشتە (دەق) و نەرێنییەکەی (هەرکاتێک ببنە بابەتی نێو مێشک)، لە ململانێیەکی بێبڕانەوەی کردار و پەرچەکرداردا. لەبەر ئەوە وەک چەمکێکی سەرەکی، چۆنێتی بریتییە لە ململانێیەکی بێبڕانەوەی تێز و ئەنتی‌تێز. هەڵێنجانی ئیستقراییانەی ئەم ستراتیژە ئیستنتاجییەی تاقیکردنەوە و هەڵە، تەواوکاریی بێبڕانەوەی لۆجیکی گەردوونییە (چەندێتی).

تاقیکردنەوە و هەڵە بریتییە لە چۆنێتیی خاو بۆ جووڵەی لۆجیکی. پاشان ستراتیژی ئیستنتاجی، کە جووڵەکانی تاقیکردنەوە و هەڵە ڕێکدەخات، بریتییە لە چۆنێتیی ڕێژەیی (یان چۆنێتیی باشتر). ئەو ئیستقرایەی کە دەرئەنجامە دروستە گەردوونییەکان لە ململانێیەکی بێبڕانەوەی تێز و ئەنتی‌تێزەوە (لە چۆنێتییەکی باشتر) ڕێکدەخات، گەشە دەکات بۆ جووڵەیەکی بێبڕانەوە، کە بریتییە لە چۆنێتیی هەرەبەرز (ئەڵماسین).

تاقیکردنەوە و هەڵە بریتییە لە تێبینیی خاو یان تەنانەت ئەزموونکردن لە واقیعەوە، کە بابەتێتییە و بە توندی بەستراوەتەوە بە سروشتەوە. ئیستنتاجی بریتییە لە جووڵەی دۆزینەوەی واقیع لە ڕێگەی نەرێکردنەوە. ئیستقرا بریتییە لە ڕاستیی پەتی، ئازادیی پەتیی جووڵە.

تاقیکردنەوە و هەڵە تێزێکە لە خۆیدا، و ستراتیژی ئیستنتاجیش نەرێکردنی تێزەکەیە، واتە ئەنتی‌تێزەکەیە. دەرئەنجامی هەردووکیان تەواوکاریی ئیستقراییە، کە بریتییە لە جووڵەکە، بوونی پەتی، بوونگەریی پەتی بەرەو باشترین و بەرەو ئایدیاڵ.

لەبەر ئەوە، لۆجیک لە گەردووندا بوونی هەیە و گەردوونیش بەناو ڕێکخستنی لۆجیکیدا تێدەپەڕێت. ئێمەی مرۆڤ بەشێکین لەم بوونە لۆجیکییەی بوون و بەم پێیەش دەتوانین بدۆزینەوە/تێبگەین، هەر بۆیە ئێمە بەشێکین لەناو بوونی لۆجیکیی بوون/گەردووندا. مرۆڤ ئەو بوونە لۆجیکییە زگماکییەی نێو خۆی بەکاربهێنێت بەپێی چۆنێتی، بۆ تێگەیشتن و گەشەپێدانی خۆی نەک تەنها لە ڕووی مێژووییەوە، بەڵکو تەنانەت لە ڕووی ئەستوونییەوە.

ڕووی بوونی سەرچاوەگرتوو لە غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا

شێوەی زگماکیی بوون لەسەر غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا بونیادنراوە، کە تاک بە زیندوویی ڕادەگرێت. ئێمە لە قووڵاییدا لەم غەریزەیە تێدەگەین تەنها لە ڕێگەی تێبینیکردنی لەسەر ڕووی دەرەوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە ئێمە لە ڕێگەی تێبینیکردن بە ستراتیژی تاقیکردنەوە و هەڵە ڕووی دەرەوە دەبینین و بەم پێیەش لە غەریزەکە وەک جەوهەر لە قووڵاییدا تێدەگەین.

لەلایەن خوسرەو ١٥١

لە ململانێیەکی بێپایانی چەندێتی و سفردا، لە ململانێیەکی بێپایانی داڕشتە و نەفیکردنەوەی داڕشتەدا (هەر کاتێک ببنە بابەت لە مێشکدا)، لە ململانێیەکی بێپایانی کردار و پەرچەکرداردا. کەواتە وەک چەمکێکی سەرەکی، چۆنێتی بریتییە لە ململانێیەکی بێپایانی تێز و ئەنتی‌تێز. ئیستقرای ئەم ستراتیژییە ئیستنتاجییەی تاقیکردنەوە و هەڵە بریتییە لە تەواوکاریی بێپایانی لۆژیکی گەردوونی (چەندێتی).

تاقیکردنەوە و هەڵە چۆنێتیی خاوی بزووتنەوەی لۆژیکییە. پاشان ستراتیژیی ئیستنتاجی، کە ڕێکخەری بزووتنەوەکانی تاقیکردنەوە و هەڵەیە، چۆنێتیی ڕێژەیییە (یاخود چۆنێتیی باشتر). ئیستقرا، کە ڕێکخەری دەرئەنجامە دروستە گەردوونییەکانە لە ململانێیەکی بێپایانی تێز و ئەنتی‌تێزدا (لە چۆنێتیی باشتر)، گەشە دەکات بۆ بزووتنەوەیەکی بێپایان، کە چۆنێتیی هەرەبەرزە.

تاقیکردنەوە و هەڵە بریتییە لە تێبینیی خاو یان تەنانەت تاقیکردنەوە لە ڕاستییەوە، کە بابەتیبوونە و بە توندی بەستراوەتەوە بە سروشتەوە. ئیستنتاج بزووتنەوەی دۆزینەوەی ڕاستییە لە ڕێگەی نەفیکردنەوە. ئیستقرا ڕاستیی پەتییە، ئازادیی پەتیی بزووتنەوەیە.

تاقیکردنەوە و هەڵە تێزێکە لە خۆیدا و ستراتیژیی ئیستنتاجی نەفیکردنەوەی تێزەکەیە، واتە ئەنتی‌تێزەکەیە. دەرئەنجامی هەردووکیان تەواوکاریی ئیستقرایییە، کە بریتییە لە بزووتنەوە، بوونی پەتی، هەبوونی پەتی بەرەو باشترین و بەرەو ئایدیال.

کەواتە لۆژیک لە گەردووندا بوونی هەیە و گەردوون لە ڕێگەی ڕێکخستنی لۆژیکییەوە تێدەپەڕێت. ئێمەی مرۆڤ بەشێکین لەم بوونە لۆژیکییەی بوون و بەم جۆرە دەتوانین بدۆزینەوە/تێبگەین، لەمەوە ئێمە بەشێکین لە ناو بوونی لۆژیکیی بوون/گەردووندا. مرۆڤ ئەو بوونە لۆژیکییەی لە ناوەوەیدا زاتییە بەکاردێنێت بەپێی چۆنێتی بۆ تێگەیشتن و گەشەپێدانی خۆی، نەوتەنیا بە شێوەی مێژوویی بەڵکو تەنانەت بە ئاستی ئەستوونیش.

ڕووبەری بوون کە لە غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا وەرگیراوە

شێوەی زاتیی بوون بەندە لەسەر غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا، کە تاک بە زیندویی دەهێڵێتەوە. ئێمە لەم غەریزەیە لە قووڵاییدا تەنیا لە ڕێگەی تێبینیکردن لەسەر ڕووبەرەکە تێدەگەین. ئەمەش واتە ئێمە ڕووبەرەکە بە تێبینیکردن لە ڕێگەی ستراتیژیی تاقیکردنەوە و هەڵەوە دەبینین و بەم جۆرەش لە غەریزەکە وەک جەوهەرێک لە قووڵاییدا تێدەگەین.

پێداویستییەکانی نیشتەجێبوون و پۆشاک لە سەردەمە دێرینەکانیشدا زیادیان کرد دوای دروستبوونی گوندەکان لە دەوروبەری مێزۆپۆتامیا و ڕووباری نیل. بۆیە کۆمەڵگە کارەکانی دابەش کرد بەسەر پیشە جیاوازەکاندا، بەم پێیەش پێویستییان بە کاری یەکتری بوو بۆ دابینکردنی خۆراک، نیشتەجێبوون، پۆشاک و جۆرەکانی تر. کاری بەشی خۆراک و خۆراکپێدان لە کۆمەڵگەدا یەکێک بووە لە گرنگترین بەشەکانی تەواوی گەشەسەندنی شارستانیەت، چونکە بوونی فیزیکیی بنەڕەتی لەسەر خۆراک و غەریزەی خۆراکپێدان بونیاد نراوە، کە ئەویش پشتی بە ماددە بەستووە. بوونی فیزیکی، چ ماددە لە وەزە دروست بووبێت، یان وەزە لە ماددە دروست بووبێت، لە شێوەیەکی دیالێکتیکیدایە، چونکە هەردووکیان لە جووڵەیەکی دەرئەنجامدەرانەی تەریب بە یەکتریدان.

فەلسەفە پێنەگەیشتووەکانی وەک سەرمایەداریی ئادام سمیث یان مارکسیزم لەسەر ئەم غەریزە سەرەتاییە بونیاد نراون، بەڵام تەنها لە شێوەی ماددەی ڕووت بۆ خۆراک لە ڕوودا، لەبری گەڕان بەدوای هۆکاری بەدواداگەڕانی خۆراکدا، کە لە قووڵاییدا غەریزەیە.

گروپەکان لە تاکێکەوە تا کۆمەڵگەیەک هەوڵی پاراستنی بوونی خۆیان دەدەن بە گەڕان بەدوای خۆراک و ماددەدا، بەڵام هۆکاری بەدواداگەڕانی خۆراک و ماددە لەلایەن ئەو فەیلەسوفە مادییانەوە نەکۆڵدراوەتەوە. بۆیە ئەو فەلسەفانە لە ڕووی بووندا ماونەتەوە و تەنها هەندێک پۆلێن، چەمک، پێناسە، پێوەر و دیاریکردن دەپارێزن، کە تەنها شیکاری بۆ ماددە و پەیوەستکراوەکانی وەک کار و پێوەری بەهاکەی دەکەن.

«بۆچی گروپەکان لە ململانێدان بۆ کۆنترۆڵکردن یان تەنانەت دیاریکردنی ماددە و خۆراکی یەکتری؟» لەمە نەکۆڵدراوەتەوە. جا ئەگەر گروپەکان ناچار بووبێتن بۆ ماددە ململانێ بکەن لە ڕێگەی بەزاندنی یەکتری لە ململانێکاندا، یان ئەگەر لە گفتوگۆیەکی مێژووییدا بن بە کۆمەڵ بۆ تێرکردنی شارستانیەت لەبری گەدەیان، ئەمە لە قووڵاییدا لەلایەن غەریزەکانەوە هان دەدرێت.

ئەوان لە سەردەمی خۆیاندا هیچ هەڵبژاردنێکی تریان نەبووە، چونکە چڵێسیی گروپی دەستڕۆیشتوو وەک سەرمایەداران بەرەو ئەوە دەچوو کە لاوازترەکان و بەمەش شارستانیەت لەناو ببات.

سمیث لە لایەنی سەرمایەداری دەمێنێتەوە و مارکسیش دژی دەوەستێتەوە، و هیچ کامێکیان ڕاست نین، ئەگەرچی مارکس جەماوەریترە، چونکە ئەو لەگەڵ دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی گروپی گەورەی کرێکاراندا دەمێنێتەوە لەبری سەرمایەداریی چڵێس، بەڵام دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی ئەو زۆر پەرچەکردارییە بەرامبەر بە چڵێسی و دەبێتە هۆی شۆڕش، ئەوەی کە من پێی دەڵێم ململانێی تێنەگەیشتنی ئاسۆیی لەنێوان گروپەکاندا.

ڕووی بوون وەک ئابووری لە ڕاستیدا ڕێبازە ڕاستەکەیە کە دەبات بەرەو قووڵایی، بەڵام گشتگیر و بێکەمئەندام نییە.

لەلایەن خوسرەو ١٥٢

قوڵایی بوون کە لە غەریزەی سێکسییەوە سەرچاوە دەگرێت

وەچەننانەوەی مرۆڤەکان جەوهەری بوون یان گروپێک بووە لە قوڵاییدا. وەچەننانەوە تەنها بۆ مرۆڤەکان نییە بەڵکو بۆ هەموو جۆرەکانی ڕێکخراوە زیندوەکانە. خودی وەچەننانەوە، ئەگەر بە ئانۆژەن و هەڵچوونە ڕووتەکانی هەڵنەسەنگێندرێت، چەمکێکە لە قوڵاییدا. ئەم وزەی هەڵچوونە کە پێی دەوترێت غەریزەی سێکسی، هۆکاری ئەوەیە کە دەکرێت لەسەر ڕوودا ببینرێت. ئەمە تەنها بەپێی تاقیکردنەوە و هەڵەیەک لەسەر ڕوو ڕوونادات، بەڵکو لە جێگیرکردن و نەفیکردنی بەقاعدە لە ستراتیژی داڕشتنی دەرهێنەرانە (ئیستنتاجی) و بەم جۆرەش ستراتیژی ئیستقڕائی بۆ بەئەنجامگەیاندنی جووڵەکە بەرەو تەواوبوون پێکهاتووە.

تاک تەمەنێکی کورتی ژیانی هەیە و ئاگاداری مەرگی خۆیەتی، بەڵام پاڵنەری بۆ بەشداریی لە ململانێی گروپەکان بریتییە لە وەچەننانەوە. بەم شێوەیە دەزانێت کە تەنها لە ڕێگەی وەچەننانەوەوە تا هەتایە دەژێت. وەچەننانەوە یان لە ڕێگەی سێکسی زقەوەیە یان لە ڕێگەی خۆشەویستی لە سروشتە پەتییەکەیدا. هەندێک لە ئایینەکان کۆنترۆڵی وەچەننانەوەی گروپەکانی خۆیان لە ڕێگەی ئامرازی سێکسییەوە کردووە، وەک یەهودییەت یان ئیسلام. کۆمەڵگەی یەهودی بوونی خۆی وەک گروپێک لە ڕێگەی هاوسەرگیریی یەهودییەوە پاراستووە. ئیسلام کۆمەڵگەی ئیسلامیی بەرهەمهێناوەتەوە لە ڕێگەی فرەهاوسەرگیریی شوێنکەوتووانی، بەتایبەتی لەگەڵ گروپە تێکشکاوەکانی دوای جەنگەکان. ئەنجامەکە ڕوونە کە ئیسلام بە خێرایی بڵاوبووەوە و یەهودییەت سنووردار کرا و تەنانەت تا ڕادەیەک بە پلەپلە لە ڕووی چەندایەتییەوە کەمی کرد. وەچەننانەوە لە مەسیحییەتدا لە ڕووی سێکسییەوە هاوشێوەی ئیسلامە بەڵام لە کاتی ئاشتیدا ڕوودەدات لەبری جەنگ. مەسیحییەت لەم حاڵەتەدا و لە هەندێک حاڵەتی ڕۆحیی دیکەدا لێکچوونی لەگەڵ میتراییەتدا هەیە. ئەم ڕۆحییەتە ئازادە ئاماژەیە بۆ ژیریی دامەزرێنەری مەسیحییەت، ئیمپراتۆڕ کۆنستانتین. ئەو سوپایەکی هەبوو کە لە مەسیحییە ڕادیکاڵەکان و میتراییەکان پێکهاتبوو. پاشان هەردوو ئایینەکەی تێکەڵ کرد، کە لە ڕووی کلتورییەوە هاوتا و تەریبە لەگەڵ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان. ئەگەر بەپێچەوانەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان ڕەفتاری بکردایە، ئەوا دەیوتوانی باڵادەستیی خۆی لەدەست بدات بەهۆی توندبوونەوەی ململانێکان لە شێوەی پێکدادان لە ناو سوپاکەیدا. بەڵام ئەو لە ئاوێتەکردنی کلتوری-ئایینیدا سەرکەوتوو بوو، لەبەر ئەوە هەردوو جەمسەرەکە لە ململانێیەکدا لەسەر بنەمای بەڵگە و دیالۆگ لەگەڵ هەردوو بیرۆکەکە لە ناویاندا جێگیر بوون.

تێبینی: بەڵام بیرۆکە یەهودییەکان لەگەڵ مەسیحییەتدا هاتن و لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا لە ڕێگەی پەڕتووکەکەیان "تەورات" لە تەنیشت "پەیمانی نوێ" شەرعییەتی پێدان. لەبەر ئەوە دەوڵەمەندیی ژێرگروپێکی کۆمەڵگە یەهودییەکان لە ڕۆژئاوا بەمە شەرعییەتی پێدرا، بەتایبەتی دوای ئاوارەبوون (دیاسپۆرا)یان کە بەهۆی جەنگە خاچپەرستییەکانەوە ڕویدا، کە بە تەواوی جیهانی شارستانیدا بڵاوبوونەوە.

لەلایەن خوسرەو ١٥٣

بەهای چالاک و تەنانەت بەهای ناچالاکی کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکانیان کەڵەکە کردووە. ئەگەرچی لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا ئینکاریی ڕەهای زۆر دژی ئەم جۆرە نادادپەروەرییانە هەبووە، بەڵام تەنها بوونەتە هۆی جەنگی وێرانکەر، و هەندێک جەنگ گەیشتوونەتە ئاستی لەناوبردنی تەواوی کۆمەڵگەی جودییەکان لەبری ژێرگروپێک لە نێوانیاندا، بۆ نموونە جەنگی جیهانیی دووەم. بەپێچەوانەی ڕۆژئاواوە، کلتوورە شارستانییە کۆنەکانی ڕۆژهەڵات پشتگوێیان خستن، تاوەکو گروپەکانیان نەخەنە ژێر کۆنتڕۆڵی ئەوانەوە. پاشان ئەم ژێرگروپە بە هاوکاریی هەندێک سەرمایەداری دیکەی ڕۆژئاوایی ئەوەی پێی دەوترێت بانکە نێودەوڵەتییەکانیان دامەزراند و لە سەردەمی هاوچەرخدا تەنانەت بەهای چالاکی کۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتی و ئەفریقییەکانیش کۆنتڕۆڵ دەکەن. ئەم ژێرگروپە ئۆرسۆدۆکسە لە زۆربوونی سێکسیی لەڕادەبەدەریان لە سێ شارە ڕۆژئاواییەکەی زیوریخ، لەندەن و نیویۆرک، کە ئەم بانکە نێودەوڵەتییانەیان تێدا جێگیرە، ڕوون دیارن. ئەوان گەیشتوونەتە ئاستێک کە تەنانەت بەهای ناچالاکی زەوی و ئامێرەکان بەدەستبهێنن. لەبەر ئەوە، تەنانەت کۆنتڕۆڵی پێشەسازیی خۆراک دەکەن وەک تێرکردنی یەکێک لە غەریزە سەرەکییەکانی مرۆڤ، و بەم پێیەش کۆمەڵگەی گوێڕایەڵ بەرهەم دەهێنن.

زۆربوونی سێکسی بووەتە هۆی گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی یان ململانێ ئاسۆییەکانی وەک جەنگەکان، لەبەر ئەوە بووەتە هۆی جەنگەکان و بە بەردەوامی دەبێتە هۆی جەنگەکان. بۆ نموونە ڕاپەڕینی پارسەکان دژ بە عەرەبەکان دوای داگیرکاریی ئیسلامی، ئەگەرچی کوردەکان، کە دراوسێی پارسەکان بوون، هەرگیز پێویستیان بە ڕاپەڕین دژ بە عەرەبەکان نەبووە، چونکە چیاکان پاراستوویانن لەوەی بە تەواوی داگیر بخرێن و دەستدرێژیی سێکسییان بکرێتە سەر. یان یۆنانییەکان کە بەردەوام تورکەکانیان شەرمەزار کردووە بۆ بێزارکردنی سێکسی لە کۆمەڵگەکەیاندا، ئەگەرچی بەرخۆدانی یۆنانییەکان هەرگیز نەگەیشتە ڕاپەڕینێک دژ بە تورکەکان، چونکە تا ئاستی پێویست لەلایەن سوپای تورکەوە سەرکوت دەکران، ڕاپەڕینێکی خێرا بەبێ هاوکاریی گروپە دەرەکییەکان نزیكەی ئەستەم بوو. ئیمپراتۆریەتی عوسمانی نموونەیەکی دیاری تێکەڵاوبوونی گروپەکانە لە باری جەنگدا لە ڕێگەی بێزارکردنی سێکسییەوە، بەڵام تەنها لە باری جەنگدا نەک لەسەر بنەمای غەریزەی سێکسیی ڕووت لە کاتی ئاشتیدا. ئەوان کوڕە گەنجەکانیان لە بەڵکان یان شوێنەکانی دیکەوە بۆ مەبەستی سەربازی کۆدەکردەوە، بەڵام دواتر تێکەڵاوبوونی ئەو گروپانە ڕوویدا. هەر کاتێک گروپێک خۆی لەو پڕۆسەی سەربازیکردنە ببوێرێت، بە کردەوەی سەربازی سزا دەدران. ئەمەش بووەتە هۆی لەناوبردن یان جینۆسایدکردنی گروپێک وەک ئەرمەنییەکان، یۆنانییەکان یان دژی کوردەکان لە سەردەمی ئەمڕۆدا.

مۆدێرنترین زۆربوونی سێکسی لەسەر بنەمای غەریزەی سێکسیی ڕووت، داواکاریی سێکسیی ئەفریقییەکانە لەلایەن فێمینیزمەوە بە زۆری لە کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکاندا، کە لە کاتی ئاشتیدا ڕوودەدات، بەڵام یان بۆ بەرژەوەندیی ئابوورییە وەک هێزی کار لەلایەن باڵی ڕاستەوە یان چێژوەرگرتنی فێمینیزمی داوێنپیس لە باڵی چەپەوە.

کاری کۆیلەیەکی ڕەشپێست یان کرێکارێکی سپیپێستی چینی هەمان بەهای هەیە بۆ خاوەن-بەها باڵادەستەکان، بەڵام خراپبەکارهێنانی سێکسی لەژێر پەردەی کاردا لەلایەن گروپی ژێردەستەی ناوەکییەوە ڕوودەدات. پاشان هەردوو گروپ ڕازی دەبن بە دەوڵەت تا ئەو کاتەی گروپی سێیەم دەچێتە ناو ئینکاریی ڕەهاوە.

لەلایەن خوسرەو ١٥٤

بوون لەلایەن فەلسەفەوە بەشی پێویست لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکراوە، ئەگەرچی ڕێبازێکی ناژیرانەی (دوور لە ئەقڵانییەت) ئێگزیستێنشیالیزمی کردۆتەوە. بەڵام بە پێچەوانەوە، زۆربەی لە ڕێگەی شیعرەوە وەسف کراوە.

چوارینەی «ڕووبەر و قووڵایی»:

هەموو شتێکم ڕووکەش بینی
لە قووڵایی تەواوی شتەکان تێگەیشتم
،،،،
ئێستا درک بەوە دەکەم کە هیچ نمەزانم
بۆیە سەر کاری کرد بەڵام دڵ هیچی نەکرد

خۆشەویستی وەک گیانی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان و سەرجەم هەر سێ غەریزەکە

وەک ئاماژەمان پێدا، دوو غەریزەی سەرەکی هەن کە بریتیین لە خۆراکپێویستی و سێکس. ئەگەر مرۆڤ تەنها دوای سێکس و خۆراک بکەوێت، ئەوا دەتوانێت وەک تاکێک ئەوە بکات. بەڵام مرۆڤەکان تەنها دەتوانن پێکەوە لە گروپەکاندا بژین، لە خێزانەوە تا گروپە ئیتنییەکان، گروپە ئایینییەکان، و هتد. کەواتە غەریزەیەکی دیکەش هەیە کە کۆمەڵگاکان پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەم غەریزە کۆمەڵایەتییە لە ڕووکەشدا لە ڕێگەی هاوسۆزی و هاودەردیی مرۆڤەوە دەبینرێت.

هەندێک جار تێکەڵەیەک لەم سێ غەریزە زاتییەی سێکس، خۆراکپێویستی و کۆمەڵایەتی دەبینرێت. کلتوورە جیاوازەکان بە شێوەیەکی زمانەوانی بە چەمکی جیاواز پێناسەیان کردووە یاخود دیارییان کردووە. بۆ نموونە هاوسەرگیریی ئایینی، کە لە پلەی یەکەمدا لە غەریزەی سێکسەوەیە و لە پلەی دووەمدا لە غەریزەی کۆمەڵایەتییەوەیە لە قازانجی گروپەکەدا.

تێکەڵبوونی غەریزەکانی خۆراکپێویستی، سێکس و کۆمەڵایەتی ئەنجامەکەی خۆشەویستییە. خۆشەویستی گیانی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە، لەبەر ئەوەش ململانێی زبری مرۆڤەکان بەرەو ئارگومێنت و دیالۆگ هێور دەکاتەوە، هەروەها لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە ڕێگەی دیالۆگ و ئارگومێنتی بەردەوام لە مێژوودا گروپەکانی بۆ کۆمەڵگایەکی جیهانی یەکخستووە. لەبەر ئەوە باری جەنگ دەگوازێتەوە بۆ باری ئاشتی. خۆشەویستی چاوپۆشی لە ئایینەکان، ئیتنیک، جوگرافیا و هەموو شێوە ئاسۆییەکانی دیکەی ململانێی گروپەکان کردووە و تێیانپەڕاندووە، کە دەبنە هۆی تێنەگەیشتن و لە ئەنجامدا ململانێ لە شێوەی جەنگەکاندا. تەنانەت گروپەکانیشی تێکەڵاو کردووە و ناوۆکی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان بووە/هەیە لە ڕێگەی بەڵگەهێنانەوەی ئیستنتاجیی بەردەوام لەسەر شانی ئیستقرا لە نێوان هەموو بێکۆتاکاندا.

لەلایەن خوسرەو ١٥٥

ململانێکان. ئەوە هاوشێوەی وزەیە لە بوونی فیزیکیدا، کە لەسەر نەرێکردنی بەردەوامی ئەرێنی-نەرێنی یان بێکۆتا بنچینەی گرتووە، کە جووڵەیەکی فیزیکی یان بوون/بوونێکی فیزیکی دروست دەکات.

خۆشەویستی بریتییە لە یەکێتیی غەریزەی هاوسۆزی و غەریزەی سێکس و بەم پێیەش گەڕان بەدوای خۆراکدا بۆ گروپ. هاوسۆزی و سێکس وەک بنچینەکان نەرێی یەکتر دەکەنەوە و خۆشەویستیش لەسەر ڕووکەش شێوە دەگرێت. ئێمە لەسەر ڕووکەش شیکردنەوە بۆ خۆشەویستی دەکەین، بەڵام بەئاگاهێنانی بەهۆی نەرێکردنی بەردەوامی هاوسۆزی (وەک بەشێک لە غەریزەی کۆمەڵایەتی) و سێکس لە قووڵاییدا نابینین.

خۆشەویستی تەنها لە نێوان ڕەگەزە جیاوازەکاندا وەک نێر و مێ شێوە دەگرێت. سۆفستاییگەری لەگەڵ چەمکی خۆشەویستیدا ڕاست نییە، وەک «خۆشەویستیی دایک»، «خۆشەویستیی خودا» لە ئاییندا، کە تەنها وێنەی چێژی بەرزی خۆشەویستین، بەڵام ئەوانە یا هاوسۆزیی دایکن، یاخود زێدەڕۆیین لە وابەستەیی بۆ ئایین.

خۆشەویستی چیتر چۆنێتییە نەک چەندێتی، بەڵام لە کۆتاییدا لە چەندێتییەکی سنووردارکراو بۆ کۆمەڵگەدا ڕوودەدات. ئەوە هێنانەدیی سێ ستراتیژییەکەیە (تاقیکردنەوە و هەڵە، هەڵهێنجان و هێنانەناو)ی گشتگیری، و بەم شێوەیەش دەبێتە هۆی کەماڵیی بێکۆتایی ڕووت.

سپینۆزا لە سەدەی حەڤدەهەمدا لە هێزی خۆشەویستی تێگەیشتووە، لەبەر ئەوە پێشبینی دەکات کە خۆشەویستی نەژادەکان و نەتەوەییبوون هەڵدەوەشێنێتەوە. بەڵام نەیتوانی شیکاری بۆ بکات، چونکە کۆمەڵگە لە سەردەمی ئەودا تەنها پێویستی بە ڕۆشنگەری بوو، لەبری میتۆدێکی فەلسەفیی بێگەردی گەردوونی بۆ ژیان.

خۆشەویستی زۆرتر لەلایەن ئەدەبیاتەوە وەسف کراوە، هەرچەندە لەبری ڕوونکردنەوەی ئەم جووڵە ڕێکخراوەی نەرێکردنەکان لە غەریزەکاندا لە قووڵاییدا و بەم پێیەش لە نێوان ڕەگەزەکاندا لەسەر ڕووکەش، بووەتە هۆی تەمومژاویبوون. بەڵام خۆشەویستی زۆرتر ماکێکی ئیلهامبەخش بووە لە هەموو دەمەقاڵێ و بەڵگەهێنانەوەکانی دیکەی نێوان گروپەکان لە ململانێدا. چوارینەیەک دەربارەی خۆشەویستی:

شەماڵ عەتری تۆ دەبات و من بە هێمنییەوە هەناسە دەدم
بۆی دەکەم بە پێکەنینێک لەسەر لێوەکان بۆ ئەوەی لە ژێرەوە بڕژێت
,,,,
سەر نەخشەی ژوان دەکێشێت، دڵ خۆشحاڵ دەبێت بۆ هەردووکمان
لێوەکان، و ماچەکان پێش ئەوەی بگەڕێینەوە سەر زەوی

بوونی فیزیکی/بوون:

فیزیا سێ جۆر لە گەردیلەکانی ماددەی دۆزیوەتەوە.

لەلایەن خوسرەو ١٥٦

ئەوانە ئەلیکترۆن، کوارک و فۆتۆنن، کە هەموویان بەهۆی کێڵگە کارۆموگناتیسییەکانیانەوە لە یەکتر جیا دەکرێنەوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە ئەوان وەک تەن نەبینراون، بەڵکو تەنها لە ڕێگەی ئەنەرژییەکەیانەوە دەبینرێن کە بەهۆی نەفیبوونی جەمسەرە ئەرێنی-نەرێنییەکانی ناو خۆیانەوە دروست دەبێت.

ئەلیکترۆنەکان، سەرباری ئەوەی تەنۆچکەن، لە هەمان کاتدا شەپۆلن لە "کێڵگەی ئەلیکترۆن"دا. کوارکەکان شەپۆلن لە "کێڵگەی کوارک"دا (لەبەر ئەوەی شەش جۆر کوارک هەن، شەش کێڵگەی کوارکیش هەن)، وە بەم شێوەیە. فۆتۆنەکان وەک لۆچ و شەپۆلدانی ئاون (کێڵگەکان)، دەکرێت گەورە یان بچووک بن، توندوتیژ یان بە ئەستەم دیار بن.

فۆتۆنەکان [وە تەنۆچکەکانی ماددە] بە ئازادانە وەک شەپۆلێک لە بەتاڵاییدا گەشت دەکەن.

ئەگەر تەنۆچکەکان لە کێڵگە کارۆموگناتیسییەکانەوە بێن، ئەوا ئەو کێڵگانە خۆیان بنەڕەتین. وەستفکردنی تەنۆچکەییی ماددە و هێزەکان شتێکە کە دەتوانین پشتی پێ ببەستین تا ئەو کاتەی فیزیا دەتوانێت تەنۆچکەی بچووکتر بدۆزێتەوە.

بە وشەی سادە، ئەلیکترۆن، کوارک و فۆتۆن بچووکترین تەنۆچکەن، وە ئەنەرژیی کارۆموگناتیسییان لە کێڵگەکاندا ناسنامەیانە. بەم شێوەیە ئێمە سێ تەنامان هەیە، بەڵام هەموویان خاوەن ئەنەرژین، کە پێی دەوترێت کێڵگەی کارۆموگناتیسیی جەمسەرە نەرێنی-ئەرێنییەکان.

کێڵگە کارۆموگناتیسی یان موگناتیسییەکان بەهۆی بارگە ئەرێنی و نەرێنییەکانی تەنۆچکەکانەوە لە بچووکترین تەنۆچکەکانەوە تا هەسارەکان و گەلەستێرەکان شێوە دەگرن. تەنۆچکەی بێلایەنیش بوونیان هەیە، کە بارگەی کەمیان هەیە.

بۆیە تێڕوانینی یەکەم ئەوەیە کە بارگەی ئەرێنی و نەفیبوونی (بارگەی نەرێنی) جووڵەیەک لە بچووکترین تەنۆچکەکانەوە تا گەلەستێرەکان دروست دەکەن.

تێڕوانینی دووەم ئەوەیە کە تەنۆچکە بووندارەکان لە پێوەری گەورەدا بە شێوەیەکی بابەتییانە دیارن وەک هەسارەکان و گەلەستێرەکان، وە ئێمە سەرەتا بە هەستی بینینمان دەیانبینین، پاشان لە کێڵگە کارۆموگناتیسییەکانی نێوانیان دەگەین. ئەوەی دەشیبینین جووڵەی فیزیکیی ئەوانە لە دەوری یەکتر نەک ئەنەرژیی کارۆموگناتیسی، واتە ڕووکار، بەڵام لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە لە ڕووکارەوە دەگەینە کێڵگە کارۆموگناتیسییەکانیان لە قووڵاییدا. ئەوەی دەشیبینین دیسانەوە جووڵەی فیزیکیی تەنەکەیە.

ئەم جووڵەیەی بەهۆی جەمسەرە ئەرێنی و نەرێنییەکانەوە دروست دەبێت پێی دەوترێت ئەنەرژی، بەم شێوەیە بوونی فیزیکی لە هەردوو پێوەری بچووک و گەورەدا هەیە. نەفیبوونێکی بەردەوام لە تەنۆچکە بچووکەکانەوە بۆ گەورەترینەکان و بەپێچەوانەشەوە هەیە، کە دەبێتە هۆی جووڵە، وە جووڵەکەش بوونی فیزیکییە یان بوونی پەتیی فەلسەفییە.

فەلەکناسان و گەردووندۆزان هەسارەکان، پاشان گەلەستێرەکان لە دوای یەکتر دووبارە و دووبارە لە گەردوونێکی بێپایاندا دەدۆزنەوە. ئەوان دەمەقاڵێ و مشتومڕ دەکەن لەسەر ئەوەی کە گەردوون لە ماددە و ئەنەرژییەکەیان (کارۆموگناتیسی) پێکهاتووە.

لەلایەن خوسرەو ١٥٧

بوارەکان). کەواتە وزە ئەوەیە کە پێشتر لە بچووکترینەوە تا گەورەترین گەردیلەکاندا لە سەرانسەری گەردوونە دیاریکراوەکەی خۆماندا دۆزیومانەتەوە. لەبەر ئەوە تەنها وزە (بوارە کارۆموگناتیسییەکان) بنەڕەتییە لە بچووکترین گەردیلە ناسراوەکانەوە تا گەورەترین گەلەئەستێرەکان. ئەم بڕە دیاریکراوانەی وزە بەشێکی دیاریکراون لە بڕی بێپایان کە لە بوونی بیرکارییانەی سەرەوەدا سەلمێندراون. کەواتە گەردوون لە وزە و ماددەیەکی بێپایان پێکهاتووە کە لە یەکێتیدان لەگەڵ یەکتردا و لە هەردوو ڕوانگەکەدا وەک یەکن. پاشان ئەم جووڵەیەی وزە کە لەلایەن جەمسەرە ئەرێنی-نەرێنییەکانەوە هاندراوە، ناوۆکی بوونە، لەبەر ئەوە هەموویان لە هەسارەکانەوە تا فۆتۆنەکان تەنها شێوەی فیزیکیی بوونن.

بوونی فیزیکیی ئێمەش وەکو تاکی سەربەخۆ لە جەستە و ڕۆح (وزە) پێکهاتووە. بوونی فیزیکی لە شێوە و وزەدا ڕەهایە و ئێمە ئەم بوونە ڕەها بێپایانەمان لە سەرەتادا بە یارمەتی لۆژیک و پاشان بڕ لە بیرکاریدا سەلماند.

پرسیارە فەلسەفییەکەی تەواوی مێژوو ئەوە بووە کە «شێوە یاخود وزە، کەمیان یەکەمە؟». چاوەکان شتە گەورەکان دەبینن وەک موگناتیسەکان، هەسارەکان و ئەستێرەکان، بەم شێوەیە ئێمە سەرەتا شێوەکە دەبینین و دوای تێبینی کردنی ڕووەکەی دەگەین بە بوارە کارۆموگناتیسییەکەیان. چاوەکان شتە بچووک و دوورەکان نابیین، لەبەر ئەوە هەوڵ دەدەین شتەکان ببینین بە گەشەسەندنی مایکرۆسکۆپەکان بۆ شتە زۆر بچووکەکان و تەلەسکۆپەکان بۆ شتە دوورەکان، کە ئەمەش هێشتا لێکۆڵینەوەیە لە ڕووکەش. بەڵام ئێمە ئاماژە بە کوارکە زۆر بچووکەکان دەکەین لە ڕێگەی بوارە کارۆموگناتیسییەکەیانەوە و ئاماژە بە بواری کارۆموگناتیسیی گەلەئەستێرە زەبەلاحەکان دەکەین لە ڕێگەی ئەستێرە و هەسارەکانی ناویا، کە وزە لە قووڵاییدایە.

ئەو وزەیەی لە جەمسەرە ئەرێنی و نەرێنییەکان پێکهاتووە، کە هەردووکیان لە نەفیکردنی بەردەوامی یەکتردان لە بچووکترینەوە تا گەورەترین و بەپێچەوانەشەوە، بوونەتە هۆی جووڵەی بێپایانی شتەکان، چ لە ڕووکەشدا بێت یان لە قووڵاییدا. ئەم ئەرێ-نەفیکردنە بەردەوامە و جووڵەکەی، هۆکاری پەتیی شتەکانە لە ڕووکەشدا و وزەکەیانە لە قووڵاییدا. ئەم جووڵەیە پێی دەوترێت بوون یان بوونی گەردوونی، کە دیارە لە جووڵەی بچووکترین گەردیلەکانەوە تا گەورەترین گەلەئەستێرەکان و لەدایکبوونی ئەستێرەی نوێ، گەلەئەستێرەی نوێ و هتد.

کەواتە ماددە لە پلەی یەکەمدا وزەیە، لەبەر ئەوە ئێمە ئاماژە بە بچووکترین گەردیلەکان دەکەین تەنها لە ڕێگەی ئەو جووڵەیەی کە بەهۆی بوارە کارۆموگناتیسییەکانەوە دروست بووە. لە پلەی دووەمدا؛ وزە بە هەمان شێوە ماددەیە، لەبەر ئەوە بوارە کارۆموگناتیسییەکان بوونەتە هۆی جووڵەی ئەتۆمەکان تا هەسارەکان و گەلەئەستێرەکان.

لەلایەن خوسرەو ١٥٨

تەنها خاڵی یەکتربڕین لە نێوان هەردوو ڕێبازەکەی (ڕستەکان/پێشەکییەکانی سەرەوەی) تێبینییەکەمان و دەرئەنجامەکەیاندا بریتییە لە بزوتنەوە. بزوتنەوە بریتییە لە نەفیکردنی بەردەوامی نێوان هەردوو جەمسەری ئەرێنی و سەلبیی وزە، کە دەبێتە هۆی بزوتنەوەی بابەتییانەی گەردیلەیەک لە خاڵی A بۆ خاڵی B، کە پێی دەوترێت دووری. ئەم دوورییە کە ئاماژەیە بۆ شوێن لە ماوەیەکی کاتیدا، ئاسۆییە. لەوەوە بزوتنەوە لە شێوەی ماددەدا وەک گەردیلە دەبینرێت، بەڵام لە ڕێگەی نەفیی لۆژیکیی ناو وزەوە وەک ئەرێنی و سەلبی دەستپێدەکات. بەم شێوەیە هەردوویان پێکەوە بزوتنەوە پێکدەهێنن، کە بریتییە لە بوونی پەتی. ئەم بزوتنەوە بێکۆتاییەی ئاماژەیە بۆ کات یان کۆبوونەوەی بێکۆتایی دوورییەکان، ستوونییە.

سەرجەم گەردیلەکان لە بچووکترینیانەوە تا گەورەترینیان لە هەمان بزوتنەوەدان، کە بوون (بوونی فیزیکی) وەک زەریایەکی بێکۆتایی لە بزوتنەوەی بەردەوام دەردەکەوێت. لەبەر ئەوە بزوتنەوە لە بوونی پەتیدایە، لە تێبینییەکانی سروشت و واقیعیشەوە. بەڵام ئاگاداریی ئێمە بڕی واقیع دیاری دەکات، کە بریتییە لە کوالێتی. لەبەر ئەوە کوالێتیی واقیع بۆ ئێمە بەقەد دیاریکردنی خۆمانە، بۆیە ناتوانین واقیع تا ئەوپەڕی توانا تێبگەین بەڵکو تەنها کوالێتی لە هەر ماوەیەکی کاتیدا تێدەگەین. ئەم دیاریکردنە لە گەشەکردندایە لە پێشکەوتنی ستوونیدا. ئێمە لە بوونی لۆژیکی دەگەین لە ڕێگەی بڕی چڕی و ئاگاداریی خۆمانەوە لە هەر ماوەیەکی کاتی یان سەردەمێکی مێژووییدا (ئاسۆیی)، کە ئێمە لە ناویداین.

بوونی فیزیکی لە یەکێتیی دووانەییی جەمسەرە ئەرێنی و سەلبییەکاندا بریتییە لە: «بزوتنەوە هەیە، کەواتە هەموو شتێک هەیە!»

پرسیارە نوێیەکانی فەلسەفە و زانست بەتایبەتی فیزیا و کیمیا دەربارەی بزوتنەوەن. کات بریتییە لەم بزوتنەوە بەردەوامە. بێ بزوتنەوە کات بوونی نییە. ئەگەر بتوانین بەربەیان/شەفەق وەک گواستنەوە لە شەوەوە بۆ ڕۆژ (کات) ببینین، ئەوا لە ڕاستیدا بزوتنەوەی زەوییە بە دەوری خۆیدا.

پرسیاری فەلسەفە «ئایا کات شوێن دروست دەکات یان بە پێچەوانەوە؟» پرسیارێکی سادەیە. کات بریتییە لە بزوتنەوەی دیالێکتیکی گەردوونیی ئەرێکردن-نەفیکردن لە بچووکترین گەردیلەکانەوە تا گشتێکی بێکۆتایی. ئەم زەریایە بێکۆتاییەی ئەرێنی-سەلبییە دیالێکتیکییەکان لە بزوتنەوەدا واتە کات. ئەگەر بزوتنەوە نەبێت، ئەوا کات نییە، لەدوای ئەوەشدا هیچ بوونێک نییە و لە کۆتاییدا هیچ بوونێکی پەتی نییە.

بزوتنەوە کاتە لە فیزیا و بەم شێوەیە کات کوالێتیی چەندێتیی بێکۆتایی گەردوونە بە مانا فەلسەفی و ڕیازییەکەی. ئەگەر بواری ئەلیکترۆمەگنەتیسی دەست هەڵبگرێت لە ئەرێکردن و نەفیکردن لە نێوان

لەلایەن خوسرەو ١٥٩

جەمسەرەکانی ئەرێنی-نەرێنی، ئەوا هیچ کاتێک بوونی نییە و بەم شێوەیە تەنانەت هیچ بوونێکیش بوونی نییە.

شیکارییە مێژووییەکان و گەشەسەندن لە فیزیا کە زیاترین بەشداریی ماددییان کردووە، ژیانێکی زۆر ئاسوودەیان بۆ ئێمەی ئەمڕۆ دروستکردووە، کە تێیدا مرۆڤ دەتوانێت لە سەرتاسەری جیهاندا پەیوەندی بکات، یان بە خێرایی بە فڕۆکە گەشت بکات، و هتد.

چوارینەی «بوون»:

گەردوون بە هێواشی لە گوێی بیرمدا فیکەی لێدا
ئایا بە تەسکی دەربارەی نەخشەی کۆسمۆس دەزانی؟
....
خانەیەکی دڵم گوێی لێبوو و بە دەنگی بەرز هاواری کرد
خوسرەو، تۆ سەرەنجام دەمریت، کەواتە بە خۆشییەوە شەراب بخۆرەوە

بوونی بیۆلۆجی:

کۆرپەلە وەک وێنەیەکی خاو گەشە دەکات، کە تەنها غەریزەکان لە ڕێگەی ئەوەی پێی دەڵێین DNA گەشە پێدەدات. لەبەر ئەوە، کۆپییە خاوەکە تەنها کۆپییەک نییە، بەڵکو کۆپییەکی ڕوو لە گەشەسەندنی پلەبەپلەیە. هەرکە کۆرپەکە لەدایک دەبێت، دەست دەکات بە لێکۆڵینەوە لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و هەڵەوە، بەڵام گەڕانەکە هاندەرەکەی غەریزەیە. ئەو چەندێتی لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و هەڵەی شتەکانی دەرەوەی خۆی لە بەرامبەر هیچدا دەدۆزێتەوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی گەڕان بەدوای خۆراکدا. ئەمە تاقیکردنەوە و هەڵەی پەتیی بەدواچوون و تێبینییە. بەڵام تاقیکردنەوە و هەڵەکان بەردەوامن، بە جۆرێک کە جوولەیەکی بەڕێکۆپێک لەخۆدەگرن. جوولەی تاقیکردنەوە و هەڵەی بەردەوام لە هیچەوە بۆ شتێک دەگاتە عەقڵانیەت و بەمەش ڕێکخراوەیی هەڵهێنجان (deductive). ستراتیژی هەڵهێنجان وەک دووەم ستراتیژ شێوە دەگرێت بۆ بەستنەوەی تاقیکردنەوە و هەڵەکانی پێشەکییەکان بەیەکەوە (وێنە خاوەکان مەیلیان هەیە ببنە ڕەگی پێشەکییەکان پێش ئاخاوتن) و بەم شێوەیە لە ڕێگەی عەقڵەوە شیکار دەکرێت.

پێکهاتەی بەستراوە بە پەردە کە وەک یەکەیەکی سەربەخۆی کارکردی ژیان دەردەکەوێت بریتییە لە خانە، کە واتە بچووکترین بەشی زیندوو لە هەر زیندەوەرێکدا خانەیە. خانە لە بیۆلۆجیی پەتی خۆیدا، هەروەها واتە یەکەیەکی پێکهاتەیی یان بنەڕەتی لە شانوویەکی بیۆلۆجیدا کە تایبەتمەندکراوە بۆ ئەنجامدانی کارێکی تایبەت لە زیندەوەرە فرەخانەییەکاندا. زیندەوەرێکی فرەخانەیی دەکرێت زیندەوەرێکی بنیاتنەر بێت وەک عەقڵت یان زیندەوەرێکی وێرانکەر وەک ڤایرۆسی ئایدز (AIDS). زانیاریی بۆماوەیی (DNA) کۆدی بۆماوەیی خانەیە لە ناوکەکەیدا، کە کارکردی خانەی تێدایە.

لەلایەن خوسرەو ١٦٠

توێژینەوەی خانەکان زۆر بەرفراوانە و کرداریان، پێکهاتەیان، بەشەکانیان، دروستبوونیان، سووڕی ژیانیان و کارلێکیان لەگەڵ ژینگەی ناوەکی یان دەرەکیدا لەخۆدەگرێت. سووڕی خانە بریتییە لە زنجیرەی گەشەکردن و دابەشبوونی خانەیەک لە ڕێگەی لەبەرگرتنەوەی DNAـوە. DNA لەگەڵ پرۆسەی پەرەسەندندا لەژێر بارودۆخی کەشوهەوا یان هەر بارودۆخێکی تردا گەشە دەکات. بەشە گرنگەکە دابەشبوونە، کە جەوهەری بوونی بیۆلۆجییە. ئەگەر خانە دووبارە نەبێتەوە (گەشە نەکات)، ئەوا دەمرێت و بوونیش لەگەڵیدا دەمرێت. دووبارەبوونەوەش کۆدێکە لە DNAـدا، کەواتە ژیان لەسەر بەرهەمهێنانەوەی کۆدەکان وەستاوە. بەم پێیەش جووڵەی بەردەوامی ئەم بەرهەمهێنانەوەیە بریتییە لە "بوون" یان بوونی بیۆلۆجی.

بوونی بیۆلۆجیش تەنها لە ڕێگەی بەرهەمهێنانەوەوە هاوتەریبە لەگەڵ بوونی کۆمەڵایەتیدا. شێوازێکی سەرەتایی لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان، کە لەلایەن داروینەوە بە پەرەسەندن ناوزەد کراوە، لە بوونی بیۆلۆجیشدا ڕوون و ئاشکرایە. بوونی بیۆلۆجی و بوونی فیزیکی هاوشێوەن، ئەگەر ئێمە جەستەی خانە و پڕۆتینەکان و گەردیلەکانی DNA وەک شێوە دابنێین، و فۆتۆنەکان و ئەلیکترۆنەکان و کوارکەکان (کارۆموگناتیسی وەک بوارە فیزیکییەکان) وەک ڕۆحی بیۆلۆجی/فیزیکی لە هەر بوونەوەرێکی دیکەی خاوەن ژیاندا دابنێین، بەرامبەر بەو ڕۆحەی لە جەستەی مرۆڤدا هەیە.

ئەگەر ئێمە تەنها بەرهەمهێنانەوەی یەک نەوە لە جۆرێک یان گروپێکی دیاریکراو گریمانە بکەین، ئەوا دەگەینە ڕێبازێکی ئاسۆیی کە هاوشێوەی دوورییە لە بوونی فیزیکی سەرەوەدا. بەڵام ئەگەر دەربڕینی بەرهەمهێنانەوەی بەردەوامی بێکوتا بۆ هەر بوونەوەرێکی زیندەوەر بە گشتی، یان تەنها مرۆڤ بە شێوەیەکی بەشەکی وەربگرین، ئەوا مامەڵە لەگەڵ جووڵەی ستوونی بەرهەمهێنانەوەدا دەکەین کە هاوشێوەی کاتە لە بوونی فیزیکیدا.

جووڵەی بیۆلۆجی وەک جووڵەی فیزیکی ڕێکخراو نییە کە لە ململانێی شوێن-نەفیکردن پێکدێت، بەڵکو جووڵەی بەردەوامی بەرهەمهێنانەوە زیاتر لە ڕێگەی ڕەگەزی نێر-مێوەیە. دەربڕینی ڕەگ و ڕیشەی ململانێی مێژوویی پیاو-ژن (هەندێک جار حەتا ململانێ لە ژێر-کۆمەڵگاکانی وەک خێزاندا) لە بوونی بیۆلۆجیدایە.

شیکارییە مێژووییەکان و پێشکەوتن لە بیۆلۆجیدا ژیانێکی زۆر ئاسوودەیان بۆ دابین کردووین، کە تێیدا مرۆڤ دەتوانێت بە ئاسانی نەخۆشییەکان چارەسەر بکات، یان بڵاوبوونەوەی پەتا یان پەتا جیهانییەکانی وەک Ebola/Covid ڕابگرێت یان کەمیان بکاتەوە، ئەگەرچی نە بە شێوەیەکی ڕەها.

ململانێی سەرەکی زیندەوەران، پاشان ئاژەڵان و لە کۆتاییدا مرۆڤ، لەسەر بنەمای غەریزەی ئەو گروپەیە (جۆر لە زمانی بیۆلۆجیدا). غەریزەی ژێر-گروپەکانی ئەو جۆرانە بەتایبەتی ڕەگەز (سێکس).

لەلایەن خوسرەو

161

لەلایەن خوسرەو ١٦١

و بەشێکیش لە هەوڵدانیان بۆ دۆزینەوەی خۆراک پاڵیان پێوە دەنێت بۆ ململانێکردن لەپێناو بوونی بایۆلۆجییاندا، کە دەکرێت لە ئاستی تاکێکەوە تاوەکو گروپێک بێتە دی. گورگێکی ڕێبەر دەلوورێنێت یان شێرێکی پاشا دەڕمێنێت بۆ دیاریکردنی ناوچەکەیان لەسەر بنەمای غەریزەی سێکسی و خۆراک، بەڵام بۆ ژێر-گروپەکەی خۆیان. لەبەر ئەوە، ئەوان بوونی بایۆلۆجیی خۆیان لەسەر بنەمای ئەو غەریزانە دەخەنە ڕوو کە ئاماژەن بۆ ژێر-گروپەکانیان. مرۆڤی سەرەتایی پێش مێژوو هەمان بوونی بایۆلۆجیی هەبووە. و ململانێی بایۆلۆجی لەسەر بنەمای غەریزە هەمان شتی ئاژەڵانی ئەمڕۆ بووە. دواتر دەبێت گەیشتبێتە زمانە سەرەتاییەکان کە لە هەندێک کۆدی دەگمەن لە وێنەکانەوە پێکهاتبوو و بەم جۆرەش لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و هەڵەوە. مرۆڤ دەستی بە کشتوکاڵکردن کردووە و لە ڕێگەی کشتوکاڵەوە ناچار بووە ئاوەزی خۆی بەکاربهێنێت بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگەی لەگەشەدا و بەم جۆرەش بەرەبەرە پێویستی بە زمان و ئەلفوبێ بووە.

بنەمای فەلسەفەی دێکارتی „Cogito ergo sum“، کە بە مانای «من بیر دەکەمەوە، کەواتە من هەم» دێت، بێپێز و دژە-لۆژیکییە بەپێی بوونی بایۆلۆجی. ئێمە ئاماژە بەوە دەکەین، کە گورگێک دەلوورێنێت، کەواتە هەیە. وێڕای ئەوەش، ئەو لەسەر بنەمای غەریزەکان هەیە نەک بیرکردنەوە و بیرۆکەکان. پرەنسیپی لۆژیکی بۆ مرۆڤ ئەوەیە کە «من غەریزەم هەیە، کەواتە چوومەتە ناو ململانێی گروپەکان، دواتر ناچار بووم بیر بکەمەوە بۆ ئەوەی لە ململانێی نێوان جۆرەکاندا سەربکەوم».

گریمانەکردنی بوون یان بوونی گەردوونی لە ڕوانگەی تاکێکەوە لە کاتی ئێستادا دروست نییە، بۆیە بوونی بایۆلۆجی و بوونی فەلسەفی نە تەنها مێژووییە بەڵکو ستوونیشە و لە داهاتووشدا بەردەوام دەبێت، بەم پێیە ستوونییە. «من ململانێ دەکەم، کەواتە من هەم» بنەمای فەلسەفەیە، لە هەمان کاتدا «من»ەکان لە ململانێکەدا بەکۆمەڵن و بەم پێیە لە هەموو زیندەوەران پێکهاتوون.

بوونی بایۆلۆجی هەروەها بەڵگەهێنانەوەیەکی هەڵهێنجانەی ناڕێک لە خۆیدا بە شێوەیەکی ستوونی لەخۆدەگرێت، ئەگەر گەشەکردنی مرۆڤ لە جۆرەکانەوە و گەشەکردنی جۆرەکان لە وردەزیندەوەرانەوە شی بکەینەوە.

ویلیام شێکسپیر جەوهەری ژیانی بە هەمان شێوە وەک بوونی تاک تێگەیشتووە، نەک وەک غەریزەی گروپێک. ئەو ئەمەی لە ئەدەبدا ڕەنگپێداوەتەوە، کە وتە بەناوبانگەکەی «بوون یان نەبوون» لە شانۆگەریی «هاملێت»یدایە. بە هەرحاڵ، وێنەکردنی بوون لە ئەدەبدا بەردەوام بووەتە هۆی ئایدیاڵیزم. چوارینەیەکی من بۆ بوون:

لەو گەردوونە بێپایانەدا، سەرسام و سەرگەردانین
لەو جیهانە پان و بەرینەدا، وەها وێڵین بزانیین کێن
,,,,
لەلایەن خوسرەو

لەلایەن خوسرەو ١٦٢

دەروونناسیی تاکی و دەروونناسیی کۆمەکیی کۆمەڵگە

هۆشیاری:

من خەمبارم بە هەستێکی ئازاربەخش لەسەر دەمورووخسارم. منداڵێک لە سەگێکی ماڵی دەترسێت و لەکاتێکدا دەگریێت هەڵدەبەزێتە باوەشی باوکی. من مێزەکە دەبینم و لە بەیانیاندا بە خۆشییەوە نانی بەیانی دەخۆم. ئەوانە هەستەکانی ئێمەن، کە لە سەرچاوەیەکی شاراوەی ناو جەستەمانەوە دێن کە پێی دەوترێت دەروون (psycho) و لەسەر ڕووبەردا بە شێوەی ڕستە/پێشمەرج شێوە دەگرن (تێبینی لەسەر دەمورووخسار و پاشان داڕشتنی لە زماندا). سەرچاوەی هەموو هەست و سۆزەکان دەروونییە نەک چەندایەتییەکی بیرکارییانە، ئەگەرچی لەسەر ڕووبەر لۆجیکین، بەڵام ئێمە دواتر پرۆسە لۆجیکییەکە بەرفراوان دەکەینەوە.

پێنج هەستەکەی بوونەوەری مرۆیی دەتوانن جووڵەکانی هەستەکان/سۆزەکان بە سیستەمی هۆشیاری ئاشکرا بکەن.

کەسێک ڕووخسارە زەردبووەکەم لە خەمباریدا دەبینێت و هەروەها لە هەڵاتنی منداڵەکەشدا دەبینرێت، یان لە ڕووخسارە بەپێکەنینەکەمدا دەبینرێت لە کاتی خوردنی نانی بەیانییە بەتامەکەمدا. ئەم جووڵەیە جووڵەیەکی فیزیکییە و لەسەر ڕووبەریش لەلایەن سیستەمی دەمارەوە ئەنجام دەدرێت، له ەمەشەوە سیستەمی دەمار تەنانەت فیزیکییشە. ڕەگی ئەو جووڵە هۆشیارانەیە لە پرۆسەیەکی ئاڵۆزی دەروونیدایە، کە سەری هەڵداوە و گەیشتووەتە دەمارەکان، پاشان بۆ ماسوولکەکان و بەپێچەوانەشەوە.

دینامیکی ئەم پرۆسە نافیزیکی و دەروونییە ئەمڕۆکە لە دەستمان دەرنەچووە، لەبەر ئەوە ئێمە ئۆبجێکتێک بە هەستەکانمان لە دەرەوەدا وەردەگرین. پاشان تێگەیشتنێک لە شێوەی وێنەیەک لە ئۆبجێکتەکەوە شێوە دەگرێت. لە کۆتاییدا ئێمە دوای پرۆسێسکردنی وێنەکان، هەست و نەستەکان لە ناوەوە دەردەبڕین. ڕووبەری نزیکبوونی ئێمە لە ڕێگەی پێنج هەستەکەوە دەروازەیەکە لە دەرەوە بۆ ناوەوە و لە ناوەوە بەرەو دەرەوە، کە پێی دەوترێت هۆشیاری یان تەنانەت ئیگۆ.

سوپاس بۆ زیگمۆید فرۆید، کە دەروونناسیی تاکی هێنایە ژێر ڕووناکی. ئەو سیستەمی نەستی (نائاگایی) لە قووڵاییدا دۆزیوەتەوە بە شیکردنەوەی سیستەمی هۆشیاریی دەروونناسی، ئەوەی کە بە وتەی خۆی پێی دەڵێت میتادەروونناسی (metapsychology). فرۆید دەروونناسیی تاکی دابەش کردووە بۆ سێ سیستەم: سیستەمی هۆشیاری لەسەر ڕووبەر، و سیستەمی نەستی لە قووڵاییدا، لەگەڵ سیستەمی پێش-هۆشیاری.

لەلایەن خوسرەو ١٦٣

لە نێوان هەردووکیاندا. ئەو ڕووبەری هۆشیاریی شیکردەوە و گەیشتە سیستەمی پێش-هۆشیاری وەک هەستەوەرێک لە نێوان هەردوو سیستەمی هۆشیاری و نەستدا. پێش-هۆشیاری لە سیستەمی هۆشیاری دەچێت بەو جیاوازییەی کە گواستنەوە یان جووڵەی غەریزەیەک لە سیستەمی نەستەوە بۆ سیستەمی هۆشیاری ڕێکدەخات. ئەو دەگاتە ئەو خاڵەی کە سیستەمی هۆشیاریی ئێمە بە خەیاڵدان، هەست و بیرۆکە (Vorstellung im Bewusstsein) لەلایەن سیستەمی نەستەوە بە پاڵنەرەکانی لە غەریزەکانەوە (Verdrängung vom Trieb) دەورووژێنرێت. سیستەمی پێش-هۆشیاری لە نێوان هەردوویاندایە، کە دینامیکی پرۆسەکە لە نەستەوە بۆ هۆشیاری و بەپێچەوانەشەوە کۆنترۆڵ دەکات.

وشەی Trieb دەکرێت وەک پاڵنەر، مۆتیڤ یان ئیمپوڵسیش وەربگێڕدرێت، بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە دینامیکەکەیە نەک ناڕوونیی چەمکەکان. چەمکە بایۆلۆجییەکە بریتییە لە پاڵنەر وەک پاڵنەری سێکسی، کە لە نێوان ئاژەڵان و مرۆڤدا هاوبەشە.

دەبێت وتەیەکی فرۆید بهێنمەوە: „Die Vorgänge des Systems Vbw zeigen — und zwar gleichgültig, ob sie bereits bewußt oder nur bewußtseinsfähig sind — eine Hemmung der Abfuhrneigung von den besetzten Vorstellungen.“ ئەمە واتە پرۆسەکانی سیستەمی پێش-هۆشیاری نیشانی دەدەن — و لە ڕاستیدا هەمان شتە، ئایا پێشتر هۆشیار بن یان تەنها ئامادەی هۆشیاربوونەوە بن — ڕێگریکردن لە مەیلی دەربڕین یان بەتاڵکردنەوەی تەسەوورە داگیرکراوەکان. پاشان فرۆید بیرەوەریی مرۆڤ لە ژێر سیستەمی پێش-هۆشیاریدا پۆڵێن دەکات: „Auch das bewußte Gedächtnis scheint ganz am Vbw zu hängen,…“.

ئەو پێیوایە ڕەفتارە نەستییەکانی مرۆڤە سەرەتاییەکانی کۆمەڵگەیەک بە ئاسانی دێنە ناو هۆشیارییەوە. زیاتریش دەڵێت کە منداڵ بەو ناوەرۆکەی نەستەوە لەدایک دەبێت، بەڵام دەکرێت دوای باڵغبوون لە هۆشیاری جیا بکرێتەوە. ئەم ناوەرۆکانەی سیستەمی نەست لە ڕاستیدا غەریزەکانن، کە لە نێوان مرۆڤەکاندا هاوبەشن. غەریزەکان تەنانەت ڕەفتارە هاوبەشەکانی ئەندامانی جۆرەکانن.

هەر ڕەفتارێک غەریزییە ئەگەر و تەنها ئەگەر ئەنجام بدرێت بێ ئەوەی لەسەر ئەزموونی پێشوو دامەزرابێت، واتە لە نەبوونی فێربووندا. لەبەر ئەوە، دەربڕینێکە لە فاکتەرە بایۆلۆجییە زگماکییەکان.

مێشەهەنگەکان لە ڕێگەی سەماکردن لە ئاراستەی سەرچاوەی خۆراکدا پەیوەندی دەکەن بێ هیچ ڕێنماییەکی فەرمی، یان کێسەڵە دەریاییە تازە هەڵهاتووەکان کە بەرەو ئۆقیانۆس دەجوڵێن.

غەریزەکانی مرۆڤ بریتیین لە سێکس، خۆراک-گەڕانی، هاوسۆزی-هاودەردی (هاوسۆزی-هاودەردی وەک بەشێک لە غەریزەی کۆمەڵایەتی کە ئەندامانی کۆمەڵگە ڕادەگرێت لەلایەن خوسرەو ١٦٤)

لەلایەن خوسرەو ١٦٤

پێکەوە). سێکس لەسەر جەمسەری ئەرێنییە و هاوسۆزی-هاودەردی لەسەر جەمسەری دانوستانکاری نائاگاییی مرۆڤدایە. خۆراک-گەڕانی لە ڕەفتاری ئاگاییدا بێلایەنە بەڵام بەندە بە دوو جەمسەرە سەرەکییەکەوە. ئەگەر جەمسەری ئەرێنیی سێکس کۆنترۆڵی خۆراک-گەڕانی بکات، ئەوا مرۆڤ توندوتیژانە وەک سێکس ململانێ بۆ خۆراک دەکات، و ئەم ململانێیە لە کۆمەڵگە پێشکەوتووەکاندا تەنانەت دەکرێت بگاتە هەست و بیرۆکەکانیشی. ئەگەر غەریزەی کۆمەڵایەتی یان هاودەردی-هاوسۆزی وەک جەمسەری نەفی کۆنترۆڵی نائاگایی بکات، ئەوا تاک خۆراک دەدات بە ئەوانی تر.

ڕەفتارەکان هەر بەگەیشتنیان بە سیستەمی ئاگایی، لەلایەن مرۆڤەوە بە چەمک، ناو و زاراوەی جیاواز لە ڕووی زمانەوانییەوە دیاری کراون. بۆ نموونە، ئەو زاراوانەی سەر بە غەریزەی سێکسین: فلێرتکردن (flirting)، بەلاڕێداچوو (perverse)، سێکسی (sexy) و هتد؛ ئەو زاراوانەی سەر بە هاوسۆزین: میهرەبان (kind)، مرۆڤدۆستانە (humanitarian)، نەرمونیان (gentle) و هتد؛ و تەنانەت ئەو زاراوانەی سەر بە غەریزەی بێلایەنی خۆراکن: بەتام (delicious)، بەچێژ (tasty)، تێر (full)، بەهارتکراو/توند (spicy) و هتد.

پاشان دەروونناسان و بەتایبەتی فڕۆید، لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەکانیان لەسەر نەخۆشە دەروونییەکان، زیاتر ڕۆچوون بۆ پاڵنەری سێکسی وەک غەریزە سەرەکییەکان. بەڵام دەروونشیکاریی پێچەوانەبوونەوە سێکسییەکان بە وردەکارییەوە، ئیتر بابەتێکی فەلسەفە نیست.

ئەگەر ڕژێنی تێستۆستیرۆن سێکسوالیتی و دەستدرێژیکاری زیاد بکات و بەمەش باڵادەستیی غەریزەی سێکسی زیاد بکات، ئەوا ئەمە بابەتی فەلسەفە نیست بەڵکو ئەزموونێکی بیۆلۆجییە. زیادبوونی ڕژێنی ئیسترۆجین و لە حاڵەتێکدا کە هاوسۆزی هان بدات، ئەویش بە هەمان شێوە بابەتێکی بیۆلۆجییە.

فەلسەفەی فڕۆید بۆ سیستەمی نائاگایی بەندە بە Trieb، کە دەکرێت وەک پاڵنەر (drive) یان تەنانەت هاندەر (impulse) وەربگێڕدرێت. پاڵنەرێک کە لە سەرکوتکردنی غەریزەکانی سەرەوە (Trieb) بێت، لە نائاگایییەوە سەرهەڵدەدات و سانسۆر تێدەپەڕێنێت بۆ بەرلەئاگایی (مێشک وەک بەشێک لێی)، بەڵام بە بڕێکی نوێوە. ئەمە لەلایەن سانسۆرەوە ڕێکدەخرێت، بەڵام بەندە بە سەرکوتکردنی پاڵنەرەکەوە (Trieb). بڕە سرکوتکراوە نوێیەکەی پاڵنەرەکە لە بەرلەئاگاییدا جێگەی دەگیرێتەوە و لە کۆتاییدا سەردەکەوێت بۆ ئاگایی، ئەگەرچی هەستەوەرێکی دیکەش لە نێوانیاندا هەیە کە دووبارە ڕێکی دەخاتەوە. ئەوەی لە ئاگاییدا دەیبینین شێوەی ڕستەیەکە کە لە بیرۆکەیەکەوە هاتوو، یان ڕەنگپەڕیوی دەموچاوە وەک هەستێک لە دوای مەترسی، کە هەردووکیان لە سیستەمی بەرلەئاگایییەوە سەرهەڵدەدەن.

پاشان فڕۆید تیۆریی دەروونشیکاریی خۆی بە ناوی (Das Ich und das Es) وەسف دەکات، کە بە مانای ئیگۆ (Ego) و ئید (id) دێت، کە تێیدا ئید نائاگاییی غەریزییە و ئیگۆش ئاگایییە. دەروونناسیی فڕۆید سوپەرئیگۆ (Das Über-ich / Superego) وەک کەلەپووری کلتوریی تاک گریمانە دەکات، کە بە تایبەتی دەگوازرێتەوە لە ڕێگەی

لەلایەن خوسرەو ١٦٥

دایک و باوک لە منداڵیدا. توێژینەوەی زیاتر دەربارەی ئید و ئێگۆ بابەتی دەروونناسییە، بەڵام سوپەرئێگۆ ناوۆکی گواستنەوەی نەریتە لەگەڵ کولتوور لە ناخیدا، بەم پێیەش دەکەوێتە چوارچێوەی دەروونناسیی کۆییەوە لە خوارەوە. فروید لێرەدا تووشی مەغڵەتەیەک دەبێت، چونکە قیاسی پیاوێک و ئەسپەکەی دەهێنێتەوە بۆ پەیوەندیی نێوان ئید و ئێگۆ.

فروید دەڵێت:

„Die funktionelle Wichtigkeit des Ichs kommt darin zum Ausdruck, daß ihm normalerweise die Herrschaft über die Zugänge zur Motilität eingeräumt ist. Es gleicht so im Verhältnis zum Es dem Reiter, der die überlegene Kraft des Pferdes zügeln soll, mit dem Unterschied, daß der Reiter dies mit eigenen Kräften versucht, das Ich mit geborgten. Dieses Gleichnis trägt ein Stück weiter. Wie dem Reiter, will er sich nicht vom Pferd trennen, oft nichts anderes übrigbleibt, als es dahin zu führen, wohin es gehen will, so pflegt auch das Ich den Willen des Es in Handlung umzusetzen, als ob es der eigene wäre.“

واتا:

گرنگیی ئەرکیی ئێگۆ لەوەدا دەردەکەوێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی، کۆنترۆڵکردنی ڕێگاکانی جوولە پێی دەسپێردرێت. بەم شێوەیە، لە پەیوەندیدا لەگەڵ ئیددا، [ئێگۆ] لە سوارچاکێک دەچێت لەسەر پشتی ئەسپێک، کە دەبێت ڕێگری لە هێزی باڵادەستی ئەسپەکە بکات؛ بەم جیاوازییەوە کە سوارچاکەکە هەوڵ دەدات بە هێزی خۆی ئەم کارە بکات، لەکاتێکدا ئێگۆ هێزی خواستراو بەکاردەهێنێت. دەکرێت ئەم قیاسە کەمێک زیاتر درێژە پێ بدرێت. زۆرجار، سوارچاکێک، ئەگەر نەیوێت لە ئەسپەکەی جیاببێتەوە، ئاوا زۆرجار هیچ چارەیەکی تری نییە جگە لەوەی بەرەو ئەو شوێنەی ئاراستە بکات کە ئەسپەکە دەیوێت بۆی بچێت؛ بە هەمان شێوە، ئێگۆ ڕاهاتووە ئیرادەی ئید بگوێزێتەوە بۆ کردار، وەک ئەوەی ئیرادەی خۆی بێت.

دەبێت لێرەدا بوەستین، چونکە فروید لەبەر دوو هۆکار بەرەو مەغڵەتە دەچێت. پاشان ئەم ئانالۆجییە ڕووکەشە تەنیا سەرقاڵی یەک تاکە، و لەبەر ئەوە هاوتەریب نییە لەگەڵ لقەکانی تری زانست و بەتایبەتی لۆجیک وەک بزوێنەرێکی مێژوویی، کە بوونی گەردوونی لەگەڵ هەموو ئەوانەی لەناویدان لەسەر بنەمای ململانێی سەلماندن و نەفیکردنە. دەبێت غەریزەکان بە شێوەیەکی کۆیی و مێژوویی دووبارە پێناسە بكرێنەوە، چونکە ئەوان هەڵسوکەوتی باون نەک تەنیا لە نێوان هەموو ئەندامانی جۆرێکدا بەڵکو تەنانەت لە نێوان نەوەکانی ئەو جۆرەشدا.

بۆیە ئێمە ئاماژە بە ڕێبازە مێژوویییە پەتییەکان دەکەین بەپێی فەلسەفەی لۆجیکی. سوپەرئێگۆ تەنیا دەتوانێت ناوبەینی لە نێوان ئێگۆ و ئیددا بکات و شتێک لە سەروو و بەسەر ئەواندا دروست بکات.

لەلایەن خوسرەو ١٦٦

فێربوون و دەستکەوتەکانی منداڵ وەک وێنەکان، چەمکەکان، دابونەریتەکان و هتد، بەپێی زانست لە مێشکدا پاشەکەوت دەکرێن. کەواتە سوپەرئیگۆ لە دژایەتیدایە لەگەڵ زانستدا. بەم هۆیەوە سوپەرئیگۆ ناتوانێت لە سەرووی ئیگۆ و ئیدەوە بوونی هەبێت، بەڵکو بە وردی لە نێوانیاندایە. ئەمەش بە سادەیی واتە سوپەرئیگۆ مێشک (لەناو پێش-ئاگاییدا) لەخۆدەگرێت و ناوبژیوانی دەکات لە نێوان ئیگۆ (لەگەڵ ئاگاییدا) و ئید (لەگەڵ نەئاگاییدا). هەموو ڕێوڕەسمەکان، دابونەریت، یاساکان، ڕێنماییەکان و هتد سەر بەم ناوبژیوانەن، کە زۆر باشترە پێی بگوترێت ئیگۆی ناوەند (middle-ego) نەک سوپەرئیگۆ، بەڵام ئێمە چەمکی فرۆید „Superego“ بەکاردێنین وەک نەریتێک.

سوپەرئیگۆ دەرئەنجامەکان پاشەکەوت دەکات لەپاڵ دروستیی لۆژیکی-مێژوویی کە لێیانەوە وەرگیراون بۆ ناو کلتووری کۆمەڵگە، دابونەریت، ڕێوڕەسم و ئایین. پاشان سوپەرئیگۆ (ئیگۆی ناوەند) وەک زانست لە نێوان ڕیالیزمی تێبینیی جیهانی دەرەوە (ئیگۆ) و جیهانی ناوەوەی دەروونی (ئید)ی تاکێکدا وەستاوە. ئەو هەردووکیان ڕێکدەخات و لە شێوەیەکی سووریالی لە وێنەکان، چەمکەکان و هەموو دیاریکردنەکانی تردا ئامادەیە.

ئەگەر بڕێکی گەورەتر لە وێنەکان، چەمکەکان و دیاریکردنەکانی ئەم جیهانە سووریالییە سەر بە دروستیی مێژوویی زانست بێت، ئەوا ئیگۆ و ئید بە شێوازێکی لۆژیکی-عەقڵانی پەیوەندی دەکەن (بە ئاماژەدان بە ستراتیژی دەرهێنانی لۆژیکی)، کە کانت لە فەلسەفەی ترانسێندێنتاڵەکەیدا لە شێماتیزمی „Die Vernunft“دا پێی دەڵێت ژیری/عەقڵ (تەنانەت ئەپڵاتۆنیش گەیشتە عەقڵییەت وەک شێوەیەکی پەتیی فەلسەفە).

ئەگەر بڕێکی گەورەتر لە وێنەکان، چەمکەکان و دیاریکردنەکانی ئەم جیهانە سووریالییە (ئیگۆی ناوەند) سەر بە ئایین، خورافات و ئەفسانە بن—کە ڕەگیان لە سێ غەریزە ڕەقەکەی مرۆڤە سەرەتاییەکاندا هەیە بەسەر شکستی ستراتیژی سادەی هەڵە و تاقیکردنەوەدا—ئەوا ئید دەتوانێت بە شێوازێکی غەریزی پەیوەندی لەگەڵ ئیگۆدا بکات، لەمەوە پاڵنەرە غەریزییەکان لە ئیددا بە ئاسانی دەگەنە ئیگۆ و ئاگایی، یان پاڵنەرێک سەرکوت دەکرێت یان تەنانەت بە تەواوی لەلایەن ئیگۆی ناوەندەوە (سوپەرئیگۆی فرۆید) سانسۆر دەکرێت.

ئەم ئیگۆی ناوەندە لەگەڵ هەموو وێنەکان، دیاریکردنەکان و دروستیی مێژوویی کلتووری کۆمەڵگەیەکدا، کەسایەتییە ئەخلاقی و ئاکارییەکان ڕێکدەخات. هەر کەسێک کەسایەتییەکی جیاوازی هەیە تەنانەت لە ناو کۆمەڵگەیەکی خاوەن کلتوورێکی هاوبەشیشدا، لەبەر ئەوەی ئیگۆ ناوەندییە سووریالییەکان (سوپەرئیگۆی فرۆید) لە وێنە، دابونەریت و هتد جیاوازەکان پێکدێن. ئەم ئیگۆی ناوەندە لە کردار-پەرچەکردارێکی دینامیکیدایە لەگەڵ ئاگایی مێژوویی لە خوارەوە.

فەلسەفە لەگەڵ لۆژیکدا کار لەسەر ئۆبجێکت و سەبجێکت دەکات، کە وەک ڕستە لە زماندا دەردەکەوێت، لەمەوە سەبجێکت لەگەڵ هەرسێ...

لەلایەن خوسرەو ١٦٧

دەزگای دەروونشیکاریی ئید (id)، ئیگۆ (Ego) و ئیگۆی ناوەند (سوپەرئیگۆ / superego) تاکێک (ئەوەی پێی دەوترێت 'من') پێکدەهێنێت، هەرچەندە ئید لە ناخیدا شاراوەیە.

ڕوانگەی هیگڵ بە کورتی:

هیگڵ هەوڵی داوە کێشەی ناسینناسی لەسەر نەریتی گوێزراوەیی (ترانسێندێنتالیزم)ی کانت چارەسەر بکات، کە بریتییە لە بەردەوامیی بابەت (object) هەرکە ڕووبەڕووی بەردەنگەکان (subjects) دەبێتەوە و پاشان دەچێتە ناو زەینەوە. ئەو لە کتێبی فینۆمێنۆلۆجیی ڕۆحدا سەبارەت بە هۆشیاری و کات و شوێن (فەزا) دەنوسێت:

„…, was es ist; ein Jetzt, welches absolut viele Jetzt ist; und dies ist das wahrhafte Jtzt; das Jetzt als einfacher Tag, das viele Jetzt in sich hat, Stunden; ein solches Jetzt, eine Stunde, ist ebenso viele Minuten, und diese Jetzt gleichfalls viele Jetzt und so fort. —Das Aufzeigen ist also selbst die Bewegung, welche es ausspricht, was das Jetzt in Wahrheit ist; nämlich ein Resultat, oder eine Vielheit von Jetzt zusammengefaßt; und das Aufzeigen ist das Erfahren, daß Jetzt Allgemeines ist. Das aufgezeigte Hier, das ich festhalte, ist ebenso ein dieses Hier, das in der Tat nicht dieses Hier ist, sondern ein Vornen und Hinten, ein Oben und Unten, ein Rechts und Links ist. Das Oben ist selbst ebenso dieses vielfache Anderssein in oben, unten, und so fort. Das Hier, welches aufgezeigt werden sollte, verschwindet in andern Hier, aber diese verschwinden ebenso; das Aufgezeigte, Festgehaltene und Bleibende ist ein negatives Dieses, das nur so ist, indem die Hier, wie sie genommen werden sollen, sich darin aufheben; es ist eine einfache Komplexion vieler Hier. Das Hier, das gemeint wird, wäre der Punkt; er ist aber nicht, sondern, indem er als seiend aufgezeigt wird, zeigt sich das Aufzeigen, nicht unmittelbares Wissen, sondern eine Bewegung, von dem gemeinten Hier aus durch viele Hier in das allgemeine Hier zu sein, welches wie der Tag eine einfache Vielheit der Jetzt, so eine einfache Vielheit der Hier ist.“

واتە: «...، ئەوە دەمێنێتەوە کە هەیە: ئێستایەک کە فرەییەکی ڕەهای ئێستاکانە. وە ئەمەیە ئێستای ڕاستەقینە و ڕەسەن، ئێستا وەک ڕۆژێکی سادە کە لە ناو خۆیدا گەلێک ئێستا-کاتژمێری تێدایە. ئێستایەک لەم شێوەیە، کاتژمێرێک، بە هەمان شێوە گەلێک خولەکە، و ئەم ئێستایەش بە هەمان شێوە گەلێک ئێستایە، و بەم جۆرە دەڕوات. بۆیە ئاماژەپێدانی ئێستا خۆی ئەو بزووتنەوەیەیە کە دەربڕی ئەوەیە کە ئێستا لە ڕاستیدا چییە، واتە: ئەنجامێک، یان فرەییەکی لە ئێستاکان کە پێکەوە کۆکراونەتەوە؛ و ئاماژەپێدان بریتییە لە ئەزموونی فێربوونی ئەوەی کە ئێستا چەمکێکی گشتییە. ئەو 'لێرە'یەی ئاماژەی پێکراوە، کە من دەستی پێوە دەگرم، بە هەمان شێوە 'ئەم لێرەیە'یە کە لە ڕاستیدا ئەم لێرەیە نییە، بەڵکو پێشەوە و پاشەوەیە، ...»

لەلایەن خوسرەو ١٦٨

سەروو و خواروو، ڕاست و چەپ. سەروو خۆی بە هەمان شێوە بریتییە لەم فرەجۆرییەی دیکەبوونی سەروو، خواروو؛ و هتد. ئەو «ئێرە»یەی کە وادادەنرا ئاماژەی پێ کرابێت، لە «ئێرە»کانی دیکەدا دەتوێتەوە، بەڵام ئەوانیش بە هەمان شێوە دەتوێنەوە. ئەوەی ئاماژەی پێ دەکرێت، توند دەستبەرداری نەبوون دەکرێت و دەمێنێتەوە، «ئەمە»یەکی نەرێنییە، کە تەنها کاتێک نەرێنییە کە «ئێرە»کان وەک ئەوەی پێویستە وەربگیرێن، بەڵام لە کاتی وەرگرتنیان بەو شێوەیە، خۆیان تێپەڕ دەکەن؛ ئەوەی دەمێنێتەوە ئاڵۆزکاوێکی سادەیە لە گەلێک «ئێرە». ئەو «ئێرە»یەی کە مەبەستە دەبێتە خاڵەکە؛ بەڵام وا نییە: بە پێچەوانەوە، کاتێک وەک شتێک کە هەیە ئاماژەی پێ دەکرێت، ئاماژەپێکردنەکە خۆی نیشان دەدات کە زانینێکی ڕاستەوخۆ [لە خاڵەکە] نییە، بەڵکو بزووتنەوەیەکە لەو «ئێرە»یەی مەبەستە لە ڕێگەی گەلێک «ئێرە»وە بەرەو «ئێرە»ی گەردوونی کە فرەیییەکی سادەی «ئێرە»کانە، ڕێک بەو شێوەیەی کە ڕۆژ فرەیییەکی سادەی «ئێستا»کانە.

هیگڵ وادادەنێت کە فرەیی لەگەڵ ڕەنگدانەوەکانیدا لە هۆشیاریدا بریتییە لە گشتێتی و بانگەشەی ئەوە دەکات کە ناوەڕۆک بە پاکترین شێوەی خۆی یان لە ڕاستیدا ناناسرێت.

ئەو زێدە دەکات: «ئەوە 'ئەقڵی سەلیمی دروست'ە کە دەبێتە نێچیری ئەم دابڕانانە (ئەبستراکتانە)، کە لە خولگە گێژووەکەی خۆیاندا بە دەوری خۆیدا دەیسووڕێننەوە. کاتێک ئەقڵی سەلیم هەوڵ دەدات بیانکاتە ڕاستی بەوەی لە کاتێکدا خۆی بە بەرپرس دەزانێت بۆ ناڕاستییەکەیان، لە کاتێکیشدا هەڵخەڵەتێنەرییان بە ڕووکەشێک لە بێبڕوایی شتەکان ناودێر دەکات، و ئەوەی جەوهەرییە لێیان جیادەکاتەوە لەوەی بۆیان پێویستە بەڵام گوایە ناجهوهەرییە، و یەکەمیان بە ڕاستیی ئەوان دادەنێت لە بەرامبەر دووەمیاندا—کاتێک ئەم کارە دەکات، ڕاستییەکەیان بۆ دەستەبەر ناکات، بەڵکو خۆی بە ناڕاستی مەحکوم دەکات.»

پاشان دەگاتە سیستەمێکی وردەکارییانەی هۆشیاری کە شی دەکاتەوە وەک هێز/دەسەڵات (Kraft)، لەدوای ئەوەش دەگاتە یاسایەک بە دوو جەمسەرەوە کە ئەقڵی سەلیمی لەسەرە و یارییەکی نەرێنیکردن لە نێوان جەمسەرەکاندا هەیە بۆ دۆزینەوەی ڕاستیی شتەکە (ئۆبجێکتەکە). بەراوردکارییەکەی بۆ یاسا وەک کارەبا و موگناتیسە بە جەمسەرە ئەرێنی و نەرێنییەکان و هتد. لە کۆتاییدا دەگاتە خۆهۆشیاری (Selbstbewusstsein)، کە لە سیستەمی هۆشیاریدایە و لە ناویدا بە پەردەیەک بەش کراوە.

پێویستە لێرەدا بووەستین، چونکە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی وادابنرێت سیستەمی هۆشیاریی هەموو تاکەکانی سەر زەوی ڕێک وەک کۆپی و پیستی یەک سەرچاوە بن، یان ئازادیی هۆشیاری تەسلیم بە خۆهۆشیاری بپەرژێندرێت وەک سەرچاوەی هەمووان. بە ئاسانی دەبینرێت کە خۆهۆشیاری بەشێکە لەوەی ئەو پێی دەڵێت «بوونی ڕەها» و «ڕەها...

لەلاین خوسرەو

لەلایەن خوسرەو ١٦٩

بۆیە هەردووکیان هەوڵ دەدەن لەم ڕووبەڕووبوونەوەیەدا غەریزەکانیان تێر بکەن، کە ئەمەش دەبێتە هۆی زاڵبوون بەسەر یەکتریدا، کە لە کۆتاییدا دەگاتە سەلماندن-نەفیکردنەوەیەکی دوولایەنە، کە دەکرێت ببێتە هۆی ململانێ هەرکاتێک پاڵنەرە غەریزییەکانی هەردووکیان لەلایەن یەکترییەوە تێر نەکرێن. زاڵبوونەکە لەلایەن تاکە بەهێزەکەوە جێبەجێ دەکرێت. زاڵبووەکە دەیەوێت غەریزەی سێکسیی خۆی تا ئەو جێگەیەی کە پێویستی پێیەتی بە تێرکردنی لەلایەن ژێردەستەکەوە تێر بکات، بۆیە ئارگیومێنتێک بەرز دەکاتەوە و ئەوەی دی نەفیکردنەوەی ئارگیومێنتەکە دەکات، کە دەگۆڕێت بۆ سەلماندن-نەفیکردنەوەیەک لە نێوان هەردوو تاکەکەدا. دۆخەکە بە هەمان شێوەیە لە کۆمەڵگەی جیهانیی مۆدێرندا بە ئارگیومێنت لە نێوان هەموو تاکەکاندا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، کە دەگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی. با وای دابنێین مرۆڤە سەرەتاییەکان، کە تێرکردنی غەریزەی سێکسی بووە هۆی ئەوەی پیاوەکە بەسەر ژنەکەدا زاڵ بێت و پیاوەکە غەریزەی سێکسیی خۆی بە دەستدرێژیکردنە سەر ژنەکە تێر کرد، هەرچەندە ژنەکانیش لەگەڵیدا مانەوە بۆ تێرکردنی غەریزەی سێکسیی خۆیان. بەڵام ئەو (ژنەکە) نەفیکردنەوەی کرد بۆ گەیشتن بە هەمان ئاستی زاڵبوون لەگەڵ پیاوەکەدا. بۆیە ژنەکە لە سەرەتای شارستانییەتدا بۆ غەریزەی سێکسیی پیاوەکە دەستدرێژی نەکرایە سەر بەڵکو بوو بە بەشێک لە موڵکەکەی. ئەو زیاتر نەفیکردنەوەی کرد، تا لە سەردەمی مۆدێرندا ژنەکە بە نزیکەیی لە هەمان پێگەدایە. هەموو فۆرمەکانی تری زاڵبوونی گروپێک بەسەر گروپێکی تردا وەک کۆیلایەتی، دەرەبەگایەتی، سەرمایەداری و لەم ڕۆژگارەدا وەبەرهێنان لە هەمان پرۆسەی گەشەکردندا بوون. ئەمەیە مێژووی مرۆڤایەتی!

لەلایەن خوسرەو ١٧٠

سەرەتا، ئێمە لێکۆڵینەوە لە تێڕوانینێکی ئاسۆییی تاکە جیاوازەکان دەکەین دەربارەی شتێک (بەردێک) لە کاتی ئێستادا، کە سەر بە گروپی جیاوازن. پاشان فراوانی دەکەین لە نێوان گروپەکاندا بە فۆرمێکی مێژوویی-دەستەجەمعی (لە ڕابردووەوە بۆ ئێستا).

نموونەی یەکەم: دیمیتری سەیری بەردێک دەکات. هۆشیاریی دیمیتری لە زماندا دەریدەخات:

«بەردێکی سپی و خڕ دەبینم.»

زارا سەیری هەمان بەرد دەکات و دەڵێت:

«بەردێکی مەڕمەڕی خڕ دەبینم.»

هۆشیاریی هەردووکیان هەمان شتە. تەنها جیاوازیی بریتییە لە تێگەیشتنیان لە سیستەمی پێش-هۆشیاریدا و لە کۆتاییدا لێکدانەوەکە لە زماندا، کە ئاماژەیە بۆ جیاوازیی وێنە ڕەنگدراوەکان. بەردەکە یەک بەردە لە ڕووی چەندایەتییەوە بۆ هۆشیاریی هەردووکیان، بەڵام

لەلایەن خوسرەو ١٧١

چۆنێتییەکەی جیاوازە، لەبەر ئەوەی بۆ دیمیتری سپی و خڕە، بەڵام بۆ زارا خڕ و مەڕمەڕییە، کە ئەمەش لەلایەن سیستەمی پێش-هۆشیاریی ئەوانەوە دیاری کراوە. بە زمانێکی سادە، بکەرەکان (زارا و دیمیتری) هەردووکیان لە بەردەم هەمان بابەت (بەرد)دان، بەڵام وێنەکانی ناو مێشکیان جیاوازە، بۆیە هەر یەکێکیان وێنە، چەمک و زاتییەتی جیاوازی هەیە. هەردوو وێنەکە ڕاستن بەڵام بەس نین بۆ دەرخستنی تەواوی ڕاستیی بەردەکە. بەردەکە بەردێکی مەڕمەڕی سپی و خڕە بە تیرەی ٢٠ سانتیمەتر، ٤٠ کێلڤن گەرمە، و کێشی ١٠ کیلۆگرامە، و هتد.

پاشان ئەگەر ڕووبەڕووی ئۆتۆمبێلێک ببمەوە لە شەقامێکدا، یان فڕۆکەیەک بۆ گەشتکردن، ئەوا ڕووبەڕووبوونەوەی من ڕووبەڕووبوونەوەیەکی خاو نییە لەگەڵ بەردەکە وەک بابەتێک (کەواتە تێبینییەکی خاو نییە). ئەو کاتە من ڕووبەڕووی ڕاستییەک دەبمەوە، کە لە تێبینیی مێژوویی مرۆڤەوە هاتووە لەگەڵ تاقیکردنەوە و هەڵەدا. ئاسن لە کۆندا لە بەرد دەرهێنراوە، پاشان غاز دۆزراوەتەوە، پاشان پلاستیک، و هتد. هەموو ئەم دۆزینەوانە لە ڕووی مێژووییەوە بە یارمەتیی لۆژیکی ئیستنتاجی پێکەوە بەستراونەتەوە، تا ئۆتۆمبێلەکە دروست کراوە. ئەم جۆرە گەشەکردنانەی تاقیکردنەوە و هەڵە لەگەڵ ئیستنتاجدا لە سەرەتادا پێیان دەوترێت داهێنان. گرنگترین بەش بریتییە لە ڕاستی، کە تەنها لە سروشتی پەتییەوە نەهاتووە، بەڵکو لە هەموو ئەو گەشەسەندنانەوە هاتووە کە لێیەوە سەرچاوەیان گرتووە بە هەردوو ڕووبەڕووبوونەوەکەوە.

بەم جۆرە مەعریفە دەربارەی بابەتەکان (ئۆبجێکتەکان) دەستەجەمعییە، نەک تەنها لەو سەردەمەدا، بەڵکو تەنانەت لە ڕووی مێژووییشەوە، لەبەرئەوەی پێوانەی مەتر و کێلڤن لەلایەن باوباپیرانی دیمیتری و زاراوە دۆزراونەتەوە و ئێستا ئەوان زاتییەتی وێنەکان، چەمکەکان، دیاریکراوەکانن لە پێش-هۆشیاریی هەردووکیاندا. جیاوازیی مەعریفەی ئەوان دەربارەی بابەتەکە (بەردەکە) تەنها لە باکگراوندی زاتییەتیی جیاوازیاندایە.

ئەگەر مرۆڤەکان ببنە بکەر و بابەت لە بەردەم یەکتریدا، ئەوا مەعریفە چەندایەتییەکە وەک پێشتر لە بەردەکەدا دەمێنێتەوە بەڵام چۆنێتییەکە دەبزوێندرێت و پاشان زیاتر یان کەمتر ڕاستەوخۆ لەلایەن غەریزەکانەوە لە نائاگاییدا لە ناو ئیددا هەڵدەسەنگێندرێت، لە بری بابەتە سادەکەی بەردەکە.

بۆ نموونە: دیمیتری سەیری زارا دەکات. دیمیتری بکەرەکەیە کە ئید، ئیگۆ و سوپەرئیگۆی لەخۆیدا هەیە، و زاراش بابەتەکەیە (ئەو). دیمیتری مەعریفەی چەندایەتی و چۆنایەتی دەربارەی ژنەکە (زارا) کۆدەکاتەوە لە ڕێگەی هەردوو ئیگۆ و سوپەرئیگۆکەیەوە، بەڵام بە بزوێنەری پاڵنەرەکانی ناو ئید. چی پاڵ بە دیمیترییەوە دەنێت کە سەیری زارا بکات؟ سێکس؟ خۆشەویستی؟ یان هاوسۆزی؟ ئەمە لە خوارەوە لە دەروونناسیی دەستەجەمعیدا باسکراوە و شیکراوەتەوە، بۆیە ئێمە ڕووبەڕووی

لەلایەن خوسرەو ١٧٢

تاکەکان نابینەوە لە بەردەم بابەتەکاندا، بەڵکو تاکەکان لە بەردەم یەکتریدا لە فۆرمی کۆمەڵگەدا.

پاشان هۆشیاریی مرۆڤ کار دەکاتە سەر نائاگایی کەسێکی تر لە ڕێگەی زمان یان تێبینیی هەستەکانەوە، کە تیایدا کەسی یەکەم دەتوانێت کاریگەری لەسەر کەسی دووەم دروست بکات بە بەکارهێنانی زمان لە دیالۆگێکدا. ئەمە بەو مانایەیە کە ڕستەیەک لە هۆشیاریی کەسی یەکەمدا لە ڕاستیدا بەرەو دواوە دەچێت لە نائاگایی کەسی دووەمدا و سەرکوتکردنی پاڵنەرێک دەکات بۆ ئەوەی دیسانەوە بێتە سەرەوە و بەپێچەوانەشەوە. ئەوە سەرنجڕاکێشترین خاڵی فەلسەفەی (یان تەنانەت دۆزینەوەی) فرۆیدە، کە گۆڕانکارییەک هەیە لە سەرەوە بۆ خوارەوە و لە خوارەوە بۆ سەرەوە دیسان. ئێمە بەم دینامیکییەتە دەڵێین لە ڕووکەشەوە بۆ قووڵایی و لە قووڵاییەوە بۆ ڕووکەش بەردەوام.

بۆیە ئێمە هەست بە سەلماندن-نەفیکردنەوەیەکی دیالێکتیکی دەکەین لە نێوان ناوەوە لە قووڵاییدا و جیهانی دەرەوە لە فۆرمی تێبینی و ڕاستیدا، کە بزووتنەوە دەروونییەکەی بریتییە لە کۆکردنەوەی مەعریفە.

دەروونناسان و بەتایبەتی فرۆید ئاماژە بە سەرکوتکردنێکی (Verdränugung) شاراوەی پاڵنەرەکان یان ئارەزووەکان دەکەن، کە دێنە سەرەوە بۆ هۆشیاری. ئەم سەرکوتکردنە لە نێوان ئید، ئیگۆ و سوپەرئیگۆدا ڕوونادات بەڵکو هەمووی لە ئیددا ڕوودەدات، کە غەریزەکان یەکتری لە قووڵاییدا سەرکوت دەکەن، کە کاریگەرییان لێدەکرێت/دەبزوێندرێن لەلایەن ڕووکەشەوە (ئیگۆ و سوپەرئیگۆ) لە پەیوەندییەکدا وەک گفتوگۆیەک لەگەڵ تاکێکی تردا، یان لە ڕووبەڕووبوونەوەی تاکێک لەگەڵ سروشت و ڕاستی و هتد.

زۆر لۆژیکییە، کە باوکێک مەیلی سێکسیی غەریزەی سێکسیی منداڵێکی نێرینە بەرامبەر بە دایکی سەرکوت دەکات، کە ئەمە لە کۆتاییدا کەلتوور و ئایین لەگەڵ دیاریکردن، شەڕانگێزی و سەلماندندا لە کەسایەتیی ئەودا پێکدەهێنێت، ئەوەی فرۆید پێی دەڵێت سەرکوتکردنی گرێی ئۆدیپۆس (لە ئەفسانەی یۆنانی کۆنەوە دەربارەی گرێی سێکس). هەروەها لۆژیکیشە، کە سەرکوتکردنی غەریزەی سێکسیی منداڵێکی مێینە ئیدەکەی ئاراستە دەکات بەرەو غەریزەی هاوسۆزی، کە ئەمەش دواتر وەک نەفیکردنەوە، ئیرەیی و تۆڵەسەندنەوە دەردەکەوێت. بەڵام فەلسەفە وا دادەنێت هەردوو منداڵی مێینە و نێرینە هەمان شت بن وەک تاکێک و ناتوانێت جیایان بکاتەوە لە یەکتری، بۆیە هەردووکیان بکەرن، هەرکاتێک مامەڵە لەگەڵ بابەتێک دەکەن. کەواتە ئیدیعای فرۆید، کە ئایین و کەلتوور سەر بە لایەنی باوکن، ناتوانێت لە فەلسەفەدا بەکاربهێنرێت، کە بێلایەنە، کە وا دادەنێت هەردوو ڕەگەزەکە وەک یەک بن لە مەعریفەتناسی و کۆکردنەوەی مەعریفەدا. نێر و مێ هەردووکیان دەتوانن مەعریفە کۆبکەنەوە و دابونەریت، ئایین و کەلتوور بە میراتی وەربگرن. هەردووکیان دەتوانن کەلتوور بگوازنەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو وەک ئەقڵانییەت و سەرچاوەی چەمکەکان و زاراوەکان.

لەلایەن خوسرەو ١٧٣

تاک بریتییە لە بکەرەکە (من) کە ئید، ئیگۆ و سوپەرئیگۆ لە خۆیدا دەگرێتەوە و بابەتەکەش لە دەرەوەی ئەودایە. هەر بکەرێک وەک تاکێک خۆپەرستێکی (من)ە، بەڵام فۆرمە دەستەجەمعییەکەی (من)ەکان، کە گروپەکان لە دوو تاکەوە بۆ زۆر یان لە کۆمەڵگەیەکی بچووکەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی گەورە پێکدەهێنێت. ئەو کاتە پاڵنەرەکان لەگەڵ سەرکوتکردنە شاراوەکانی کۆمەڵگەیەکدا هەموویان ئاراستە دەکرێن بەرەو ئامانجێکی دەستەجەمعی، لەبری خۆپەرستیی (من).

ئێمە شیکردنەوەمان بۆ خۆشەویستی کرد، بۆیە خۆشەویستی تاقە هەست-هۆکاری مرۆڤە، کە لە هەردوو سەلماندنی غەریزەی سێکسی و نەفیکردنەوەی غەریزەی کۆمەڵایەتییەوە (بەتایبەتی هاوسۆزی لە ناویاندا) سەرهەڵدەدات. غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا (تەنانەت بێلایەنیش) بەشدارە تێیدا. لەبەر ئەوەیە لە خۆشەویستیدا دیالێکتیکی دینامیکی لە نێوان هەردووکیاندا هەیە. هەرچەندە خۆشەویستی دەکرێت هەندێک جار پاڵنەری زیاتری یەکێک لە غەریزە سەرەکییەکانی تێدابێت، بەڵام سەلماندن-نەفیکردنەوەی غەریزی لە دیالۆگی نێوان مرۆڤەکاندا لە کاتی خۆشەویستیدا ڕوونە.

پوختەی سیستەمە دەروونییەکەمان لە دەرەوە بۆ ناوەوە، کە بزووتنەوەیەکی دینامیکی، دەروونی دروست دەکات: سیانەکە (ئیگۆ کە سیستەمی هۆشیاری لەخۆدەگرێت، ئید کە سیستەمی نائاگایی لەخۆدەگرێت و ئیگۆی ناوەڕاست کە سیستەمی پێش-هۆشیاری لەخۆدەگرێت) هەموویان پێکەوە تاکێک پێکدەهێنن یان ئەوەی پێی دەوترێت «من». بابەتەکە سەرەتا تاقیدەکرێتەوە (بە شێوەیەکی سەرەکی بە پشتبەستن بە تێبینی) لەلایەن پێنج هەستەکەی هۆشیارییەوە، پاشان تێگەیشتنێک لە هۆشیارییەوە بۆ پێش-هۆشیاری، کە ئەمەش زاتییەتی/وێنەکان لە سیستەمی پێش-هۆشیاریدا پێکدەهێنێت، پاشان لە زاتییەتی/وێنەکانەوە بۆ غەریزەکان لە نائاگاییە شاراوەکەدا و بەپێچەوانەشەوە لە غەریزەکانەوە وەک پاڵنەرێک بۆ زاتییەتی/وێنە، پاشان دێتە سەرەوە بۆ هۆشیاری وەک هەست، ڕستە یان تەنانەت کردار. وەک پێشتر ئاماژەمان پێکرد؛ تێگەیشتنەکان بۆ ئیگۆ هێندەی پاڵنەرەکان بۆ ئید گرنگن. پاشان ئیدی دوو کەسی جیاواز لە ڕێگەی ئیگۆی ئەو دوو کەسە جیاوازەوە پەیوەندی بەیەکەوە دەکەن.

ئێمە گەیشتووینەتە دەروونناسیی دەستەجەمعی لە نموونەی خۆشەویستیی سەرەوەدا، کە ئاماژەیە بۆ دەروونناسیی گروپەکان لە دوو تاکەوە بۆ زۆر.

دەروونناسیی دەستەجەمعی:

کاتێک ئێمە شیکردنەوە بۆ دەروونناسیی تاکێک دەکەین، ئەوەی پێی دەوترێت تاک یان «من»، ئەو کاتە لێکۆڵینەوە لە هۆشیاری و نائاگایی دەکەین لەگەڵ هەستەکاندا، کە یەکەمیان هەستەکانی لەگەڵدایە بە دەربڕینەکان لەسەر دەموچاو، ڕستە زارەکییەکان و ئایدیاکان لەسەر ڕووکەش و دووەمیشیان پاڵنەرە شاراوە سەرکوتکراوەکان لەلایەن غەریزەکانەوە لەخۆدەگرێت. بەڵام ئیگۆی ناوەڕاست (سوپەرئیگۆ) ئامرازی هەڵگری نەریتە و لە ناو دیاریکراوە کەلتوورییەکانی دایک و باوک و تەنانەت کۆمەڵگەشدا چەقیوە.

لەلایەن خوسرەو ١٧٤

فرۆید سوپەرئیگۆ (ئیگۆی ناوەڕاستمان) وەک پارێزەرێک لە نێوان ئیدی جیهانی ناوەوە و ئیگۆ وەک جیهانی دەرەوە یان ڕاستی وەسف دەکات، کە ئەمەش بە واتای نێوەندگیر دێت. چەمکی «سوپەرئیگۆ»ی ئەو پێکهاتووە لە دیاریکراوەکان و ڕێنماییە فەرمانییەکان دژی ئیدی کێوی منداڵێک، کە تەنها لەلایەن غەریزەی سێکسییەوە ئاراستە دەکرێت. پاشان سوپەرئیگۆی منداڵەکە وردە وردە بە سەرکوتکردنی گرێی ئۆدیپۆس وەک ئارەزووی سێکسی بۆ دایکی گەشە دەکات، کە ئەو پاڵنەرە سێکسییانە لەلایەن باوکەوە سەرکوت دەکرێن. ئەمە بوارێکی دەروونناسیی پەتییە و فەلسەفەیی نییە چیتر وەک فرۆید زێدەی دەکات: «..., daß die psychoanalytische Forschung nicht wie ein philosophisches System mit einem vollständigen und fertigen Lehrgebäude auftreten konnte,...».

کە بە واتای ئەوە دێت: «...، کە لێکۆڵینەوەی دەروونشیکاری ناتوانێت وەک سیستەمێکی فەلسەفی بە پێکهاتەیەکی تەواو و ئامادەکراوی فێرکردنەوە دەربکەوێت،...».

ئێمە لە سیستەمێکی فەلسەفیدا شیکردنەوەی بۆ دەکەین. بەڵام گرنگترین بەش ئەوەیە، کە فرۆید توانی غەریزەی سێکسی لە منداڵێکدا وەک گرێی ئۆدیپۆس (ئەفسانەی یۆنانییە کۆنەکان بۆ غەریزەی سێکس لە فۆرمە خاوەکەیدا) بدۆزێتەوە، هەرچەندە غەریزەی سێکس سیستەمە فەلسەفییەکە بەپێی هەموو غەریزەکان پڕناکاتەوە.

کارل گوستاف یۆنگ دەچێتە ئەولای فرۆیدەوە و زاراوەی نائاگایی دەستەجەمعی بۆ مێشکی نائاگا بەکاردەهێنێت، کە هاوبەشن لە نێوان بوونەوەرەکانی هەمان جۆردا، بەڵام ئەمە سیستەمێکی دینامیکی نییە بۆ ئەوەی لە فەلسەفەدا بەکاربهێنرێت. ئیگۆی ناوەڕاست (سوپەرئیگۆ) بە شێوازێکی کۆمەڵایەتییانەی پەسەندکراو مامەڵە دەکات، کە لەگەڵ ئیددا لە ناکۆکیدایە، بۆیە ئید وەک تێرکردنی-خودی مامەڵە دەکات و پاڵدەنێت.

فرۆید پێی وایە، کە ئایین، ڕەوشت و بەدەستهێنانی کۆمەڵایەتی هەموویان لە پیاوانەوە وەک باوک یان مامۆستا بە میرات گیراون، کە ئەمە لە دیالێکتیکی مێژووییدا بە پشتبەستن بە ئیستنتاج زۆر جێی مشتومڕە. وە ئەم سوپەرئیگۆیە لە ڕاستیدا ئیدە شاراوەکەش سەرکوت دەکات.

ئەگەر ئێمە هەڵسەنگاندن بۆ هەموو دەرئەنجامەکانی دروستی لە ئارگیومێنتی مێژوویی مرۆڤ لە شارستانییەتدا بکەین، تاقە هۆکارە زاتییە ماوەکان بریتین لە گەڕان بەدوای خۆراکدا بۆ مانەوە، سێکس بۆ زۆربوون و کۆمەڵایەتی (هاوسۆزی-سۆز) بۆ هێشتنەوەی کۆمەڵگە بەیەکەوە. ئەوانی تری دروستییەکان لە گەشەسەندنێکندان لە ڕێگەی سەلماندن-نەفیکردنەوەی دیالێکتیکییەوە لە مێژوودا، جگە لە دروستییە زانستییەکان، کە بوونەتە یاسای ستاندارد و کە لە هەردوو پیاوان و ژنانەوە بە میرات گیراون بە پێچەوانەی مامۆستا-باوکی فرۆیدەوە. ئەم سێ هۆکارە زاتییە پێیان دەوترێت غەریزەکان، کە بە شێوەیەکی باو زاتین لە دوو تاکدا لە بەردەم یەکتریدا وەک

لەلایەن خوسرەو ١٧٥

بکەرەکان و بابەتەکان لە یەک کاتدا، کەواتە لە کۆمەڵگە-گروپێکدا (تەنانەت جۆرێکیشدا) و لە نێوان هەموو تاکەکان/ئەندامەکانیدا.

تاکەکان لە کۆمەڵگەیەکدا پاڵیان پێوە دەنرێت بۆ ئەوەی غەریزەی سێکسییان تێر بکەن و کۆمەڵگەش لە ڕێگەی سێکسەکەیانەوە زۆردەبێت. تاکێک کە بەدوای خۆراکدا دەگەڕێت بەهۆی ئەم غەریزەیەوە پاڵی پێوە دەنرێت و کۆمەڵگەش بە هەمان شێوە بەدوای خۆراکدا دەگەڕێت. هاوسۆزی-سۆزی تاکێک لە کۆمەڵگەدا (خێزان، شارۆچکە، شار) دەیپارێزێت و هاوسۆزیی کۆمەڵگەکانیش کۆمەڵگەی جیهانی بەیەکەوە دەپارێزێت.

مرۆڤی سەرەتایی تەنها لە ڕێگەی تێرکردنی ئەم سێ غەریزەیەوە ژیاوە. شارستانییەتەکانی سەرەتا خوداوەند و خوداوەندە مێینەکانیان دروستکردووە بۆ وەسفکردنی ئەو سێ غەریزە زاتییە لە سەرەتای شارستانییەتدا (پێش-سۆمەرییەکان و پاش-سۆمەرییەکان)، پاشان مرۆڤ چەمکە زمانەوانییەکانی لە ئەدەب و شیعردا دروستکردووە کە هەموویان دەربارەی/لە ڕێگەی ململانێی ئەو سێ غەریزەیەوەن، نەک تەنها لە تاکێکی گروپی یەکدا بەڵکو تەنانەت لە نێوان کۆمەڵگەکاندا وەک گروپی زۆر. چەمکەکانی وەک ترس، خۆشەویستی، ئیرۆتیک، بەتام و هتد هەموویان وەسفن دەربارەی دەرکەوتنێک کە بەهۆی یەکێک لەو غەریزانەوە یان بڕێکی تێکەڵاو لێیان دروست بووە.

با شیکردنەوە بۆ خۆشەویستی بکەین لە فۆرمە لۆژیکییەکەیدا وەک پاڵنەرێکی-تێکەڵاو لە هەرسێ غەریزەکە، کەواتە تێدەپەڕێت لە تاکێکەوە بۆ دووان یان زیاتر، و کەواتە هۆشیاریی کەسێک کاریگەری لەسەر نائاگایی کەسێکی تر دادەنێت و بەپێچەوانەشەوە. ئەم ئیستنتاجە لۆژیکییە لەسەر بنەمای تاقیکردنەوە و هەڵە یەکێکە لە پاکترین بەشەکانی فەلسەفە، لەبری بڕێکی زۆر لە شیعری بێبنەما دەربارەی خۆشەویستی.

با لێکۆڵینەوە لە خۆشەویستی بکەین لە گفتوگۆیەکی سادەدا:

دیمیتری: یۆنانییەکان نامرن. (تێزی ١)

زارا: ئەرستۆ یۆنانی بوو، بەڵام مرد. «بەڵام=و» (ئەنتی‌تێزی ١)

دیمیتری: باشە، کەواتە هەندێک لە یۆنانییەکان دەمرن. (سەنتێزی ١)

زارا: تەنها هەندێک لە کوردەکان دەمرن. لە دەرئەنجامەکەی دیمیترییەوە (سەنتێزی ١=تێزی ٢)

دیمیتری: هەموو یۆنانییەکان و کوردەکان دەمرن. (ئەنتی‌تێزی ٢)

زارا: ئاها، هەموو مرۆڤەکان دەمرن. (سەنتێزی ٢=تێزی ٣)

،،،،

(دیالۆگی بەردەوام)

دیمیتری: بەڵام هەموو یۆنانییەکان قۆزن. (سەنتێزی n-1

زارا: سوکرات یۆنانییەکی قۆز نەبوو. (ئەنتی‌تێزی n

دیمیتری: کەواتە هەندێک یۆنانی قۆزن. (سەنتێزی n

،،،،

زارا پێدەکەنێت: بەڵێ، تۆ قۆزیت! (سەنتێزی کۆتایی یان دەرئەنجام)

لەلایەن خوسرەو ١٧٦

تێز فۆرمێکە لە سەلماندن و ئەنتی‌تێزیش دەکرێت پێی بوترێت نەفیکردنەوە. دەرئەنجامی لۆژیکیی خۆشەویستی لە ماوەیەکی کاتیدا لەسەر بنەمای ڕستە زمانەوانییەکانە، و تەنها ئیگۆکانی دیمیتری و زارا لە ڕێگەی هۆشیارییانەوە پیشان دەدات. بەڵام ئیگۆکانی هەردووکیان لە نەفیکردنەوەیەکی بەردەوامی ڕستەکانی یەکتردان، تا دەگەنە دەرئەنجامی کۆتایی، واتە خۆشەویستی. نەفیکردنەوەکە لە ئیددا و لە خوار ئیگۆکانیانەوە ڕوودەدات، واتە لە قووڵاییدا. ئەم نەفیکردنەوە بەردەوامانە بزووتنەوەیەکی دەروونی (پاڵنەرەکان) بەرهەم دەهێنن، کە لە ئیددا بە سەلماندن-نەفیکردنەوە لە نێوان دوو غەریزە سەرەکییەکەی سێکس و هاوسۆزیدا بەڕێوەدەچێت. بۆیە خۆشەویستی لەسەر بنەمای پاڵنەرێکی سێکسیی خاو وەک سەلماندنێکی سادە نییە بەڵکو لەسەر بنەمای هەردوو سێکس و هاوسۆزییە وەک سەلماندن و نەفیکردنەوەیەکی بەردەوام.

لەگەڵ خۆشەویستیدا لە نێوان گروپێکی دوو کەسیدا دەگەینە ڕەفتارە کۆمەڵایەتییەکان، چونکە ئێمە تێدەپەڕین لە ئیگۆ خۆپەرستەکە و دەگەینە کاریگەرییە دوولایەنەکانی نائاگایی تاکەکان لەسەر یەکتری. ئەو کاریگەرییانە تەنانەت فرەلایەنیش دەبن لە نێوان هەموو تاکەکانی گروپێکدا.

هەموو ڕەفتارە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای سەلماندن و نەفیکردنەوەی غەریزەکانی سێکس و کۆمەڵایەتی (بەتایبەتی هاوسۆزی)ن، کە غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکیشی تێدا بەشدارە، بەڵام بە شێوەیەکی دەستەجەمعییە لە نێوان ئەندامانی کۆمەڵگەدا. دەروونناسیی نێوان گروپێک لە دوو تاکەوە بۆ زۆر پێی دەوترێت دەروونناسیی دەستەجەمعی، کە ئەویش لەسەر بنەمای ئەو سێ غەریزەیەی سێکس، خۆراک، و کۆمەڵایەتی (بەتایبەتی هاوسۆزی)یە.

ئێمە شیکردنەوە بۆ ترس دەکەین، کە هەستێکە بەهۆی مەترسی یان هەڕەشەوە درک پێدەکرێت، پاشان دەبێتە هۆی گۆڕانکاریی ڕەفتاری لە ئیگۆی تاکێکدا بەڵام وەک پشێوی لە نێوان تاکەکانی گروپەکاندا بڵاودەبێتەوە.

با سەرەتا وای دابنێین، کە زیندەوەرناسێک لە باخچەی ئاژەڵاندایە بۆ ئەوەی توێژینەوەیەک لەسەر شێرەکان بکات. ئەم تاکە دەکرێت لە مەترسیدا بێت و هەڕەشەی لێبکرێت لەلایەن شێرەکەوە، کە ترسەکە پاڵی پێوە دەنێت بۆ ئەوەی ڕابکات یان پاڵی پێوە دەنێت بەرەو گۆڕانکارییەکی دەروونیی تر لە ئیگۆکەیدا، بەڵام لە ڕێگەی ئیدە شاراوەکەیەوە. با دووەم جار وای دابنێین، کە ١٠ زیندەوەرناس لە باخچەی ئاژەڵاندان بۆ ئەوەی توێژینەوە لەسەر شێرەکان بکەن. بەڵام ئەگەر یەکێک لەو ١٠ تاکە هەڕەشەی لێبکرێت یان لە مەترسیدا بێت لەلایەن شێرەکەوە، ئەو کاتە ترسەکەی ئەو پشێوی بڵاودەکاتەوە لە نێوان هەر نۆ تاکەکەی تردا، کە هەستەکانیان درک پێدەکرێت و ڕەفتارەکانیشیان دەگۆڕدرێت بە هەمان شێوە، وەک تاکی یەکەم لە ترس/مەترسیدا. پاشان گروپی نۆ کەسییەکە کاردانەوەیان دەبێت، یان بە شێوەیەکی بەرگرییانە بۆ ڕزگارکردنی هاوڕێکەیان، یان هەوڵ دەدەن خۆیان ڕزگار بکەن، کە تێیدا لە قەفەزەکە بێنە دەرەوە. ئەوان درک بەوە دەکەن کە بەسەر ترسە-دەستەجەمعییەکەیان یان پشێوییەکەیاندا زاڵ ببن لە هەردوو کاردانەوەکەدا. گرنگ نییە، ئەگەر غەریزەی سێکسیی نۆ کەسەکە زاڵ بێت بەسەر غەریزەی هاوسۆزیدا بە شێوەیەکی دەستەجەمعی و پاڵیان پێوە بنێت بۆ کوشتنی شێرەکە، یان ئەگەر هاوسۆزییەکە زاڵ بێت بەسەر سێکسەکەدا بۆ ڕزگارکردنی هاوڕێکەیان بەبێ شەڕانگێزی بەرامبەر شێرەکە. دینامیکییە جەوهەرییەکە بریتییە لە کاریگەریی هۆشیاریی کەسێکی ناو مەترسییەکە لەسەر نائاگایی نۆ کەسەکەی تر.

نموونەیەکی تری دەروونناسیی دەستەجەمعی بڵاوبوونەوەی پەتایەکە. لە کۆمەڵگەدا ترس گەشە دەکات لە هەندێک تاکەوە بۆ ڕەفتارەکان و کاردانەوە دەستەجەمعییەکان دژی ئەو ڤایرۆسانەی وەک ئیبۆلا لە ئەفریقا یان کۆڤید-١٩ لە سەرانسەری جیهاندا، کە پشێوییەکە وەک قفڵدان (کەرەنتینە) تەنانەت کاریگەرییەکی گەورەی هەبووە لەسەر بارودۆخی کۆمەڵایەتی، ئابووری، و سیاسی. کۆمەڵگەی جیهانی لە پشێویدا بوو و نەک تەنها هەندێک تاک.

لەلایەن خوسرەو ١٧٧

ئەمە بووە هۆی ڕەفتارێکی کۆمەڵایەتی یان کاریگەریی نائاگایی و هۆشیاریی خەڵکی لەسەر یەکتری، کە هەموو خەڵکی سەرانسەری گۆی زەوی لە یەکتری دوورکەوتنەوە لە کاتی و دوای پەتای کۆڤید-١٩.

تێبینی: پەتای کۆرۆنا بڵاوبوونەوەی نیۆنازی و نیۆفاشیزمی کەمکردووەتەوە، کە لەسەر بنەمای شەڕانگێزی و کەواتە غەریزەی سێکسین. یەکەم، لەبەرئەوەی میدیا سەرنجی خستووەتە سەر کۆرۆناڤایرۆسەکە. دووەم، لەبەرئەوەی خەڵک لە کەرەنتینەدان و پەیوەندییان بەیەکەوە نییە. ئەوە لەوانەیە سەرنجڕاکێش بێت تەنانەت بۆ شیکردنەوەی گەشەسەندنی مێژوویی کەرەنتینە وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی جیهانی. ئەمە یارمەتیدەرە بۆ هەرسکردنی گەشەسەندنی مێژوویی ژێر-کەلتوورەکان لە ژێر-کۆمەڵگەیەکەوە بۆ کۆمەڵگەی جیهانی، ئەگەر بیانگونجایە بە گشتی لۆژیکی و سوودبەخش بن بۆ کۆمەڵگەی جیهانی. بۆ نموونە کەرەنتینە. ئەمە لە ژمارە چلەوە هاتووە، کە بە واتای جیاکردنەوەی کەسە تووشبووەکان بە نەخۆشییە گوازراوەکان دێت. یەکەم: ئەمە لە پەڕتووکی سێیەمی تەوراتدا نووسراوە کە سەر بە ئینجیلە، کە قەشەیەک دەبێت کەسە تووشبووەکە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ جیا بکاتەوە. گۆشەگیری لە کەلتووری بابلدا ڕەگی هەیە. دووەم: محەمەدی پێغەمبەری موسڵمانان پێشنیاری گۆشەگیری دەکات. سێیەم: ئیبن سینا، زانای فرەزانی ئێرانی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە تیۆرییە پزیشکییەکانیدا وەک پێویستییەکی پزیشکی تیۆریزەی کرد. ئەو بەتایبەتی بۆ نەخۆشیی سیل پێشنیاری کرد. چوارەم: گەیشتە ئیتاڵی، کە لە ساڵی ١٤٤٨ ئەنجومەنی پیرانی ڤینیسی فەرمانی دا بە جیاکردنەوەی کەشتییەکان لە بەندەرەکەدا بۆ ماوەی ٤٠ ڕۆژ لە ترسی خەڵکی تووشبوو، کە ئەمەش لە لاتینیدا بە واتای «quarantine = 40» دێت.

دڵخۆشیش هەمان شتە. ئەگەر تاکێک بە نائاگایی یان تەنانەت بە هۆشیارییەوە پێبکەنێت، ئەندامەکانی تری گروپەکەش پێدەکەنن، ئەگەر لە هۆکارەکە تێبگەن یان تەنانەت ئەگەر لە هۆکارەکەش تێنەگەن. دەروونناسیی گروپێک لە نێوان گروپێک لە ئاژەڵەکانیشدا باوە، بۆ نموونە باڵندەکان. ئەگەر باڵندەیەک لە ترسی نێچیرگرێک بفڕێت، ئەوا ئەوانی تریش لە پشێویدا دەفڕن، کەواتە ئەمە ڕەگی لە غەریزەکاندایە نەک تەنها پەروەردە وەک کەڵەکەبوونی مەعریفە. بۆیە گروپەکان و ژێر-گروپەکانی مرۆڤ دەروونناسیی هاوبەش یان دەستەجەمعییان هەیە.

من ڕەفتاری دەستەجەمعیی کۆمەڵگەیەک ناو نانێم غەریزەیەکی کۆمەڵایەتی وەک چەمکێکی سەرەتایی بەڵکو زیاتر (هاوسۆزی-سۆز بە وردی)، هەرچەندە ئەمە لە نێوان هەموو ئەندامانی جۆرێکدا باوە.

لەلایەن خوسرەو ١٧٨

دەروونناسیی کۆمەڵگەکان و گروپەکان ناتوانێت وەک دەروونناسیی تاکەکان بێت، لەبەرئەوەی کۆمەڵگە لە پشێویدایە بەهۆی ڤایرۆسێکەوە، لەبەرئەوەی کۆمەڵگە تۆقێنراوە لە ڕێگەی نیۆنازییەوە بەهۆی پشێویی ئەوەی پێی دەوترێت ڕەشکردنەوە یان تەنانەت باڵادەستیی ڕەگەزی سپی وەک کاردانەوەی خۆیان. دەروونناسیی دەستەجەمعی و بەشە سەرەکییەکەی وەک هۆشیاریی دەستەجەمعی دەبێت تەنها بە شێوەیەکی دەستەجەمعی و لە ڕووی مێژووییەوە شیکردنەوەی بۆ بکرێت.

زۆرێک لە فەیلەسووفان هەستیان بە هۆشیاریی دەستەجەمعی کردووە تەنها لە هەندێک حاڵەتی تایبەتدا بەڵام نەک بە نائاگایی لە قووڵاییدا، بۆیە ئەوان دەبوو یان ئاماژە بە خورافات و خودا یان هەر دۆکتۆرینێکی تری پەیوەندنەدار بکەن دوور لە ئەقڵانییەت، کە مەیلی چارەسەرکردنی نییە بە مێشک. ئەمە کێشەی فەلسەفە نییە، کە بەشداری بە هەموو بەشەکانی مەعریفە دەکات بۆ سەلماندنیان بە یارمەتیی مێشک. کێشەکە زیاتر سەرهەڵدەدات، لەبەرئەوەی فەیلەسووف یان ڕۆشنبیر لایەنێک یان بەشێک لە مەعریفە وەک ڕێگەیەک دەگرێتەبەر بۆ سەلماندنی بابەتێکی گەردوونی. بۆ نموونە ئەگەر ڕێگەکە دەروونناسی بێت، ئەوا دەگەینە ئیندیڤیدوالیزم (تاکگەرایی)، کەواتە تاک چەقەکەیە. ئەگەر ڕێگەکە ئابووری بێت، ئەوا زیاتر کۆمەڵگە لە چەقدایە.

بۆ نموونە، ئادەم سمیس دەربارەی هۆشیاریی-کۆمەڵایەتیی دەستەجەمعیی گروپە جیاوازەکان وەک «دەستی نەبینراو» دەنووسێت. ئەو دەنووسێت، کە گروپی دەوڵەمەندەکان (دەرەبەگەکان لە سەردەمی ئەودا) لەگەڵ هەژارەکاندا بەرهەمی هەموو باشترکردنەکانیان دابەش دەکەن، لەبەرئەوەی خاوەن شکۆ (خودا) دەیەوێت.

وتەکەی ئادەم سمیس لە تیۆری هەستە ڕەوشتییەکاندا: «دەرەبەگە لەخۆبایی و بێهەستەکە سەیری کێڵگە بەرفراوانەکانی دەکات، و بەبێ هیچ بیرکردنەوەیەک بۆ پێداویستییەکانی براکانی، لە خەیاڵیدا بەتەنیا هەموو دروێنەکە بەکاردەهێنێت... [بەڵام] توانای گەدەی هیچ ڕێژەیەکی نییە بۆ بێسنووریی ئارەزووەکانی... ئەوەی دەمێنێتەوە ناچار دەبێت دابەشی بکات بەسەر ئەوانەدا، کە بە باشترین شێوە ئەو بڕە کەمە ئامادە دەکات، کە خۆی بەکاریدەهێنێت، لە نێوان ئەوانەی کە ئەو کۆشکە ئامادە دەکەن کە ئەم بڕە کەمەی تێدا بەکاردەهێنرێت، لە نێوان ئەوانەی کە دابینی دەکەن و ڕێکی دەخەن هەموو ئەو خشڵ و زەردەواڵە جیاوازانەی کە لە ئابووری گەورەییدا بەکاردەهێنرێن؛ هەموو ئەوانەی کە بەم جۆرە لە کەشخەیی و حەزەکانییەوە بەدەستی دەهێنن، ئەو بەشەی پێداویستییەکانی ژیانە، کە لەوانەیە بێهوودە چاوەڕێیان کردبێت لە مرۆڤایەتییەکەی یان دادپەروەرییەکەی... دەوڵەمەندەکان تەنها ئەوە لە کەڵەکەبووەکە هەڵدەبژێرن کە زۆر بەنرخە و دڵخوازە. ئەوان کەمێک زیاتر لە هەژارەکان بەکاردەهێنن، و سەرەڕای خۆپەرستی و چاوبرسییەتییە سروشتییەکەیان، هەرچەندە تەنها مەبەستیان ئاسوودەیی خۆیانە، هەرچەندە تاقە ئامانجێک کە پێشنیاری دەکەن لە کارەکانی هەموو ئەو هەزاران کەسەی کە دایدەمەزرێنن، تێرکردن بێت»

لەلایەن خوسرەو ١٧٩

کارل مارکس بە تەواوی دژی ئادەم سمیسە، و شۆڕشێک لە ڕێگەی هۆشیارییەکەیەوە لەگەڵ نائاگایی چینی هەژار دادەڕێژێت بۆ ڕووخاندنی سەرمایەدارەکان بە دەرەبەگەکانیشەوە بە بەکارهێنانی شەڕانگێزی لە ڕاستیدا. و ئەمە بە تەواوی گفتوگۆ لۆژیکییەکەیە لە مێژوودا، کە بە ڕێڕەوە دیالێکتیکییەکەیدا تێدەپەڕێت.

هۆشیاریی دەستەجەمعی دینامیکییەتێکی هەیە لەگەڵ ئاگاداریی کۆمەڵگە لە بەشی داهاتوودا، بەڵام ئەوان بە توندی لەسەر ئەو سێ غەریزەیەی سێکس، خۆراک، کۆمەڵایەتی (سۆز-هاوسۆزی)ن.

نموونەیەکی تری سەردەمی مۆدێرنمان هۆشیارییە لەلایەن ڕادیکاڵە ڕاستڕەوەکانەوە لە دەستەجەمعیدا، کە وەک ڕق و شەڕانگێزییەکی دەستەجەمعی ڕوونە لەسەر غەریزەی سێکسیی گروپە ڕاستڕەوەکان. نیۆنازییەکان و سیاسەتەکانی باڵی ڕاستڕەو وەک کاردانەوەیەک دژی کۆمەڵگە ڕەشپێستەکان و موسڵمانان پاڵنەرێکی ڕوونە لەلایەن غەریزەی سێکسییەوە بۆ باڵادەستییان لە دەستەجەمعیدا، و لە ڕاستیدا لە نێوان خۆشیاندا. سیاسەتمەدارەکانیان تەنانەت بە ڕوونی بابەتەکەیان هێناوەتە ناو ئارگیومێنتەکانەوە، کە منداڵەکانیان دەبنە ڕەشپێست یان موسڵمان.

هەستێک یان ڕەفتارێک لەلایەن تاکێکەوە نابێتە هۆی گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی یان سیاسی، بەڵام ئەگەر ئەم هەستە وردە وردە گەشە بکات بۆ فۆرمێکی دەستەجەمعی لەگەڵ زۆرێک لە تاکەکاندا لەو کۆمەڵگەیەدا، ئەو کاتە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی-سیاسییەکان لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت بە دەرئەنجامەکانیشەوە وەک جەنگەکان، شۆڕشەکان، کودەتاکان و هتد.

ڕقی پەتایی کۆڤید-١٩ زۆر بە خێرایی بڵاوبووەوە، زیاتر لە نێوان چینی کرێکار و گروپی هەژاری کۆمەڵگەی جیهانیدا وەک لاوازترین گروپ لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵام ئەوە نەفیکردنەوەیەکی کۆمەڵایەتی نەبوو، بەڵکو کاردانەوەیەک بوو.

کۆمەڵناسان و دەروونناسانی دەستەجەمعی و دەروونناسانی گروپەکان بۆ لێکۆڵینەوە تێیدا بابەتێکی-کراوەی دەوڵەمەندە. ململانێکانی مرۆڤ لە تاکێکەوە بۆ ژێر-گروپێک و پاشان بۆ گروپێک پێویستە لە ڕووی مێژوویی و تەنانەت لە ڕووی ئەستوونیشەوە لێکۆڵینەوەیان لێبکرێت.

ئاگاداری:

کەلتوور، ئایین و دیاریکردن لەلایەن نەوە نوێیەکانەوە لە هەموو گروپێکدا (ژێر-کۆمەڵگە جیهانییەکان) بە جیاوازی بە میرات دەگیرێن. کەسایەتیی ئەندامەکانی ئەو گروپانە لەلایەن ئەو کەلتوورە دەستەجەمعییانە، ئایینەکانەوە

لەلایەن خوسرەو ١٨٠

و دیاریکراوەکانەوە پێکدێت، بۆیە ئیگۆ (بە سیستەمی هۆشیارییەوە)ی هەر یەکێک لەو تاکانە لە پەیوەندیدایە لەگەڵ ئەوانی تردا، کە ئەمەش هەروەها لەلایەن ئیدە شاراوەکەوە (سیستەمی نائاگایی لە ناویدا) دەبزوێندرێت. ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئیگۆکانی ئەو ئەندامانە بزووتنەوەیەک بەرهەم دەهێنن کە بریتییە لە کۆکردنەوەی مەعریفە بۆ تێرکردنی سەلماندن-نەفیکردنەوەی بەردەوامی غەریزەکان لە ئیددا. بۆیە تاکەکان بەدوای ڕێگە و میتۆدی نوێدا دەگەڕێن بۆ تێرکردنی داواکارییە غەریزی و سروشتییەکان. لە ڕێگەی ڕیزبەندییە گەردوونییەکە، کە مرۆڤ ئاراستە دەکات بۆ ئەوەی بە ڕێڕەوە لۆژیکییەکەدا بڕوات.

بۆیە هەموو دۆزینەوەکانی مرۆڤ وەک ئایین، کەلتوور، دیاریکراوەکان لە زانستدا لە ڕێگەی ئەم بزووتنەوەیەوە لە ڕووی مێژووییەوە پێکهاتوون. ئایینەکان و ئەفسانە وردە وردە دەسڕدرێنەوە لە بەرژەوەندیی ڕیزبەندیی لۆژیکیی گەردووندا، و جێگەی خۆیان دەدەن بە زانست وەک ڕێڕەوێک بۆ گەیشتن بە لوتکەی ئەم ڕیزبەندییە لۆژیکییە. ئەم ڕێڕەوە پێکهاتووە لە دیاریکراوەکان، کە مرۆڤایەتی لە ڕووی مێژووییەوە دۆزیویەتیەوە.

پاشان ئاگاداری سەر بە تاکێک نییە وەک هۆشیارییەکی خاو. ئەوە گەشەسەندنێکی مێژوویی مەعریفە و زاتییەتییە لە ڕێگەی دینامیکییەتی هۆشیاری، پێش-هۆشیاری و بەم جۆرەش هۆشیاریی هەموو مرۆڤەکان لە سەردەمی مرۆڤی سەرەتاییەوە تا سەردەمی مۆدێرن. ئاگاداریی سەردەمی مۆدێرنمان لەلایەن فۆرمی دەستەجەمعیی هۆشیاریی دەروونی «من»ەوە کۆکراوەتەوە کە سەر بە هەموو ئەو مرۆڤانەیە کە لە تەواوی مێژوودا هەبوون، هەندێکیان زیاتر و هەندێکیان کەمتر. ئیگۆ، سوپەرئیگۆ و ئید فۆرمی «من»ی تاکێک پێکدەهێنن، بەم جۆرە «من» و فۆرمە دەستەجەمعییەکەی «من» لە تەواوی مێژوودا ئاگاداریی ئیمەی لێوە سەرچاوە گرتووە.

بۆیە ئاگاداری بریتییە لە تێکەڵبوونی کەلتووری (یان شارستانییەت). بەرهەمە پەتییەکەی بریتییە لە زانست لە نێوان هەموو ئەو کەلتوورانەدا لە ڕووی مێژووییەوە. ئێمە ئاگاداری لە شارستانییەت جیا دەکەینەوە، لەبەرئەوەی ناوەڕۆکی شارستانییەت هەڵەی زۆری تێدایە لەسەر بنەمای تاقیکردنەوەی دەستەجەمعی تەنها وەک ئایینەکان، ئەفسانە و شکستە دەستەجەمعییەکانیان. بەڵام دروستیی ناو شارستانییەت ئاگاداریی لەخۆدەگرێت لە هەر قۆناغێکی کاتی جیاوازدا (یان بە شێوەیەکی ئاسۆیی). بۆ نموونە ئاگاداریی سەردەمی مۆدێرنمان زانستی زیاتر و ئایین/خورافاتی کەمتری تێدایە، کە ئەمەش بووەتە هۆی دەرکێشانی پەتیی شارستانییەت (زانست).

بۆیە ئاگاداری بریتییە لە توانای کۆمەڵایەتیی تێگەیشتن لە قۆناغێکی کاتیدا، کە هاوبەشە لە نێوان زۆرینەی تاکەکانی سەر بەو کۆمەڵگەیە یان گروپە.

هەرسکردنی ئاگاداری دەتوانێت جێبەجێ بکرێت، ئەگەر و تەنها ئەگەر بەراوردی بکەین بە گروپەکان لە قۆناغێکی کاتیدا، بەڵام بە باکگراوندی مێژوویی جیاوازەوە.

لەلایەن خوسرەو ١٨١

با بەراوردی ڕێژەییەتیی ئاگاداریی کۆمەڵگەیەکی کۆچەری لە چیاکانی زاگرۆسدا لەگەڵ کۆمەڵگەی شاری نیویۆرکدا بکەین. ئاگاداریی گروپە کۆچەرییەکە دەتوانێت یارمەتییان بدات لە ژیانی ئابوورییە بنەڕەتییەکەیاندا لە بەخێوکردنی مەڕ و ڕەشەوڵاخەوە بۆ بەرهەمهێنانی شیر. پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکە سادەیە و چەند خێزانێک، مەڕ و کوخێک لەخۆدەگرێت. بەڵام گروپەکەی تر لە نیویۆرک لە تەکنەلۆژیاوە تا بانکەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن و ئاگاداری بڕی کارەکەن (بەهای چالاک)ی ئەوانی تر بە نزیکەیی لە سەرتاسەری جیهاندا. ئەمە بەو مانایەیە کە ئاگاداریی گروپی دووەم هەموو زانستێک لە فیزیا، و بیرکارییەوە، تا ئابووری لەخۆدەگرێت بۆ دامەزراندنی پێکهاتەیەکی هێندە ئاڵۆزی کۆمەڵگە.

ئاگاداری و هۆشیاری لە پەیوەندیدان لە هەموو ئاسۆیەک یان قۆناغێکی کاتیدا. ئەمە بە واتای گەشەسەندنی ئاگاداری و بزواندنی هۆشیاری دێت بۆ هەنگاوێکی نوێی ئەو گەشەسەندنە. ئێمە ئەمە بە نموونەیەک ڕوون دەکەینەوە، لەبەرئەوەی بابەتەکە سەختە بۆ هەرسکردن.

کەسێکی سەرەتایی یان کەسێکی پێش-سۆمەری دەکرا بیر لە بابەتێکی وەک بەردێک بکاتەوە وەک بابەتێک بۆ ئەوەی بیخاتە ناو ئاوەوە و بەم جۆرە کەناڵێک لابدات بۆ مەبەستی ئاودێری بەپێی ستراتیژیی تاقیکردنەوە و هەڵە. دواتر، کەسێکی یۆنانی کۆن بیری لە هەمان بابەت «بەرد» کردەوە نەک تەنها بۆ ئاودێری بەڵکو تەنانەت بۆ پەیکەرەکان و کۆشکەکانی، کە نەک تەنها لەسەر بنەمای تاقیکردنەوە و شکستی خاو بەڵکو لەسەر بنەمای ئیستنتاجی لێکۆڵینەوە بۆ بەرهەمهێنانی هونەر بە یارمەتیی بیرکاری. دوای هەموو ئەمانە، مرۆڤی مۆدێرن ڕووبەڕووی بەردێک دەبێتەوە یەکەمجار بە حەوت پێوانەی فیزیکی کە بە سیستەمی نێودەوڵەتیی یەکەکان ناسراوە، کە پێکهاتووە لە کات، بارستە، درێژی، تەزووی کارەبا، پلەی گەرمی، بڕی ماددە، و ڕووناکیی چڕی.

گەشەسەندنی ئاگاداریی مرۆڤ لە قۆناغە کاتییە جیاوازەکاندا و هەنگاو بە هەنگاو لە مێژوودا ڕوونە. بەرد ئامرازێکی سادە بوو لە ڕاستیی کۆندا، بەڵام ئەو چڕی و چەمکەکانی تری مەعریفەیە لە سەردەمی مۆدێرندا، کە بەداخەوە زۆربەی خەڵکی پێیان وایە، کە ئیتر ڕاستی نییە. چەمکەکان و کەتەگۆرییە مۆدێرنەکان لە ڕاستیدا ڕاستیی هەمان بەردی پێش-مێژوون، بەڵام چۆنێتیی بەردەکە بە شێوەیەکی ئەقڵانیتر و بە وردەکارییەوە بۆ سیستەمی هۆشیاری دیاری کراوە.

بەڵام سیستەمی هۆشیاریی هەر سێ کەسەکە هەمان شتە لە هەرسێ ئاسۆکەدا یان لە ڕێژەییەتیی کات بۆ ئەو شوێنە و ئەو ماددەیە، کە لە نموونەکەماندا بەردێکە. ئاگاداری لە گەشەسەندندایە و هۆشیاریی مرۆڤایەتی مامەڵەی لەگەڵ دەکات بەپێی فۆرمی ئیستنتاجی سەلماندن-نەفیکردنەوە لە ناو ئیددا بە هاوتا لەگەڵ ڕیزبەندیی گەردوونی لە یەک کاتدا.

لەلایەن خوسرەو ١٨٢

ستراتیژیی ئیستقرایی گەردوونی هەردوو ستراتیژییەکەی تر لەخۆیدا کۆدەکاتەوە و ئاراستە دەکات. پاشان مەعریفەتناسیی مرۆڤ بە مەعریفەی پەتیی دەربارەی بابەتەکانی دەوروبەری «من»ی دەستەجەمعی بە شێوەیەکی پلەبەپلە پڕدەبێتەوە، کە بە واتای ئەوە دێت مەعریفەی بابەتەکە لەلایەن بکەرەکە («من»ی دەستەجەمعی)یەوە پڕدەکرێتەوە لە پێدراوی زمانەوانی، کەتەگۆری، چەمک، پێناسە، و هتد.

زانست وەک مەعریفەی پەتی

ململانێی مێژوویی بووەتە هۆی ئارگیومێنتێکی مێژوویی لە نێوان گروپەکاندا و بەم جۆرە مرۆڤ تاقیکردنەوە و شکستەکانی خۆی ڕێکخستووە بۆ سیستەمە لۆژیکییەکانی ستراتیژیی ئیستنتاجی و لە کۆتاییدا ستراتیژیی ئیستقرایی. ئارگیومێنتەکان پێویستییان بە جەوهەر بوو وەک ڕستەکان، چەمکەکان، پێدراوەکان و هتد، کە دەکرا لە ڕێگەی زمانەوە دەرببڕدرێن. ئەم جەوهەرەی ئارگیومێنتەکە بە شێوەیەکی پلەبەپلە لە ناو ئەم ململانێیەدا گەشەی کردووە. ململانێی ئیستنتاجیی بەردەوام ئاگاداریشی لەگەڵ خۆیدا هێناوە. پاکترین ئاگاداری کە لە سەلماندن-نەفیکردنەوەدا ڕزگاری بووە لە مێژووی شارستانییەتدا زانستە.

زانستی تاقیکاری مامەڵە لەگەڵ بابەتەکەدا دەکات بەپێی ستراتیژیی تاقیکردنەوە و هەڵە وەک ئەندامەکانی جەستە و فەنکشنەکانیان، بۆ نموونە دڵ، دەست، گەدە و هتد. زانستی ئەقڵانی و سروشتی مامەڵە لەگەڵ بابەتەکەدا دەکات نەک تەنها بەپێی ستراتیژیی تاقیکردنەوە و هەڵە بەڵکو تەنانەت لەگەڵ ستراتیژیی ئیستنتاجیشدا وەک ئەندازە لە چەندایەتیدا، یان دووریی بابەتێک بە بەشەکانییەوە لە بۆشایی، ڕووبەر، هێڵ و خاڵ (هەندێک بەشی زانست تەنانەت ئیستقرا بەکاردەهێنن). بەڵام ئەم مەعریفە مێژووییە پەتییە لەسەر هەموو مێژوو کەوتووە، کە تێیدا هەندێک «من» لە دەستەجەمعیدا بەهای زیاتریان داوە و هەندێک «من»یش کەمتر. مەبەستم ئەوەیە، کە تاکەکانی وەک زەردەشت، ئەرستۆ، نیوتن، و هتد ڕاستەوخۆ کاری زیاتریان بۆ مەعریفەی پەتی کردووە، و کۆیلەکان و جوتیارەکان ڕاستەوخۆ کاری کەمتریان کردووە، هەرچەندە ئەوان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ یارمەتیی «من»ەکانی تری گروپی یەکەمیان داوە بە کارەکانیان و بەرهەمهێنانی بەهاکەیان. گروپە زاڵەکانی وەک پاشاکان، گروپە ئایینییەکان و لە کۆتاییدا سەرمایەدارەکان دەستیان بەسەر مەعریفە و کاردا گرتووە لە بەرژەوەندیی سپێرم و زۆربوونیان وەک نەفیکردنەوەیەکی ڕەها بۆ ئەم ڕێڕەوە دیالێکتیکی-لۆژیکییە.

لە سەرەتای شارستانییەتدا تاکێک بەرپرسیار بوو لە هەموو مەعریفەکان و ئەوان لە ڕاستیدا دەروێش بوون لە تەنیشت پاشا زاڵەکانەوە بۆ خزمەتکردنی سپێرماتیزمەکەی. لەو مەعریفە گشتییەی دەروێشەکانەوە فرەزانەکان گەشەیان کرد، کە تاک بوون بەڵام لێکۆڵینەوەیان دەربارەی هەموو لقەکانی مەعریفە دەکرد لە ئایینزانییەوە تا جوگرافیا و بیرکاری، و هتد. پاشان مەعریفەیان دابەش کرد بەسەر لقەکاندا و هەر فرەزانێک لێکۆڵینەوەی دەکرد لە

لەلایەن خوسرەو ١٨٣

بوارێکی تایبەتدا، هەرچەندە فێری هەموو لقەکانی تریش دەبوو (بەتایبەتی دوای ئەرستۆ). بۆ نموونە ئیقلیدس فێری هەموو لقەکانی مەعریفەی سەردەمەکەی دەبوو بەڵام لێکۆڵینەوە و دۆزینەوەی دەکرد لە بواری بیرکاریدا. زانست بە شێوەیەکی پلەبەپلە دابەش کرا، لەبەرئەوەی سەخت بوو کە تاکێک بەناو هەموو لقەکاندا تێپەڕێت. ئەمە گەیشتووەتە سەردەمی مۆدێرنمان کە هەمووان فێردەبن یان لێکۆڵینەوە دەکەن لە لقێکی تایبەتدا یان تەنانەت لە مەعریفەدا، کە پێیان دەوترێت پسپۆڕان. هەروەها هەموو لقێک دابەش کراوە بۆ چەند ژێر-لقێک، کە هەر ژێر-لقێک لێکۆڵینەوە دەکات لە کەتەگۆرییەک یان بابەتێکی تایبەتی لقەکە کە سەر بە ئەوە، بۆ نموونە بیرکاری و جەبر یان فیزیا و فیزیای ناوەکی.

پسپۆڕ کەسێکی کەللەڕەق و گەمژەیە، کە تەنها بەرگری لە تێڕوانینە کورتەکەی دەکات لە ژێر-لقێکی لقی سەرەکیی مەعریفەکەیدا. بۆیە ئارگیومێنتەکانی مرۆڤایەتی سەختتر و ئاڵۆزتر دەبن، پاشان یەکلایی ناکرێنەوە.

ژوور-لقێک لە فۆرمی فرەزانەوە گەشەی کردووە، کە فەلسەفەیە. فەلسەفە هەموو پێگەکان و جێگاکانی لقە جیاوازەکانی زانست کۆدەکاتەوە و بڕیار لەسەر دروستیی هەموویان دەدات بە گشتی و نەک تەنها بە وردەکاری.

زانستەکان بەرپرسیارن لە کۆکردنەوەی ئاگادارییە پەتییەکەی مرۆڤ و دانانی لە ئیگۆی ناوەڕاستدا لەبری ئایین، خورافاتەکان و ئەفسانە.

ڕەوشتەکان لە ئەخلاقی دەستەجەمعییەوە

ڕەوشتەکان بەردەوام گەشە دەکەن بەپێی هۆشیاری و ئاگاداری بەڵام ئەوان لەسەر غەریزەکانن. غەریزەی کۆمەڵایەتی لەگەڵ سۆز و هاوسۆزی بەرپرسیارە لە پاڵنەرەکان بۆ ئەوەی بیانگونجێنێت لەگەڵ ڕێڕەوە لۆژیکییەکەدا، کە دەبێت هەر سەلماندن-نەفیکردنەوەیەک لە ڕێگەی دیالۆگەوە یەکلایی بکرێتەوە لەبری ململانێ و جەنگ. غەریزەی کۆمەڵایەتی پێگە توندوتیژەکەی غەریزەی سێکس لە ناو «من»دا نەفی دەکاتەوە، بەڵام دیالۆگی مێژوویی-ڕەوشتی لە ئیگۆی ناوەڕاستدا دانەنراوە، لەبەرئەوەی هەر گروپێک دەیەوێت زیاتر زۆرببێت و تا بکرێت سپێرمی خۆی بکووتێت. پاشان ئەوان نا-ڕەوشت لە بەرژەوەندیی سپێرمەکەیان لە ئیگۆی ناوەڕاستی «من»ەکانی سەر بە گروپی خۆیاندا دادەنێن، کە دواتر پێکدادان دروست دەکات لەگەڵ نا-ڕەوشت و تەنانەت ڕەوشتە لۆژیکی-مێژووییە پەتییەکانی گروپەکانی تردا، و دەرئەنجامەکە بریتییە لە ململانێ و جەنگی سەلماندن-نەفیکردنەوە.

پێویستە ئەوەش زیاد بکرێت، کە تەنانەت زانست لە پێش-هۆشیاریی ئیگۆی ناوەڕاستماندا لە بەرژەوەندیی غەریزەی توندوتیژی سێکس و زاڵبوون بەسەر گەڕان بەدوای خۆراکدا بووە لە دژی غەریزەی کۆمەڵایەتی. پاشان تێبینیی ئەوە دەکەین کە

لەلایەن خوسرەو ١٨٤

ململانێکان لە مێژوودا بە شێوەیەکی پلەبەپلە لەگەڵ تەکنەلۆژیا و تەنانەت هۆکارە ئابوورییەکاندا چڕتر بوونەتەوە. بەم جۆرە هەر کۆمەڵگەیەک بە تەکنەلۆژیایەکی باشترەوە بووەتە هەڕەشەیەک بۆ کۆمەڵگە کەم-گەشەسەندووەکانی تر هەرکاتێک غەریزەی سێکسییان زاڵ بووبێت بەسەر دوو غەریزەکەی تردا لە قووڵاییدا.

هەندێک کۆمەڵگە یان گروپ تەنانەت گەشەکردنی مەعریفەیان تەنها لە بەرژەوەندیی غەریزەی سێکسییە سەرەتاییە ئاژەڵییەکەیاندا ئاراستە کردووە، کە گروپە ئایینییەکان بوون بە هەندێک ئیمپراتۆرییەتەوە. بۆ نموونە کۆماری ڕۆم (دواتر ئیمپراتۆرییەت) ئەندازیاری پێویستی هەبووە بۆ خۆشکردنی ڕێگاکان بۆ سەربازەکانیان و چەکەکانیان کە پەلاماری گروپەکانی تری دەدا. یان خەلیفەی ئیسلامی باشترین فرەزانەکان و ڕۆشنبیرەکانی بانی ئێرانی بەکارهێناوە بۆ خزمەتکردنی فراوانخوازییەکانیان. هەمان زاناکان ئەمڕۆ بۆمبی ناوەکی و چەکی کیمیایی بەرهەم دەهێنن یان ئابووریناسە پێشکەوتووەکانی ڕۆژئاوا یان ڕۆژهەڵات ڕێگە خۆشدەکەن بۆ بانکەکان و خاوەن-بەهاکان لە خاکی لاوازەکاندا بە میتۆدی ئابووری.

ئەم مەترسییە پلەبەپلەیەی وێنە شاراوە، نەرێنی و نا-ڕەوشتییەکان لە پێش-هۆشیاریماندا لەگەڵماندا گەشە دەکات. مرۆڤ دەتوانێت ئەم نا-ڕەوشتانە جێگرەوە بکات بۆ ڕێزگرتن لە غەریزەی سێکسیی ئەوانی تر و بەم جۆرەش زۆربوونی گروپەکانی تر و چوون بەرەو ململانێیەکی کەلتووریی پەتی (کێبڕکێ) لەبری بردنەپێشی خۆراک و کاڵاکان یان تەنانەت بەهای-چالاکی گروپە لاوازەکان بۆ باڵادەستی لە بەرژەوەندیی زۆربوونیاندا.

ئێمە سەلماندن-نەفیکردنەوە دەبینین لە فیزیا، بوون-نەبوونی بیرکاری، و هتد بۆ نەفیکردنەوەی شاراوەی دەروونی لە غەریزەکانی سێکس و کۆمەڵایەتیدا کە لە سەرەوە باسکران. پاشان بۆمان دەردەکەوێت، کە هەر شتێکی سروشتیی بووندار لە سەلماندن-نەفیکردنەوەیەکی دووانەیی سروشتیدایە و بزووتنەوەیەک وەک سەلماندنێکی نوێ پێویستی بە نەفیکردنەوەیەکی نوێیە. بۆیە سەلماندن-نەفیکردنەوەی سروشتی هێشتا لە ناوماندا هەیە و بە شێوەیەکی ئەستوونی دەمێنێتەوە. مرۆڤ دەبێت بە تەواوی لە بزووتنەوەکە تێبگات و ئەم بزووتنەوەیە بە پێشکەوتنی دیالێکتیکی لە ناو کەلتووردا لە ڕێگەی دیالۆگی لۆژیکییەوە پێشکەش بکات.

تاقیکردنەوە یان ئایدیا

پێناسەی جیاواز هەیە بۆ تاقیکاریی لە سەردەمە جیاوازەکان و بە ڕێگەی جیاوازەوە وەک دیاردەکان لە سەردەمی کۆن یان تاقیکاریی لە سەردەمی مۆدێرندا. یەکێک لە فۆرمەکانی «ئێمپیریزم»ە کە بە بەرفراوانی لەلایەن فەیلەسووفە بەریتانییەکانی وەک جۆن لۆک، دەیڤید هیوم و ستیوارت میلەوە وەسف کراوە.

تاقیکردنەوە کردارێکە بۆ سەلماندنی ڕاستییەک یان ئایدیاک لە ڕێگەی ستراتیژیی تاقیکردنەوە و هەڵە لەلایەن تاکێکەوە یان گروپێک لە پسپۆڕانەوە لە تاقیگەدا. بۆ نموونە منداڵێک تاقیکردنەوە لەسەر هێزی کێشکردن دەکات بۆ جێبەجێکردنی وەستان، کە ئایدیایەک یان

لەلایەن خوسرەو ١٨٥

وێنەیەکە لە مێشکیدا. وێنەکە وێنەیەکی دەستەجەمعییە بە بینینی وەستانی دایک و باوکی. ئەگەر ئەم ئایدیایە یان وێنەیە لە مێشکەوە بێت کە بەهۆی پێنج هەستەکەوە ئاراستە کراوە، ئەوە لە خوارەوە لە بەشی ئایدیالیزمدا وەسف کراوە.

بەهەرحاڵ تاقیکردنەوە ئەنجام دەدرێت بۆ سەلماندنی ئایدیایەک. بۆیە مامەڵە لەگەڵ بابەتەکان و ڕووکەشی ماددەکان دەکات، کە ئێمە دەتوانین بە پێنج هەستەکەمان لێکیان جیا بکەینەوە. پاشان تاقیکردنەوەکە لەسەر ستراتیژیی وردی تاقیکردنەوە و هەڵەیە، و یەکێکە لە ستراتیژییە سەرەتاییەکانی مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی دەوروبەری خۆی و بەدەستهێنانی ئاگاداری. دروستیی دەرئەنجامی تاقیکردنەوەیەک دەکرێت بە یەکەم تاقیکردنەوە ڕاست دەربچێت، بەڵام هەندێک جار دەکرێت بە چەندین تاقیکردنەوە ڕاست دەربچێت. کۆمەڵەی دروستی بە تاقیکردنەوە و هەڵە لەلایەن مرۆڤەوە بە شێوەیەکی دەستەجەمعی لە مێژوودا کۆکراوەتەوە.

ئایدیالیزمیش پێناسەی جیاواز و چەندین ڕێگە و فۆرمی هەیە. بە بەرفراوانی لەلایەن فەلسەفەی کۆنەوە وەسف کراوە (بەتایبەتی ئایدیای پلاتۆ) و فەلسەفەی ئەڵمانیی مۆدێرن، بۆ نموونە لەلایەن ئیمانوێل کانت یان هیگڵ. ئایدیا نوێنەرایەتییەکی مێشکییە یان وێنەیەکە لە مێشکدا (پێش-هۆشیاری). ئایدیا پۆتانسێلی تاقیکردنەوەیەکە یان تەنانەت تێکەڵەی دروستیی تاقیکردنەوەکانە لە ڕێگەی ستراتیژییەکانی تری وەک ئیستنتاج یان ئیستقرا بۆ دەرهێنانی دروستییەکی نوێ، کە ئەمە پرۆسەی ئایدیایە.

بەم جۆرە ئایدیا وزە و هێزە مەجازییەکەیە و تاقیکردنەوەکە جەستە بینراوەکەی ئەو ئایدیایەیە بە جێبەجێکردن. دیالێکتیک لە بڕبڕەی پشتیدا وەک بوونی ئایدیا-تاقیکردنەوە تەنها ڕێکەوت نییە بەڵکو ڕێزمانی تاکەکەسی لەگەڵ بوونی فیزیکی-، بایۆلۆجی-ی ئایدیادایە بەو پێیەی هەرسێ ستراتیژییەکانی تاقیکردنەوە دەستەجەمعیین، هەروەها دەرئەنجامە لۆژیکییەکان. بەڵام جێبەجێکردنی ئەم ئایدیایە (ئەم تاقیکردنەوەیە) پێویستی بە بوارێکی-ماددی هەیە. و تاقیکردنەوەکانیش لە دۆزینەوەی مێژووییەوە دێن لە تەواوی شارستانییەتدا، بۆیە ئەوان دەستەجەمعین. کەواتە ئایدیاکانی تاکەکانیش بەستراونەتەوە بە دەستەجەمعییەتی تاقیکردنەوە. ئەگەر ئایدیای مێزێکم هەبێت، و پاشان هەوڵ بدەم یەکێک دروست بکەم. دەبێت ئاماژە بە تاقیکردنەوەکەی مامۆستاکەم بکەم و ئەویش تاقیکردنەوەکەی لە نەوەکانی پێشووترەوە وەرگرتووە. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ بنەڕەتی ئایدیای «مێز»مان، ئەو کاتە دەگەینە کەلتوورە سەرەتاییەکانی مێزۆپۆتامیا، کە هەوڵیان دا مێزە سەرەتاییەکان دروست بکەن بەبێ هیچ جوانییەک تێیدا بەڵکو تەنها وەک دارێکی چەسپاو.

تاقیکردنەوە دەکرێت تەنانەت لە نێوان گروپێکدا ڕووبدات یان کاریگەری لەسەر گروپێک هەبێت لە تاکێکەوە بۆ کۆمەڵگەی جیهانی. بۆیە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لەسەر تاقیکردنەوەکان (بە تێبینییەکانیشەوە) ڕوودەدات، و ئیستنتاجی ئەو ململانێ تاقیکارییە ئایدیای ژیان و بوونی پەتییە،

لەلایەن خوسرەو ١٨٦

کە دەبێتە هۆی تەواوکارییەکی دەستەجەمعیی بوون لە ستراتیژیی ئیستقراییدا. بۆیە بوون نە تاقیکردنەوەیەکی بێهوودەیە بەبێ هیچ هۆکارێک، نە هۆکارێکیشە بەبێ تاقیکردنەوە-تێبینی، بەڵکو بزووتنەوەی سەلماندن-نەفیکردنەوەیەکی بەردەوامە.

زانست دەرئەنجامی پاڵێوراوی تاقیکردنەوە و ئایدیایە پێکەوە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. زۆرێک لە هەڵەکانی ئەفسانە و ئایینی بە شێوەیەکی پلەبەپلە سڕیوەتەوە و هەموو ئایدیا نالۆژیکییەکانیش بە شێوەیەکی ئەستوونی دەسڕێتەوە. زانست هەوڵە مێژوویی-دەستەجەمعییەکانی مرۆڤایەتیی لە ناو شارستانییەتدا پاڵاوتووە و تاکە یەکتربڕینی نێوان هەموو کەلتوورە جیاوازەکانە. بۆیە زانست بزووتنەوەی ستراتیژیی ئیستنتاجیی بوونە.

ڕۆح یان ماددە

ڕۆح و ڕۆحانییەت بە شێوەیەکی جیاواز لەلایەن ڕۆژهەڵاتییەکانەوە لە فەلسەفەی ئاسیادا شیکردنەوەی بۆ کراوە، کە لە ڕۆژئاوادا بە ئایین ناسراوە، بەڵام بە هەڵە. بۆ نموونە بوودا، کە فێری خەڵکی دەکرد ڕێز لە یەکتری بگرن و ژیانی (کەواتە بوونی) یەکتری نەخەنە مەترسییەوە. ئەو وەک زەردەشت فەلسەفەکەی لە ڕێگەی شیعر و چیرۆکەکانەوە گواستەوە، کە ڕێگەیەکی ڕۆژهەڵاتی بوو بۆ پەروەردە و گواستنەوەی مەعریفە بۆ ئەوانی تر لە کۆمەڵگەدا. هەردووکیان زۆربوونیان وەک جەوهەری دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان هەست پێکردووە بەڵام بە ناڕوونی، بۆیە بە شێوەیەکی ئەقڵانی لە مێژوودا شیکردنەوەیان بۆ نەدەکرد، هەرچەندە میتۆدەکەی زەردەشت لە ڕاستی و پێچەوانەکانەوە سەرهەڵدەدات. هەردووکیان گەیشتنە دووبارە لەدایکبوونەوەی ڕۆحەکان وەک ڕۆح، کە ڕوون نییە. (هەندێک لێکۆڵینەوە هەن کە ئاماژە بە گەشتی زەردەشت بەرەو هیندستان دەکەن، و ئەوەی بوودا خوێندکاری ئەو بووبێت. بەڵام نەسەلمێنراوە، هەرچەندە لێکچوونی زۆر لە هەردووکیاندا هەیە، بەتایبەتی دوانەیی. بەڵام بوودیزم تەنانەت ڕۆحانیتریشە.)

وەسفی هاوتەریب هەیە بۆ ڕۆح و ڕۆحانییەت لەلایەن هیندییەکانی کیشوەری ئەمریکاوە، هەرچەندە ئەوان هەمیشە بە جیا لە خەڵکانی تری گۆی زەوی ژیاون تا سەردەمی کۆلۆنیالیزم. ڕۆژئاواییەکان ڕۆح زیاتر وەک ئایین تێدەگەن، کە ئەمەش بەرەو درۆینەی بردوون. ڕۆحانییەت لە ڕاستیدا میتۆدێکە، کە ئاماژەیە بۆ زاتییەتی و هەرچییەک لە مێشک و دڵدایە. لە مێشکدا بە واتای ئایدیا دێت و لە دڵیشدا بە واتای غەریزەی هاوسۆزیی مرۆڤ دێت. بۆیە ئەمە میتۆدێکی مەعریفەتناسییە، کە بەدوای مەعریفەدا دەگەڕێت لەسەر بنەمای مێشک و غەریزە بنەڕەتییە شاراوەکان لە تاکێکدا. ئەمە لە ناوەوەی

لەلایەن خوسرەو ١٨٧

تاکێکدایە و بەم جۆرە زاتییە. بۆیە زۆر سەختە گواستنەوەی فێرکردنەکانی بە پێچەوانەی ماتریالیزم و ئەقڵانییەتەوە.

ڕۆح جەوهەری جەستەی-زیندوە، کە کۆنتڕۆڵی ڕەوشتەکانی ئەو تاکە دەکات لە نێوان غەریزەکان و ڕاستی-ئایدیاکاندا. ڕۆح دەکرێت وەک وزە و گیانی ژیان لێکبدرێتەوە. بۆ نموونە ویژدانی تاکێک، کە ڕێگەی پێنادات تاکی دواتر بکوژێت، لە ڕاستیدا فۆرمی مێژوویی دەستەجەمعیی ڕەوشتەکانە. تاکەکە لەوانەیە بە ئەگەرێکی زۆرەوە کەسێکی تری کوشتبێت لە پێناو سێکس یان خۆراکدا، ئەگەر تاکەکە لە سەردەمی پێش-مێژوودا بوایە. پاشان ئەو ڕەوشتانە ڕەگیان لە پێداویستیی کۆمەڵایەتیدا بۆ کەسی دواتر هەیە، کە لە ئارگیومێنتی دیالێکتیکیی مێژوویی-دەستەجەمعیی مرۆڤدا گەشەی کردووە. بۆیە ئەو ڕەوشتە دەستەجەمعییانە جەوهەری پێکەوە-ژیانن لە ڕۆحدا. چۆن ئەوانە لەلایەن ڕۆحانییە جیاوازەکانەوە پەیڕەو دەکرێن کێشەکە نییە، بەڵکو چۆن ئەوان کۆکراونەتەوە/گەشەیان پێدراوە بۆ هۆشیارییەکی هاوبەش لە تەواوی مێژوودا بابەتەکەیە. پاشان کۆمەڵگە ویژدانی هاوبەشی لە نێوان تاکەکانیدا هەیە، و لە کۆتاییدا ڕۆحی کۆمەڵگەیە.

ئەی بۆچی ویژدانی مرۆڤخۆرەکان ڕێگەی پێداون یەکتری بخۆن، ئەمە فۆرمێکە لە ڕەوشتی سەرەتایی و گەشەنەکردوو. لەبەرئەوەیە ئەو ڕەوشتە وێرانکەرانە لە دیالێکتیکەکانی ململانێی گروپەکاندا سڕاونەتەوە. ڕۆحی ململانێی دیالێکتیکی گروپەکان ڕەوشتی هاوبەش لە نێوان گروپەکاندا لەخۆدەگرێت، کە لە تەواوی شارستانییەتدا هەڵبژێردراون.

زیرەکترین فەیلەسووف، زەردەشت دۆزیویەتیەوە، شیکردنەوەی بۆ کردووە و پێناسەی ڕۆحی کردووە، کە پێکهاتووە لە باش و خراپ (شەیتان). باش ئاماژەیە بۆ دروستییە مێژووییەکە و خراپ (شەیتان) ئاماژەیە بۆ درۆکان و هەڵەکان لە ستراتیژیی تاقیکردنەوە و هەڵەدا لەسەر جەستەی ستراتیژیی ئیستنتاجیی شارستانییەت. بەڵام نەیتوانی لە کۆمەڵگەدا گشتگیری بکات. بۆیە شوێنکەوتووەکانی ئایینێکیان لەو فەلسەفەیە دروست کرد و بە نزیکەیی لەناوبرا لەلایەن ئایینە شەڕانگێزە سامییەکانەوە کە لەسەر بنەمای زۆرێک لە ڕەوشتە سەرەتاییەکان بوون، جگە لە مەسیحییەت کە چەندین توخمی میتراپەرستی لەخۆدەگرێت، کە زەردەشت موغێکی میتراپەرستی بوو پێش ڕاپەڕینەکەی دژی. ئەمە بە ئاسانی دەبینرێت لە ئاوی پیرۆزدا (باپتیزم) وەک چوونە ناوەوە بۆ میتراپەرستی-مەسیحییەت و پێکهاتەی سێینەیی-خودا لە میتراپەرستی-مەسیحییەتدا، کە بریتییە لە ڕۆحی پیرۆز، باوک و کوڕ وەک کۆپییەکی میتراپەرستی و پشووەکان و ڕۆژە تایبەتەکانی کریسمس، کە هەروەها ڕۆژێکی تایبەتی میتراپەرستی بووە. یان کۆتا نانی ئێوارەی میترا، کە نان دەخوات و شەراب دەخواتەوە لەگەڵ شوێنکەوتووەکانی و پاشان ئەو/ئەم دەگەڕێتەوە بۆ ئاسمان و وەک خۆر دەدرەوشێتەوە تا ئەو کاتەی پێویست دەبێت بگەڕێتەوە بۆ سەر زەوی. ئەوانە

لەلایەن خوسرەو ١٨٨

و تەنانەت زیاتریش هەموو ئەو توخمانەی میتراپەرستین کە مەسیحییەت هەڵیگرتوون. پەیوەندیی نێوان باوک و کوڕ نیشانەیە بۆ زۆربوون و زاڵبوون لە ڕێگەی سپێرمەوە بەڵام تەنها لەژێر ڕۆحی پیرۆزدا و نەک لە سەروویەوە.

وەسفکردنی ڕۆح زیاتر بەرەو درۆینە چووە و لەگەڵ ئایدیالیزمدا تێکەڵ کراوە، هەرچەندە ڕۆح و ئایدیا هاوتەریبن بەڵام هەمان شت نین. زۆربەی فەیلەسووفەکان تێکەڵیان دەکەن، هەرچەندە ڕۆح گشتگیرە بەڵام ئایدیا وەک بەشێک لێی تەنها سەر بە مێشکە.

تاقیکردنەوە-تێبینی لە ڕێگەی ماددە و لەسەر ماددە ئەنجام دەدرێت، بەم جۆرەش ماددە دەکرێت لە ڕێگەی پێنج هەستەکەمانەوە لێک جیابکرێتەوە دوور لە هەر ئایدیایەک.

کەواتە ماددە ڕووکەشی ڕۆحە، کە هاوکات هێزی فیزیکی و وزەشە. بەڵام ڕۆحە ڕێکخراوەکانی تاکەکان و تەنانەت هی ئاژەڵەکانیش سەر بە سیستەمێکی-ڕێکخراون بە چەند ئەندامێکی وەک دەست، دڵ، مێشک، و هتد. ڕۆحی دەستەجەمعیی تاکەکانی گروپێک لە ڕووی مێژووییەوە کۆمەڵە/سێتێکە لە ڕەوشتەکان لە کەلتوورێکدا، کە لەلایەن ئەخلاقەوە لێکۆڵینەوەیان لێدەکرێت. وە ڕۆحە-دەستەجەمعییەکانی گروپە جیاوازەکان لە سەنتەری ئارگیومێنتی ئیستنتاجیی ململانێی گروپەکاندان.

بەخشندەیی وەک دۆخێک (تێز) لە ڕۆحی کۆمەڵگەدایە، بەڵام ئەگەر لەلایەن گروپەکانی ترەوە بە هەڵە بەکاربهێنرێت لە تاقیکردنەوە و هەڵەدا (دژە-تێز) تەنها بۆ تێرکردنی سێکسی لەلایەن چەند تاکێکەوە لەو کۆمەڵگەیەدا، ئەو کاتە یەکەمجار ڕق وەک کاردانەوەیەک دروست دەکات، کە دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی سینتێز یان ڕەوشتێکی نوێی هاوبەش بە تێپەڕبوونی کات لە نێوان هەردوو گروپەکەدا لە هەنگاوی دواتری بزووتنەوەکەیدا. چوارینەی ڕۆحانیی «سەر و دڵ»:

ڕێژەییەتی یان ڕەهایی

تیۆریی ڕێژەییەتی لەلایەن ئاینشتاینەوە دەنگدانەوەیەکی زۆری دروست کرد لە سەدەی بیستەمدا، کە لە فیزیادا تاقیکرایەوە و مرۆڤایەتی هەنگاوێک بردە پێشەوە. لە ڕاستیدا لە قۆناغێکی کاتی و شوێنێکی تایبەتدا ڕاستە، تەنها لە ڕووی فیزیکی و بایۆلۆجییەوە (بە ئاسۆیی)، بەڵام نەک بە ئەستوونی لە

لەلایەن خوسرەو ١٨٩

وە تەنانەت زیاتریش، هەموو ئەو توخمانەی میترایزمن کە لەلایەن مەسیحیەتەوە وەرگیراون. پەیوەندیی باوک و کوڕ نیشانەیەکە بۆ وەچەنواندن و زاڵبوونی تۆو، بەڵام تەنها لەژێر سایەی ڕۆحی پیرۆزدا نەک لەسەرووی ئەوەوە. وەسفکردنی ڕۆح زۆربەی جار بەرەو ناڕاستی بڕیوێتی و لەگەڵ ئایدیاڵیزمدا تێکەڵ کراوە، ئەگەرچی ڕۆح و ئایدیا هاوتەریبن بەڵام هەمان شت نین. زۆربەی فەیلەسووفەکان تێکەڵییان دەکەن، ئەگەرچی ڕۆح گەردوونییە بەڵام ئایدیا وەک بەشێک لەوە تەنها سەر بە ئاوەز/مێشکە.

ئەزموون-تێبینی لە ڕێگەی ماددە و لەسەر ماددە ئەنجام دەدرێت، بەم پێیە ماددە دەکرێت بە پێنج هەستەکەمان بەدوور لە هر ئایدیاێک لێک جیابکرێتەوە. کەواتە ماددە ڕووی ڕۆحە، کە هاوکات هێز و وزەی فیزیکیشە. بەڵام ڕۆحە ڕێکخراوەکانی تاکەکان و تەنانەت ئاژەڵانیش سەر بە سیستمێکی ڕێکخراون لەگەڵ هەندێک ئەندام وەک دەست، دڵ، مێشک، و هتد. ڕۆحی بەکۆمەڵی تاکەکانی گروپێک لە ڕووی مێژووییەوە بریتییە لە کۆمەڵە/دەستەیەک لە ئۆخلاق لە کلتوورێکدا، کە لەلایەن ئیتیکەوە (ڕەوشتناسی) لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت. وە ڕۆحە بەکۆمەڵەکانی گروپە جیاوازەکان لە ناوەندی بەڵگەهێنانەوەی ڕێدۆزیی ململانێی گروپەکاندان.

بەخشندەیی وەک بارێک (تێز) لە ڕۆحی کۆمەڵگەدا هەیە، بەڵام ئەگەر لە تاقیکردنەوە و هەڵەدا (ئانتی-تێز) لەلایەن گروپێکی دیکەوە خراپ بەکاربهێنرێت تەنها بۆ تێرکردنی ئارەزووی سێکسی لەلایەن هەندێک تاکەوە لەو کۆمەڵگەیەدا، ئەوا لە سەرەتادا وەک پەرچەکردارێک دەبێتە هۆی ڕقوکینە، کە بە تێپەڕبوونی کات لە هەنگاوی دواتری بزووتنەوەکەیدا سەنتێز یان ئۆخلاقێکی هاوبەشی نوێ لە نێوان هەردوو گروپەکەدا بەرهەم دەهێنێت.

چوارینەی ڕۆحیی «سەر و دڵ»:
سەر سەرجەم هەوڵی خۆیدا بۆ تێگەیشتن لە نهێنی ژیان
بەڵام تەنها وێنەیەکی خەیاڵیی دۆزییەوە و ئەو سادەلەوحە
،،،،
دڵ سەرجەم هەوڵی خۆیدا بۆ دۆزینەوەی هەموو شتێک دەربارەی خۆشەویستی
بەڵام تەنها وێنەیەکی دیداریی دۆزییەوە، بەڵام نەک زیندوو

ڕێژەییگەرایی یان ڕەهاییگەرایی

تیۆریی ڕێژەیی لەلایەن ئەنیشتاینەوە دەنگۆیەکی زۆری لە سەدەی بیستەمدا نایەوە، کە لە فیزیکدا تاقیکرایەوە و مرۆڤایەتی هەنگاوێک بەرەو پێشەوە برد. ئەوە بەڕاستی لە ماوەیەکی کاتی و شوێنێکی تایبەتدا ڕاستە، تەنها لە ڕووی فیزیکی و بیۆلۆجییەوە (ئاسۆیی)، بەڵام نەک ئەستوونی لە...

لە نووسینی خوسرەو

190

لەلایەن خوسرەو ١٩٠

کات (لە ڕووی مێژووییەوە). ئەینشتاین هەمان شت دەڵێت، کە ڕێژەییەتی بەستراوەتەوە بە سەردەمەکانی کات و شوێنە تایبەتەکانەوە، لەبەر ئەوە بەندە بە بەراوردکردنەوە. بۆ نموونە کێشکردن لەسەر مانگ کەمترە تەنها لە ڕێژەییەتیدا بەرامبەر بە کێشکردنی زەوی، کە ئێمەی مرۆڤ ڕاهاتووین لەسەر دووەمیان. کەواتە ڕێژەییەتی ناتوانرێت بە شێوەیەکی ستوونی بەکاربهێنرێت تەنانەت لە فیزیاشدا.

ئێمە سەلماندوومانە کە ڕێژەییەتی لە نەرێکردنی-پێگەوە سەر هەڵدەدات لە فیزیا، لە بڕی بیرکاری، لە بیۆلۆجی، لە دەروونناسی و هتد، کە لە ڕێگەی/لەناو زمانەوە دەگاتە فەرهەنگ. فەرهەنگ و بەم شێوەیە زمان هیچ ڕێگەچارەیەکیان نییە بۆ دەربازبوون لە ڕێژەییەتی، چونکە مرۆڤ لە ڕێگەی تاقیکردنەوە-تێبینیپێکردنەوە بەستراوەتەوە بە ماددەوە. لەبەر ئەوە بوون لە زەریایەکی بێپایانی ڕێژەییەتی لە ناوخۆیدا پێکهاتووە، بەڵام جووڵە کۆکراوەکەی ڕەهایە، کە شێوە لۆجیکییەکەیە.

ئەم بابەتە لە فەرهەنگەکاندا وەک میراتی مرۆڤایەتی زیاتر دەچێتە ناو ڕێژەییەتییەوە، لەبەر ئەوە میراتمان وەک فەرهەنگەکان دروستی و نادروستی لە ناو خۆیاندا هەڵدەگرن (بە تایبەتی لە زماندا). با وا دابنێین کە فەرهەنگی بەریتانی بە جیاواز دروستە. بۆ نموونە، تاکێکی بەریتانی توخمی فەرهەنگیی چا خواردنەوەی لەگەڵ شیردا هەیە بۆ نانی بەیانی. بەڵام هەر کاتێک لە سەردەمی هاوچەرخماندا لەگەڵ کوردێکدا نانی بەیانی دەخوات، کە چای شیرین لەگەڵ ناندا دەخواتەوە بۆ نانی بەیانی، پێکدادانی فەرهەنگیی دروستی و نادروستی ڕوودەدات. بۆ کوردەکە بێزارکەرە چا لەگەڵ شیردا پێکەوە بخواتەوە، بەم شێوەیە پێکدادانی فەرهەنگی لە کۆتاییدا ڕوودەدات، کە تێیدا ڕەنگە دەمەقاڵێ بکەن لەسەر نەریتەکان و ڕەنگە بە قووڵتریش لەسەر نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان یان دەروونناسی و هتد. ئەو دوو تاکە دوای دە ساڵ لەو دەمەقاڵێیانە نانی بەیانی دەخۆن، لەو کاتەدا کەسە کوردەکە چا لەگەڵ شیردا دەخواتەوە و بەریتانییەکەش چێژ لە چا بە شەکرەوە وەردەگرێت لە کاتێکدا پەنیر لەگەڵ ناندا دەخوات و ڕەنگە قسە لەسەر پێکهاتەکان، ڤیتامینەکان یان سوودەکانی چا بکەن لە شوێنی دەمەقاڵێکردن لەسەر چا لەگەڵ شیر یان چا تەنها بە شەکرەوە. ئەوە بەشێکە لە ڕێژەییەتی فەرهەنگەکان لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا، کە لە قووڵاییدا کاردەکات و ڕوکار دەگۆڕێت، کە دوو تاک یان گروپ لە ڕوکاردا یەکدەخات، بەڵام هێشتا لە قووڵاییدا زیندۆوە، لەبەر ئەوە دەمەقاڵێیەکە ئێستا گەشەی کردووە بۆ پێکهاتەکان یان سوودەکان.

لە فەرهەنگە جوگرافی و نەتەوەییەکانی تردا، کە تەنها قاوە بۆ نانی بەیانی بەکاردەهێنرێت لە شوێنی چا، دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان بە هەمان شێوە ڕوودەدات بەڵام پێویستی بە کاتی زیاترە. فەرهەنگەکان لە ڕێژەییەتیدا بەرامبەر بە جوگرافیا، نەتەوە، ئاین لە ماوەی کاتێکدا لە ڕاستیدا دروستن، بەڵام تا ئەو کاتەی پێکدادانیان لەگەڵ یەکتردا نەکردووە. لە پێکدادانەکەوە سەر هەڵدەدات...

لەلایەن خوسرەو ١٩١

بەڵگە، کە کۆبوونەوەی هەموو ئەو بەڵگە کەلتوورییانە شارستانییەتیان لە مێژوودا خوڵقاندووە.
کەواتە هەموو ڕێژەیییەک لە هەر جۆرێک بێت، لە تەواوبوونێکی ڕەهای دیالێکتیکی ستوونیی ململانێی گروپەکاندا چێنراوە. چوارینەیەک دەربارەی کات:
ئەگەر تەمەنم بە ساڵی هەتاوی بپێویت، وەک کورد دەیپێوێت
ئەگەر هەفتەکەم بە حەوت بپێویت، وەک بابلییەکان دەیپێون
،،،،
ئەگەر تەمەنم بە کاتژمێر بپێویت، وەک هەموو خەڵکی دەیپێون
من ژماردن بۆ ئەو ساتە دەکەم لەگەڵ خۆشەویستەکەمدا، تەنها ئەوە بۆ کردن دەشێت

ئەدەبیات و شیعر یان ئەقڵانیەت و زانست

ئەدەبیات و ئەقڵانیەت لە ناو شارستانییەتدا لە سەرەتای گەنم و نانەوە وەک یەکەم دۆزینەوەی شارستانییەت لە ڕووی مێژووییەوە (یان بە ستوونی) گەشەیان کردووە. ئەدەبیات زۆرتر هەست و سۆزەکانی گواستۆتەوە، بۆیە وشیاری لە قووڵایی نەستییەوە دەهێنێتە سەر ڕووکار.

ئەدەبیات هیچی تر نییە جگە لە گۆڕان لە ڕێگەی گەشەکردنی ئاگاییەوە لە هر سەردەمێکی ئاسۆییبووندا. خزمەت و ئەرکی ئەدەبیات و شیعر وەک بەشی سەرەکیی ئەوە، هێنانی وشیاریی کۆییە بەپێی ئاگایی ئەو سەردەمە یان ئاسۆیە.

ئەقڵانیەت زۆرتر بیرکردنەوەکانی گواستۆتەوە لەوانەش بیرۆکەکان و زانست بەپێی پێشکەوتنی دیالێکتیکیی ئاگایی. بۆیە ئەدەبیات و زانست یەکتریان تێر کردووە، ئەگەرچی ئەدەبیات زیاتر وەریگرتووە، بەڵام وشیاری و نەستی لە ڕێگەی داینامیکی نێوان ئەدەبیات و شیعر و بەپێچەوانەشەوە گۆڕیوە. ئەدەبیاتی کۆن زۆرتر سیستەمی دەروونناسی بووە دەربارەی ئەفسانە و داستان، بەڵام بەرەبەرە خۆی لەگەڵ پێشکەوتنی زانست و ئەقڵانیەتدا نوێ دەکاتەوە.

ئەدەبیات لە ڕووی مێژووییەوە زۆرتر لەلایەن ئایینەکانەوە بەکارهێنراوە یان خراپ بەکارهێنراوە، بەڵام هەروەها لە خزمەتی دادوەری و غەریزەی کۆمەڵایەتیی مرۆڤایەتیشدا بووە و بەشداری لە هاوسۆزی و هاودەردیدا کردووە.

لەلایەن خوسرەو
١٩٢

ئایین

ئایین هۆنراوەی وەک بەشی سەرەکی بۆ باڵادەستی بەسەر ژێر-گروپێک یان گروپێکدا خراپ بەکارهێناوە، بۆیە هەموو پەڕتووکەکانی ئایینەکان بە کێش و سەروا و شێوەی هۆنراوەیی نووسراونەتەوە.

ئەدەب و هۆنراوە پێش هەر جۆرە زانستێکی ترن و ئەمەش دەکرێت بە دەقەکانی میسۆپۆتامیای کۆن وەک گیلگامێش، یان تەنانەت دواتر کە لەلایەن یەکەم یۆنانییەکانەوە بە میرات گیراوە وەک ئیلیادە و ئۆدیسەی هۆمەر بسەلمێنرێت. ئەدەب لە سەرەتادا تەنها لەسەر بنەمای تاقیکردنەوە و هەڵە بوو. ئەگەر تاقیکردنەوەکە سەرکەوتنی بەدوادا ببوایە، ئەوا پاڵەوانی ئەفسانە لەدایک دەبوو، دەنا تراژیدیا و کاری خوداکان بۆ شکست دەهاتە ئاراوە.

ئەدەب بە گشتی یارمەتی جووڵەی هێنانەوەی بەڵگەی دێدوکتیڤی (دەرئەنجامی) بۆ بیرکردنەوە داوە و سەلماندن-نەفییە لۆجیکییەکان وەک زانستی پەتی دەرهێنراون. ئەوە سەرچاوەی چەمک و ڕستەکانە (بە پێشەکاری لۆجیکییەوە)، ئەوەی ئێمە ناوی دەنێین ئەنجامەکانی بەڵگەهێنانەوە زانستییەکان، چ لە بەڵگەهێنانەوەی دێدوکتیڤیی زانستدا بێت، یان لە تاقیکردنەوە و شکستی پەتیی ئەزمووندا.

ئەدەب بە هەموو بەشەکانییەوە وەک هۆنراوە، زمان، شێوەزارەکان و هتد، مەشقێکە بۆ گەشەپێدانی داهێنەریی چەمک. عەقڵانییەتی زانست کاتیگۆرییەکەی (پۆلێنەکەی) گەشە پێداوە بەڵام نەیدەتوانی گەشە بکات بەبێ یارمەتی دوولایەنەی ئەدەب. بەبێ ئەدەب و زمان هیچ شارستانییەتێک نەیدەتوانی بوونی هەبێت، بۆیە زمان پێش دەستپێکردنی شارستانییەتی سیستماتیک لە نێوان کۆچەرە ڕاوچییەکاندا بوونی هەبووە، بەڵام بە شێوەیەکی زۆر سەرەتایی تەنها بۆ پەیوەندیکردن لە ڕێگەیەوە بۆ پێداویستییە بنەڕەتییەکان یان تێرکردنی ئارەزووە غەریزییەکان. زمان هێشتا پێگەیشتوو نەبوو تەنانەت بۆ بەڵگەهێنانەوەیەکی سادەش، لە شوێنی ئەدەب و هۆنراوە.

دەتوانین ئاماژە بەوە بکەین کە گروپەکانی ئاژەڵانیش دەتوانن پەیوەندی بکەن بەڵام تەنها بۆ پێداویستییەکانیان، نەک بۆ یەکلاکردنەوەی بەڵگەهێنانەوەیەک بە بەکارهێنانی لۆجیک.

ئەدەب ڕێگەی خۆی زۆر قووڵتر لە ململانێی دێدوکتیڤیی گروپەکاندا دەبرێت، و پەرە بە گەشەسەندنی زمانەوانیی زەق یان ئەوەی پێی دەوترێت چەمکی گەشەسەندوو بۆ زانست نادات.

دەبێت ئەوەش زیاد بکەم، کە تەنانەت گروپی ڕۆشنبیران و زانایانیش دەبێت زانیارییەکانیان بە بەکارهێنانی ئەدەب و زمان وەک ناوۆکی دەرببڕن. ئەم گروپە تەنانەت بە شێوازێکی زۆر ئەدەبی قسە دەکەن، کە گروپەکانی تر بە تەواوی تێیان ناگەن. تایبەتمەندییان تەنها سەر بە زمانی ئینگلیزی نیست، بەڵکو بۆ هەموو زمانێکە کە گروپی خوێندەوار تێیدا زانیاری و هۆشیاریی خۆی وەک زانست دەردەبڕێت.

زانست پۆلێنکردنی ڕاستێتیی مێژوویی دەکات و بە دیاریکردنەکان و پێوانەکان ناویان دەبات. خاڵێک وەک دیاریکردنێک، گۆشەیەکی وەک دیاریکردنێکی تر، سێگۆشەیەک وەک دیاریکردنێکی تر و...

لەلایەن خوسرەو ١٩٣

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان

لە سەرووی هەردووکیانەوە ئەندازە هەیە و لە سەرووی ئەندازەشەوە بیرکاری، کە ئەویش بەشێکە لە زانست.

پێوانەکان دیاریکردنێکی دیکەن بۆ هەژمارکردنی بڕی دیاریکردنەکانمان، بۆ نموونە ٩٠ پلەی گۆشەیەک، یاخود دوو مەتر لە هێڵێک لە سێگۆشەکەماندا. دیاریکردنە ئەزموونییەکانی دیکە لەسەر بنەمای تاقیکردنەوە و هەڵەی سەرەتایی لە بایۆلۆجیدا وەک شانە، ڕژێن و کۆرپەلەن.

فیزیا لەسەر بنەمای تاقیکردنەوە و هەڵەی ئەزموونی و هەروەها دیاریکردنە لۆجیکییەکانی بیرکاری دامەزراوە، لەسەر بنەمای جەمسەرە ئەرێنی-نەرێنییەکانی گەردیلەکان، کە دەبێتە هۆی جووڵە و پێوانی جووڵەکە لە دووریدا بە مەتر یاخود ئینچ، و بەم شێوەیە هەمووی لەسەر بنەمای سەلماندن-نەفیکردنی زمانەوانییە. لە هەمان کاتدا گەردیلەکان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەوە دیاری دەکات.

ئەدەبیات تێپەڕاندنی ئەرکە دوولایەنەکەیە و قووڵتر دەبێتەوە بۆ ناو دەروونناسیی بوونی مرۆڤ، بە تایبەتی لە شیعر یان لە چیرۆکنووسیندا. ئێمە لەێرەدا شیكاری بۆ چیرۆکنووسین دەکەین لە شوێنی هەموو بەشەکان بە وردی.

چیرۆکنووسین لە سەرەتای مێژوودا پاڵەوانێکی دروست کرد، کە لە قازانجی سیستمە سیاسی-ئابوورییە هەرەمییەکاندا بوو، کە تێیدا سەرۆک هۆزێک یان پاشان پاشایەک هەمیشە ئاواتی سەرکەوتنی دەخواست وەک بەڵگەیەک بۆ وەچەخستنەوەی. دوو پاڵەوان یان فرە-پاڵەوان تا سەردەمی هاوچەرخ بە دەگمەن گەشەیان سەندبوو.

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانيش فرە-پاڵەوان گەشە پێدەدات لە قازانجی تاکەکان و گروپە زیاترەکانی خەڵکیدا. فرە-پاڵەوانەکان دەروونناسی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەی جیهانی گەشە پێدەدەن بۆ قبوڵکردنی ئەنجومەنەکان لە شوێنی تاکێک. هەمیشە بەرهەڵستی لە دژی چیرۆکەکانی خۆم بە فرە-پاڵەوانەوە هەبووە لەلایەن زۆربەی چیرۆکنووسە پیشەگەرەکانەوە، هەر کاتێک دوو یان سێ پاڵەوانم لە چیرۆکەکانمدا گەشە پێداوە. ئەوان دەمەقاڵێیان دەکرد بۆ کەمکردنەوەی پاڵەوانەکان بۆ یەکێک و تەرکیزکردن لەسەر تاکێک وەک نەریت، بەڵام نەیااندەتوانی تێبگەن لە فەلسەفەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لە پشت چیرۆکنووسینەکەمەوە.

پێکهاتەکانی چیرۆکنووسین زیاتر لە سێ کردەدا یان تەنانەت لە شێوەیەکی شێواودا لەلایەن ئەنارکیستەکانەوە لە ئەدەبیاتدا پێناسەکراون. بەڵام سێ کردە پێکهاتەیییەکە دینامیکییە، کە ڕەگی لە بۆتیکای (شیعریاتی) ئەرستۆدا هەیە. کردەی یەکەم (ڕێکخستن/دەستپێک) ناساندنی کێشەکەیە لە چیرۆکەکەدا. بۆ نموونە: ئاری و زارای خۆشەویستە گەنجەکەی دەیانەوێت ماڵێک بکڕن دوای دە ساڵ لە کارکردنی سەخت. کردەی دووەم ڕووبەڕووبوونەوەیە و ڕێگری تێدایە بۆ وەستاندنی کردەی یەکەم، کە پێویستی بە ململانێی هەیە بۆ تێپەڕاندنی کردەی دووەم. گەڕانەوە بۆ نموونەی چیرۆکەکەمان: پیاوێکی دەوڵەمەند حەزی لە ماڵەکەیە، لەبەر ئەوە دەیەوێت بەرزەپڕێک لەوێ دروست بکات، هەروەها پێشتر گەڕەکەکەشی کڕیوە. بەم شێوەیە ئاری و زارا ململانێی دەکەن بۆ ڕزگارکردنی ماڵەکە. کردەی سێیەم بریتییە لە چارەسەرکردنی...

لەلایەن خوسرەو ١٩٤

چیرۆکەکە، کە بە سەرکەوتنی پەردەی یەکەم یان کۆسپی پەردەی دووەم کۆتایی دێت، کە سەرکەوتنی یەکەمیان کۆتاییی خۆشی هەیە و ئەوی دیکەیان تراژیدیایە. چارەسەرەکەش دەکرێت ئاوێتەیەک بێت لە هەردووکیان. کۆتاییی خۆش لە نموونەکەی ئێمەدا ئەوەیە، ئەگەر ئاری و زارا بتوانن خانووەکە ڕزگار بکەن و پێکەوە بژین، بەڵام تراژیدیایە ئەگەر پیاوە دەوڵەمەندەکە لە کۆتاییدا بتوانێت خانووەکە بەدەست بهێنێت و پاشان ئاری و زارا وەدەرنێت، یان خانووەکەیان بەسەردا بڕوخێنێت. کۆتاییی خۆش لەلایەن چیرۆکنووسە دێرینەکانەوە، بەتایبەتی ئەرستۆ، وەک کاتارسیس لێکدراوەتەوە. ئەوان بڕوایان وابوو کە دەبێت زەین لە کۆتاییدا پاک ببێتەوە، کە مانای کاتارسیسە (لە پەردەی سێیەمدا). کاتارسیس ڕێک بەو مانایەیە کە دەبێت خوێنەر یان بینەر لە ڕووی دەروونییەوە ئارام ببێتەوە. بەڵام لە ڕوانگەی نووسەرانەوە دەکرێت پاکبوونه‌وه‌ی زەیینی بێت. تراژیدیا کە بە دراماش ناسراوە، ئاگادارییەکی هۆشیارکەرەوەیە بۆ خوێنەری پەرتووکەکە یان بینەری شانۆ/فیلمەکە، کە مەترسیی ئەو کۆسپە هێشتا یان تەنانەت بۆ هەمیشەش بوونی هەیە.

پەیکەری چیرۆکنووسینیش دەبێت لە سێ پەردەوە بگۆڕدرێت بۆ شێوازێکی دیالێکتیکیی چیرۆکنووسین. دەبێت ئەوەش زیاد بکەم، کە زۆربەی چیرۆکنووسان کێشەیەکی گەورەیان لەگەڵ شێوازە دیالێکتیکییەکەدا هەبووە (هەندێکیان تەنانەت گەیشتنە ئاستی کێشەیەکی کەسیش)، لەو کاتەوەی من شێوازی دیالێکتیکیی چیرۆکنووسینم گەشە پێداوە، ئەگەرچی لە پەیکەرە نەریتییەکانەوە بێت. چیرۆکنووسینی دیالێکتیکی لە گەلێک پەردەی بەردەوام پێکدێت، نەک تەنیا لە سێ پەردە. بە دەستپێک (پەردەی یەکەم) دەست پێ دەکات. پاشان کۆسپێک ڕووبەڕووی دەستپێکەکە دەبێتەوە (پەردەی دووەم) و لە کۆتاییدا چارەسەرێک دەردەکەوێت (پەردەی سێیەم)، بەڵام چارەسەرەکە خۆی دەستپێکێکە دیسانەوە، کە ئەم دەستپێکە نوێیە پێویستی بە کۆسپێکی ترە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دووەم و بەم شێوەیە بەردەوام دەبێت. و بە چارەسەرێکی نوێی بەهێزتر و لۆجیکیتر کۆتایی دێت. بۆ نموونەکەی خۆمان دیسانەوە: با وا دابنێین کە ئاری و زارا سەردەکەون و لەو خانووەدا هاوسەرگیری دەکەن، بەڵام حکومەت دەیەوێت شەقامێک ڕێک لەو شوێنەدا دروست بکات کە خانووەکەی لێیە، بەم پێیە ئاری و زارا لە ڕووبەڕووبوونەوەدان لەگەڵ حکومەتدا بۆ ڕزگارکردنی خانووەکە. چارەسەرەکە تراژیدیایە، چونکە حکومەت خانووەکە بەسەر ئاری و زارادا دەڕوخێنێت. بەڵام دەکرێت دەستپێکێکی تر لە تراژیدیەکەوە بێتە ئاراوە، کە ئاریی بریندار دەیەوێت خۆشەویستیی خۆی بۆ زارا بسەلمێنێت بە دابینکردنی خانووێکی تر، ئەگەرچی هەوڵێکی بەکۆمەڵی هەردووکیان بۆ دابینکردنی خانوو دەکرێت چیرۆکێکی بەهێزتر بخولقێنێت. پاشان دەکرێت کۆسپێکی تر بێتە پێش وەک توندوتیژیی سروشت (بۆ نموونە تسۆنامی یان زریان). چیرۆکەکە دەتوانێت لە ڕێگەی ئەم پەیکەرە دیالێکتیکییەوە بەردەوام بێت. لەبەر ئەوە دیالێکتیک لە ناو پەیکەری چیرۆکنووسیندا ڕوو دەدات، کە سێ پەردەکە وەک سێ بەشی دیالێکتیک وەردەگرێت (These+Antithese= Synthese، و بەم شێوەیە).

لەلایەن خوسرەو ١٩٥

دەبێت شێوازی دیالێکتیکیی چیرۆکنووسی لە لۆژیکی دیالێکتیکی جیا بکەینەوە، چونکە یەکەمیان دیالێکتیکێکی سێ ئەکتی (سێ بەشی) هەیە و دووەمیان ئیستدلالی دەرئەنجامدەرانەی بەردەوامە.

لۆژیک ڕستەکان یان ئارگۆمێنتی مێژوویی لەنێوان گروپەکاندا بەکاردێنێت. چیرۆکنووسیی دیالێکتیکی ئەکتەکان بەکاردێنێت بۆ گەشەپێدانی چیرۆکەکە، نەک بۆ بەدەستهێنانی دەرئەنجامێک لە ڕێگەی ئیستدلالێکی لۆژیکییەوە، ئەگەرچی هەردووکیان بە هەمان شێواز ئارگۆمێنتەکان گەشە پێدەدەن. پێکهاتەی دیالێکتیکی نەک تەنها لە چیرۆکنووسیی ڕۆمان یان سیناریۆی فیلمدا زۆر بەسوودە، بەڵکو تەنانەت لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانیشدا زۆر بونیاتنەرانەیە.

ئاوێتەکردنی چیرۆکنووسیی دیالێکتیکی و فرە-پاڵەوان لە چیرۆکەکاندا دەکرێت بینەران و بەمەش مرۆڤایەتی بانگهێشت بکات بۆ لێبووردەییی زیاتر، لەبری بەکاربردنی یەک پاڵەوان لە لوتکەی چیرۆکنووسیی هەرەمییدا، کە لە دیکتاتۆرێک دەچێت لە سیاسەتدا. ئەمە تەنانەت دەتوانێت دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان سادە بکاتەوە، چونکە وانەی فرە-پاڵەوانی و پێکەوەژیان لە تاکەکانەوە بۆ گروپەکان و تەنانەت فرەییی (پلورالیزمی) گروپەکان و ڕەگەزەکان دەڵێتەوە. فرەیی بە شێوەیەکی وشکەوەبوو دەبێتە هۆی کۆکەیی، و پێکهاتە کۆنەکانی چیرۆکنووسی دەکرێت لە ڕێگە و لەناو پێکهاتەی دیالێکتیکیی چیرۆکنووسیدا نەرمتر و ڕەوانتر بکرێن.

پێویستە بگەڕێینەوە سەر زانست و خراپ بەکارهێنانی. عەقڵانیەت لە ڕووی مێژووییەوە زیاتر لە لایەن ڕۆشنبیران، زانایان و فەیلەسوفانەوە گەشەی پێدراوە، بەڵام بە هەمان شێوە لە لایەن ئایینە ئاڵۆزەکان یان هەموو جۆرە گروپە دەسەڵاتدارەکانەوە لە مێژوودا خراپ بەکارهێنراوە؛ بۆ نموونە: کاتێک پاشا-پێغەمبەرەکان ویستوویانە بەرهەمی جووتیاران بە بەکارهێنانی ئابووری کۆبکەنەوە، یان کاتێک دەرەبەگ ڕێگەی بە جووتیارەکانی داوە زاووزێ بکەن بۆ هێزی کاری زیاتر، یان کاتێک سەرمایەدار ئامێری داهێنەرانە بۆ بەرهەمهێنانی زیاتر بە بەکارهێنانی بیرکاری و ئەندازیاریی میکانیکی بەرهەم دەهێنێت، یان کاتێک وەبەرهێنەرێک بەهای چالاکی گروپێک لەناو گروپی خۆیدا یان لە گروپێکی تردا دەردەهێنێت.

کەواتە ئەنجامگیری دەکەین کە ئەدەب و زانست هەردووکیان لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا گەشەیان کردووە، بەڵام لە لایەن جۆرەها گروپی جیاوازەوە بۆ ململانێ ئاسۆییەکان بەکارهێنراون یان خراپ بەکارهێنراون. هەردووکیان هێشتا ئامرازن لە ململانێی جیهانیی گروپەکاندا، بەتایبەتی ململانێی مێژوویی نێوان ئایین و زانست، و ململانێی باڵەکانی چەپ و ڕاستی سیاسی لەبری فرەیی، یان تەنانەت لە ململانێی مێژوویی نێوان نێر و مێدا کە ئەمڕۆ زۆر قووڵتر بووەتەوە.

ئەگەرچی هەردووکیان هەمیشە گەشەیان پێدراوە بۆ یەکلاییکردنەوەی ململانێکان لە ئیستدلالی دەرئەنجامدەرانەی ئارگۆمێنتەکاندا، بەڵام نە ئەدەب و نە عەقڵانیەت ناتوانن بە جیا کار بکەن لە گەشەپێدانی شارستانیەتدا (یان تێگەیشتنی کولتووریدا).

نووسینی: خوسرەو

لەلایەن خوسرەو ١٩٦

باشترین ئەدەب ئەوەیە کە زانست دەگوازێتەوە و چەمکە عەقڵانییەکان لە بەرژەوەندیی مێژوویی دادپەروەری و دروستیی فەرهەنگەکان لە چوارچێوەی پێشەکییەکانی شارستانیەتدا دروست دەکات.

زانست و ئەدەب دەبنە دروستیی هاوبەشی نێوان هەموو فەرهەنگەکانی کۆمەڵگەی جیهانی.

لە ئەدەبدا شیعر ئاماژەیە بۆ دڵ و زانست ئاماژەیە بۆ عەقڵ. چوارینەی "من" وەک هەردووکیان:

ئەی سەر، تۆ قووڵیی بوونت بەدەست نەهێناوە
من لە جاران زیرەکتر نیم، نە پاشایەکم
،،،،
ئاهـ ئەی دڵ، تۆ چێژی بوونت لەدەستداوە
من بەڵێنی هەموو شتێکت پێدەدەم، بەڵام هیچ بە سەر نادەم

هونەرەکان و میدیا

هونەرەکان:

هونەرەکان مێژووانە لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە گەشەیان سەندووە، زۆربەی جار لە دوای جەنگەکان و لە دۆخی ئاشتیدا. ئەمڕۆدا زۆرێک لە بەشەکانی هونەر لە قوتابخانەکاندا دابەش کراون. کاریگەرییە ناڕاستەوخۆکانی هونەر لەسەر ژیانمان هەموویان بەهۆی پڕوپاگەندەوەن (کە ئاماژەیە بۆ میدیای هاوچەرخ) یان شانۆکان، یان فیلم لە تەلەفزیۆندا یان دیزاینی ئەو ئەپارتمانەی تێیدا دەژین. کاریگەرترین هونەر فیلمە، کە مێژووانە لە شانۆوە گەشەی سەندووە و شانۆش لە ئەمفیتەئاتر/شانۆی یۆنانییەکاندا گەشەی سەندووە. گەشەسەندنی مێژوویی فیلم پێشتر وەسف کراوە.

فیلم هەموو هونەرەکانی تر پێکەوە کۆدەکاتەوە و نە تەنیا دیالێکتیکییە بەڵکو تەنانەت یەکگرتنی هەموو هونەرەکانی تریشە لە ناو خۆیدا. ئەو تەنیا لە ڕەنگ و دەنگ پێکنەهاتووە، کە له ڕەنگەکان و دەنگەکان وەک لە ژیانی ڕاستەقینەماندا بوونیان هەیە. فیلم تەنانەت ئەدەب، فەلسەفە، مرۆڤەکان و هەموو شێوازێکی بوون/بوون لە بەردەمماندا لە خۆیدا تێکەڵ دەکات. کەواتە فیلم هاوشێوەسازییەکی ژیانی ڕاستەقینەمانە، کە ململانێی نێوان هونەرەکانی تری بردۆتەوە و هونەرێکی گشتگیرە (Panart) لە ململانێی دیالێکتیکی هونەرەکاندا.

هونەرەکان لە بەرژەوەندیی گروپە باڵادەستەکاندا بوون و مێژووانە خۆیان لە باڵادەستی ڕزگار کردووە لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا. مرۆڤ لە سەردەمی پێش مێژوودا وێنەی ئاژەڵانی لە ئەشکەوتەکاندا کێشاوە، لەبەر ئەوەی پێویستی بە گۆشت بووە.

لەلایەن خوسرەو ١٩٧

...ئاژەڵەکان بۆ بوونی خۆی، و بەم جۆرەش گرنگ بوو. سۆمەرییەکان دەستیان کرد بە ئارەزووکردنی بەرد و پەیکەری شێوە هزرییەکانیان وەک خوداوەندەکان یان تەنانەت پاشا دەسەڵاتدارەکان. پاشان دەستیان کرد بە دروستکردنی دیزاین و تەلارسازی بۆ دروستکردنی ماڵە سەرەتاییەکان. ئەوان وێنەکێشانیان پەرەپێدا و سواستیکایان لەسەر قاپ و قاچاخ یان زێڕ و زیوەکانیان کێشا.

تێبینی: هێما یان سیمبولی سواستیکا یەکەم هێمایە کە لە نێوان گروپە هیندۆ-ئەوروپییەکاندا بڵاوبووەتەوە لە مەودایەک لە باکووری هیندستانەوە تا ڕۆژئاوای ئەوروپا. بەڵام ئەم هێمایە سەر بە سۆمەرییەکان و سەرەتای شارستانییەتە. نازییەکان وەک هێمایەکی باڵادەستی بەکاریان هێنا. نێو-نازییەکان و نێو-فاشیستەکان بۆ باڵادەستیی سپیپێستەکان بەکاری دەهێنن و هێماکە خراپ بەکار دەهێنن، لەو کاتەوەی هیتلەر بۆ یەکەمجار وەک هێمایەکی سیاسی لە ئەوروپادا بەکاری هێنا.

سۆمەرییەکان تەنانەت وێنەکێشانیان گەشە پێدا بۆ هێما-وێنەیییەکان (کە دواتر بە ڕێنووسی وێنەیی، یان هیرۆگلیفی میسری ناورادرا)، کە لە کۆتاییدا لەلایەن سۆمەرییەکانەوە گەشەی پێدرا بۆ ئەلفوبێی بزماری، پاشان لەلایەن بابلییەکان، ئاشوورییەکان و فینیقییەکانەوە گەشەی پێدرا. پاشا یان سەرۆک هۆزێک دەیستوانی هەندێک هێمای ماسی و گەنم لەسەر بەردێک بکێشێت و بۆ ئەوانی دیکەی بنێرێت، کە بەواتای ئەوە دەهات کە ئەوان داوای ماسی و گەنم و پێداویستییەکانی دیکە دەکەن.

تێبینی: هەندێک توێژەر هەن کە نووسین دەبەستنەوە بە پێشینانی فینیقییەکان لە کەنعانەوە، کە ئەلفوبێیان لە هیرۆگلیفی میسرییەوە گەشە پێدا. بەڵام ئەمە هەڵەیە، چونکە ڕێنووسی بزماریی سۆمەرییەکان (3400 BC) تەنانەت پێش میسرییەکان (3200 BC) بوونی هەبووە. لە سەردەمانی کۆندا گواستنەوەی زانیاری دەکرا دەیەیەک یان تەنانەت سەدەیەک بخایەنێت، چونکە وەکو ئەمڕۆ لە چەند خولەکێکدا ئەوەندە خێرا نەبوو. وا دەردەکەوێت کە ئەو توێژەرانە مەبەستێکی سیاسییان هەیە بۆ شێواندنی مێژوو، چونکە نازییەکان سۆمەرییەکانیان بە پێشینانی خۆیان دادەنا و هیتلەر سواستیکای بە خراپی بەکار هێنا. جڤاکی جودای زۆر ئازاری چەشتووە لە ململانێی گروپەکاندا، کە بووەتە هۆی ململانێ و جەنگەکان، بەڵام گەڕاندنەوەی شارستانییەت بۆ جودایزم وەکو پاداشتێک شێواندنی مێژووە. بەم پێیەش ناڕاستیی کلتوری کەنعان بۆ گەڕاندنەوەی شارستانییەتە بۆ کلتوری جودای، لەگەڵ ئەوەی لەو سەردەمەدا گروپەکانی دیکە پێش جوداییەکان هەبوون. فینیقییەکان بەڕاستی ئەلفوبێیان گواستەوە بۆ یۆنان و ڕۆژئاوا. ئێمە بەدوای ڕاستیی لۆژیکی و سەرچاوەکانی شارستانییەتدا دەگەڕێین لەبری بیروڕای سیاسی! ئێمە ڕێنووسی بزماریی سۆمەرییەکان بە پێشینەی هەمووان دادەنێین بەپێی ڕاستییە شوێنەوارییەکان. پڕوپاگەندەی بەریتانی BBC دەکرێت سەرچاوەی ئەم شێواندنە بێت بەپێی توێژینەوەکانم.

پاشان میسرییەکان پەڕەکانی پاپیروسیان گەشە پێدا بۆ نووسینی هێما گەشەسەندوەکانیان کە لەلایەن سۆمەرییەکانەوە دروستکرابوون، و ئەمەش بە تەواوی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە لەسەر بنەمای کلتور لە سەردەمی کۆندا، کە گەشە دەکات لەبری نەفیکردنی ڕەها و بەم پێیەش جەنگە وێرانکەرەکان. ئێمە ئەم هێما گەشەسەندوانە دەنووسین بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ یەکتردا تەنانەت لەم ڕستەیەشدا کە تۆ ئێستا دەیخوێنیتەوە.

هەموو شێوازە گەشەسەندوەکانی هونەرەکان بە زێدە سەرباری ئەدەبیات و هەر شێوازێکی گەشەسەندوی شارستانییەت لە سۆمەرییەکانەوە تا سەردەمی ئێمە دەکرێت لە فیلمدا پێشکەش بکرێت، کە

لە لایەن خسڕەو

لەلایەن خوسرەو ١٩٨

بریتییە لە هونەرێکی هاوشێوەکراوی گەشەسەندنی ململانێی ئەستوونیی گروپەکان و بەم پێیەش شارستانیەت.

بەڵام سەرجەم هونەرەکان لەلایەن گروپە باڵادەستەکانەوە بەکاردەهێنرێن، وەک سەرمایەدار-وەبەرهێنەرەکان لە ڕۆژئاوا و دیکتاتۆرەکان لە ڕۆژهەڵاتی زەویدا. هونەر بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ پڕوپاگەندە بە خراپی بەکاردەهێنرێت. ڕۆشنبیران لە ڕۆژنامەکاندا بۆ خەڵکی ژێردەست دەنووسن، یان تەنانەت شێوازێکی ژیان لە فیلم و ڕیکلامی تەلەڤیزیۆنیدا هاوشێوە دەکەنەوە بەو شێوەیەی خۆیان دەیانەوێت، بۆ قازانجی ئەو گروپە باڵادەستە لەبری خەڵک و گروپەکان بە شێوازی فرەیی.

ڕەنگ لە هونەردا:

هەر هونەرمەندێک پێویستی بە ڕەنگەکانە، بە دیاریکراوی هەموو ڕەنگەکان بۆ دروستکردنی کارێکی هونەری، چ لە شێوەکاریدا بێت یان لە فیلمدا. ئێمە مەزندەی ڕەنگ لە شێوەکاریدا دەکەین، چونکە شێوەکاری تەنها لەسەر ڕەنگەکان بەندە. بۆ کێشانی کارێک پێویست بە ڕەنگەکان دەکات، کە هەر هونەرمەندێک خۆی ڕەنگەکانی خۆی دیاری دەکات. بۆ نموونە یەکێکیان تەنها بە ڕەنگ دەکێشێت. یەکێکی تر تەنها بە ڕەش و سپی دەکێشێت. ئەوە بابەتی سەلیقەیە کە چی بکێشرێت. بەڵام هونەری وێرانکەر لەوەوە دەست پێدەکات، ئەگەر هەموو کەس تەنها بە ڕەش و سپی بکێشێت، یان ئەگەر هەموو کەس تەنها بە شین و سور بکێشێت. مرۆڤ پێویستی بە هەموو ڕەنگەکانە، ئەگەرچی هونەر بابەتی سەلیقەیە. بە هەرحاڵ ئەگەر ئێمە تەنها ڕەش لەسەر کاغەزێک بکێشین، ئەوە بە هیچ شێوەیەک شێوەکاری نییە. وە ئەگەر تەنها ڕەش و سپی بکێشین، ئەوا ئەوەش شێوەکارییەکی بێ-ڕەنگە. بەڵام ئەگەر بتوانین بە هەموو ڕەنگەکان و بە بڕی پێویست لە هەر ڕەنگێک بەپێی وێنەی ناو مێشک بکێشین، ئەوا شێوەکارییەکی باشە، ئەگەرچی بێخەوشیش نەبێت. کەواتە مرۆڤەکان تەنها لە ڕەنگ دروست نەکراون بەڵکو لە گروپی ڕەگەز، نەتەوە و ئایینەکان پێکدێن، کە لە ڕەنگی سادەی پێست جیایان دەکاتەوە. بیرۆکەی کردنی جیهان بە تابلۆیەکی ڕەنگاوڕەنگ تەنها دەکرێت لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە ڕووبدات نەک لە ڕێگەی دەرزیلێدانی تۆوی گروپێک یان لەلایەن هەندێک گروپی باڵادەستەوە. هونەر و هونەرمەندان ماوەیەکی درێژە لە ڕێگەی ئەفریقییە ڕەشپێستەکانەوە بەدوای ناوبانگدا گەڕاون، لەبەر ئەوەش ئەوە گوایا وەک هاوسۆزیی کۆمەڵایەتی (سەر بە غەریزەی کۆمەڵایەتی) دادەنرا، بەڵام پلە بە پلە بووە هۆی لادانی سێکسی لە پۆستەر و بانەرەکانەوە بۆ فیلم و تا دوایی. تەنانەت چووە ئاستێکی فراوانتر بۆ پۆڕنۆگرافی، کە تێیدا نێرە ڕەشپێستەکان بە بەتواناتر لەوانی تر و تەنانەت چێژبەخشتر نیشان دەدران، کە لە ڕاستیدا لەلایەن و بە قازانجی فێمینیزمی لەشفرۆشانه (slut-feminism) بەڕێوەدەبرا.

لادان لە هونەری هاوچەرخدا:

هونەر ئەزموون یان بیرۆکەکانی هونەرمەند وێنە دەکات، کە زۆربەیان لاساییکردنەوەن. هونەر نەستی دەروونیی شاراوەی بەرزکردۆتەوە بۆ

لەلایەن خوسرەو ١٩٩

تاکێک بۆ هۆشیاری، ئەوەی پێی دەوترێت لایەنی ئینتیمی یان سێکسیی هاوشێوەکردن. ئەوە بە تەواوی لایەنی شاراوەی ڕاستەقینەی تاکێکی دۆزیوەتەوە لەگەڵ پاڵنەرە سێکسییەکەی لە ناویدا. لەبەر ئەوە لەسەر ڕووکەش وەک لادانی سێکسی وێنەی دەکات.

لادانی سێکسی

بریتییە لە بزووتنەوەی سێکسیی تاکێک لەگەڵ بابەتی سێکسیدا، جا ڕەگەزەکەی تر بێت، یان ئەگەر بابەتی سێکسی بە شتێکی تر بگوڕێتەوە، بۆ نموونە سەرینێک یان هەر تێڕوانین و خەیاڵکردنێکی تر.

لادانی سێکسی تا ئەو ڕادەیەی ناچێتە نێو نیۆرۆسیس (دەمارگیری)، کە لەلایەن دەروونناسانەوە وەک نەرێنی ڕادەگەیەنرێت، ئاسایییە.

کنجکۆڵی و نمایشکردنی بابەتی سێکسی، باوترین بابەتی هونەرەکانن لە سەردەمی هاوچەرخدا. بابەتی سێکسی لە هونەرەکاندا پێشکەش دەکرێت، لەبەر ئەوە چاوی بینەران کنجکۆڵە، لەبەر ئەوە بینەر لادانی سێکسی هەیە. چاوەکان دەبنە ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی ئامانجی سێکسی، کە تێرکردنی سێکسییە. لادانی سێکسی لە سەرتاسەری مێژووی مرۆڤایەتیدا هەبووە، و لە سەردەمی دێریندا لە ئەدەبیات و بەتایبەتی لە شیعردا بەدی هاتووە.

لادانی سێکسی لە سەردەمی هاوچەرخدا بەتایبەتی لە هونەردا ئەوەندە دوور ڕۆیشتووە، کە زۆربەی هونەرمەندان لادانی سێکسییان جێگرەوەی هونەر کردووە. لەبەر ئەوە لادانی سێکسی تەنها توخمێک لە هونەردا نییە، بەڵکو ناوەڕۆکەکەشیەتی. ئەدەبیات و هونەر کاریگەری لادانی سێکسییان لەسەرە، بەڵام ئەو بەشەی هونەر کە زۆرترین کاریگەری لادانی سێکسی لەسەرە فۆتۆگرافی و فیلمن لە سەردەمی ئەمڕۆدا.

لادانی سێکسی گەیشتووەتە ڕادەیەک، کە نزیکەی لە هەموو ڤیدیۆ یان فۆتۆیەکدا هەیە. لایەنە نەرێنییەکەی لادانی سێکسی تا ڕادەیەکی زۆر لە هونەردا ئامادەیی هەیە، کە دەبێتە هۆی نیۆرۆسیس. لەبەر ئەوە کۆنترۆڵی عەقڵییەتی نەوەی گەنجی کردووە.

دەبێت ئەدەبیات و بەتایبەتی هونەرەکان لە ڕێگەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە شۆڕشیان تێدا بکرێت لەبری تاکگەرایی ڕەق کە لەسەر بنەمای لادانی سێکسی و بەکاربردنی سێکسیی هونەر دامەزراوە. هونەر دەبێت لادانی سێکسی نیشان بدات بەڵام تا ئەو ئاستەی پێویستە و لە بەرژەوەندی کۆمەڵگادایە، لەبری بنەما تاکەکەسییە ڕەقەکان بۆ تێرکردنی سێکسی.

تێکەڵاوبوونی دیالێکتیکیی هونەرەکان

هونەرەکان هەروەها بە شێوەیەکی دیالێکتیکی لەگەڵ یەکتردا و لەگەڵ ئەدەبیاتدا تێکەڵاو بوون تاوەکو گەیشتوونەتە سەردەمی هاوچەرخ. هونەرەکان لەسەر ڕووکەش زیاتر و زیاتر لە یەکتر جیا دەبنەوە، بەڵام دیالێکتیک و تێکەڵاوبوونی هونەرەکان مێژووییە. گەشەسەندنی دیالێکتیکی دەکرێت ببینرێت لە گۆڕانی یەکەمدا لە هونەرە سەرەتاییەکانەوە بۆ هونەرە دێرینەکان، گۆڕانی دووەم لە هونەرە دێرینەکانەوە بۆ ڕێنیسانس، و گۆڕانی سێیەم لە ڕێنیسانسەوە بۆ هونەرە هاوچەرخەکان،

لەلایەن خوسرەو ٢٠٠

ئەگەرچی دادایزم ئاژاوەیەکی زۆری هێنایە ناو هونەرەوە. دادایزم ئامانجی ئەوە بوو بەکۆمەڵبوون بهێنێتە ناو هونەرەوە، بەڵام شکستی هێنا، چونکە لەسەر ئەنارکیزم و شکاندنی یاساکان بنەماڕێژ کرابوو. دادایزم بە سادەیی کارامەیی هونەرمەندێکی تێکشکاند و هونەری بەخشییە دەست سەرەتاییەکان، ئەگەرچی نا-ناوەندێتیشی لەخۆدەگرت. ئەگەر گروپێک یەک لە دوای یەک بەشێک لە وێنەیەک بکێشن، ئەوا ئەنجامەکەی ئاژاوەی ڕەنگەکان و ئاژاوەی چەمکەکان دەبێت تێیدا، تەنانەت ئەگەر سەرجەم ئەندامانیش وێنەکێش یان هونەرمەندی پیشەگەر بن. شێوازێکی نوێی هونەر لە گۆڕانی چوارەمدا شێوە دەگرێت، کە شێوازێکی دیالێکتیکی هونەرە لە بەرژەوەندی ئاوێتەبوونی زیاتری هونەر و زانست بە شێوەیەکی ئەستوونی، و لە بەرژەوەندی پلۆرالیزم و گروپە جیاوازەکان، بەڵام یەکخراو لە کارامەیی هونەرمەنداندا، کە دەبێتە هۆی شێوازێکی بەکۆمەڵ لە هونەردا.

هونەرەکان تەنانەت لە ڕووی مێژووییەوە لەگەڵ زانستدا ئاوێتە بوون. بۆ نموونە تەلارسازی، کە ئاوێتەبوونێکی مێژوویی هونەرە بینراوە جوانەکان، بیرکاری و زەویناسییە. ئێمە باڵەخانەیەک لە سەر ڕوو دەبینین، بەڵام هونەر و زانست بنەمای پێکهاتەکەن لە قووڵاییدا. ئاوێتەبوونی دیالێکتیکیی هونەر و زانست زۆربەی جار بە هەڵە وەکو لێکدان ڕاڤە کراوە، یان تەنانەت بەوەی کە هونەر و زانست وەکو زنجیرەیەک وان پێکەوە بەسترابنەوە. لە ڕاستیدا ئەوان لە ڕووی مێژووییەوە ئاوێتەی یەکتر بوون. نموونەیەکی تر میکانیکە، کە پێویستی بە هونەر، بیرکاری، فیزیا و هتد... هەیە.

دیالێکتیک لە سەرجەم هونەرەکان یان هەر بەشێکی تری زانستدا تێگەیشتەنییە. کاتێک ئێمە چێژ لە بیستنی مۆسیقا دەبینین لە کۆنسێرتێکدا، بەڵام لە تەمپۆ و ڕیتمە بیرکاریییەکان تێناگەین، کە ئاوازدانەر یان مۆسیقاژەن ناتوانێت بەبێ ئەو ژمارانەی لە نۆتە مۆسیقییەکاندا جێگیرکراون کار بکات. کاتێک بۆنی عەترێکی خۆش دەکەیت، بەڵام لە هاوئاهەنگی و بارستەی پێکهاتەکانی ناوەوەی تێناگەیت.

بۆیە هونەرەکان بەرەو ئەوە دەچن لە دیالێکتیکی نێوان سەرجەمیاندا یەکبگرن و بەرهەمێکی باشتر و جوانتر و لە بەرژەوەندی هەموو گروپ و تاکەکاندا دروست بکەن.

میدیا:

میدیا گەشەی پێدراوە بۆ پێشکەشکردن لەسەر بنەمای هونەرە هاوشێوەکراوەکان و ئەنجامەکەی وەک هەواڵ دەربارەی مرۆڤ لە کۆمەڵگاکاندا، کە گەشەسەندنی شارستانیەت لە هەر کلتورێکدا وێنە دەکێشێت. مرۆڤ دەتوانێت یان وێنە-نووسینە (پیکتۆگرامە) گەشەسەندوەکانی سۆمەرییەکان یان میسرییەکان بەکاربهێنێت بۆ نووسینی دەقێک و پەیوەندیکردن لەگەڵ تۆدا (خوێنەر)، کە پێشتریش کردوویانە، یان کتێبەکەی پلاتۆ، "Politea" کە وەرگێڕدراوە بۆ "کۆمار" (Republic). یان تەنانەت شانۆیەک یان فیلمێک (بەڵگەنامەیی یان خەیاڵی) لەو دەقانە دروست بێت و لە تەلەڤزیۆنەکان یان سینەماکان لە سەردەمی نوێماندا نمایش بکرێت.

لەلایەن خوسرەو ٢٠١

کەواتە ڕاگەیاندن (میدیا) ڕەوتی سەرەکیی پێشکەشکردنی هونەر و ئەدەبیاتە لە سەردەمی هاوچەرخدا. میدیا هەمیشە بەکارهێنراوە بۆ گەیاندنی زانیاری و هەواڵ بە خەڵک، بەڵام دوای پەرەسەندنی ئامێری تایپ لە سەدەی هەژدەهەمدا، گەشەی کرد بۆ ڕاگەیاندنی جەماوەری. ئەو دۆزینەوەیە تەنانەت بووە هۆی پرۆپاگەندە و گێڕانەوەی پرۆپاگەندەیی یان بەردەوامیی پێگەی باڵادەستی گروپی باڵادەست تا ئێستا. پرۆپاگەندە بریتییە لە جەختکردنەوەی پۆزەتیڤ بە فەرامۆشکردنی نەفیی (ڕەتکردنەوەی) گروپی ژێردەست. بۆیە پرۆپاگەندە ڕێگە نادات هیچ بیرۆکەیەکی تر سەرهەڵبدات، و ئەگەر سەریشی هەڵدا، ئەوا بە جەختکردنەوەی جەماوەری لە بیرۆکەی باڵادەست دایپۆشێت.

شێوازەکانی چیرۆکڕێژی گەشەیان سەندووە، و چیرۆکەکان لە شێوازی جیاوازی هەواڵی جدی (hard news)، ڕاپۆرتی تایبەت (feature)، ڕاپۆڕتاژ، چاوپێکەوتن، پۆرترێت و هتد دەنووسرێن. ڕۆژنامەنووسان ڕاهێنراون بۆ ئەوەی بەو شێوازانە بنووسن. ئەو شێوازانەش دابەش دەبن بەسەر چەند توخمێکدا، کە باوترینیان بریتیین لە: سەردێڕ (headline)، ناوی نووسەر (byline)، شوێنی ڕووداو (place line)، پێشەکی (lead)، جەستەی بابەت (body) و پاشخان (background). سەردێڕ، ناوی نووسەر، و شوێنی ڕووداو هەموویان زانیاری زیاتر دەربارەی بابەتەکە بە شێوەیەکی پلەبەپلە و هەنگاو بە هەنگاو دەدەن. گرنگترین توخمە هاوبەشەکانی نێوان زۆربەی شێوازەکان ئەم سێیانەن (پێشەکی، جەستە و پاشخان). من دوو گرنگترین شێواز شیکار دەکەم.

هەواڵی سادە یان ڕاپۆڕتاژ:

خوێنەر لە ڕێگەی ڕاستییەکان و گرنگترین زانیارییەکان لە پێشەکیدا (lead) دەچێتە ناو بابەتەکەوە. جەستەی بابەتەکە زانیاری زیاتر بۆ پێشەکییەکە دابین دەکات و تەنانەت هەندێک وتەی وەرگیراوی خەڵک دەربارەی بابەتەکە دەهێنێتەوە، لەبەر ئەوە وتە وەرگیراوەکان چیرۆکەکە بڕواپێکراوتر و پشتیوانپێکراوتر دەکەن.

ڕاپۆرتی تایبەتی هەواڵی (News feature):

ڕاپۆرتی تایبەتی هەواڵی بێلایەنترین شێوازی ڕۆژنامەنووسییە لە ڕووی پێکهاتەوە. چونکە بڕیاری ڕۆژنامەنووس دەربارەی بابەتەکە لە پێشەکیدا لەخۆدەگرێت، پاشان جەستەی بابەتەکە بیرۆکە ئەرێنی و نەریێنییەکان دەربارەی پرسەکە دەهێنێتە ئاراوە، تەنانەت بە وتەی وەرگیراوی هەردوو لایەنەکە یان سەرجەم لایەنەکانی ناو پرسەکە. پاشان لە کۆتاییدا بیرهێنانەوەیەکی نزیک و هاوشێوەی پرسەکە لە پاشخانەکەیدا دەهێنێتەوە. بۆیە ڕاپۆرتی تایبەتی هەواڵی بێلایەنترین شێوازە چونکە بەڵگەهێنانەوەی تێدایە، ئەگەرچی دەکرێت لەلایەن ڕۆژنامەنووسەکەوە بە قازانجی لایەنێک (گروپێک) لە پرسەکەدا بڕیاری لەسەر بدرێت، چونکە ڕۆژنامەنووس خۆشی داوەرە تێیدا. لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە، ناوەرۆکی هەموو ئەو شێوازانە لە قازانجی گروپە باڵادەستەکاندا بەکاردێت، چونکە ڕۆژنامەگەری هی ئەوانە، و ئەگەر لە قازانجی ئەواندا نەبێت ئەوا بڵاوناکرێتەوە یان لە تەلەڤزیۆندا پێشان نادەرێت.

گۆشەکان و تەنانەت ڕەخنەکانیش ئەگەری زۆرە بیری ڕۆژنامەنووسەکە یان پسپۆڕەکە بن، کە ناوەرۆکەکەی ئازادیی زیاتری هەیە، ئەگەر خاوەنەکەی ڕێگە بدات بە تەواوی دەرببڕدرێت. بۆیە ئەم هەردوو شێوازە بە تەواوی لە...

لەلایەن خوسرەو ٢٠٢

لە بەرژەوەندیی پارتێک (گروپێک) و دەکرێت زۆر دەستکارییکەر (تەفرەدەڕ) بن، ئەگەرچی سەربەخۆترن. هەرچەندە ڕەخنە یان تەنانەت ئەوەی پێی دەوترێت پێداچوونەوە لە ڕاستیدا نەفیی کێشەیەک یان بابەتێکە، بەڵام ڕەخنەی بنیادنەر ئاماژە بە سەربەخۆیی نووسەر دەکات. بنیادنەرترین ڕەخنە، سەربەخۆترین ڕەخنەیە کە دوور بێت لە هەندێک پارت بەڵام لە بەرژەوەندیی گەلێک پارت یان فرەییی گروپەکاندا بێت. بە ئاخاوتنێکی سادە، پێداچوونەوەیەک بنیادنەرە، ئەگەر و تەنها ئەگەر هەڵسەنگاندن بۆ بابەتەکە بکات لە ڕوانگەی گروپێکی زیاترەوە نەک کەمتر.

چاوپێکەوتن و پۆرتریت بە سادەیی سەبارەت بە کەسێک یان بابەتێکی تایبەتن، لەبەر ئەوە لە جەوهەردا لە بەرژەوەندیی تاکێک یان گروپێکن، هەرچەندە گرنگن، ئەگەر و تەنها ئەگەر وێنای بابەتێکی فەلسەفە یان مێژوو بکەن، لەبری پێگەی سیاسەتمەدارانی سەردەمی نوێمان. هەروەها ئەوان لە پێشکەوتنە زانستییەکان، ئافراندنی هونەری و ئەدەبیدا لەم ڕۆژگارەدا بەسوودن.

وابەستەییی ڕەهای ڕۆژنامەنوسێک دەیگۆڕێت بۆ تاکێکی بێلایەن لە کۆمەڵگەدا. کەواتە هیچ تاکێکی سەربەخۆش ناکرێت هەبێت، لەبەر ئەوە دەبێت ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ناوەڕۆکی دەقەکەیەوە یان ناڕاستەوخۆ بە بەکارهێنانی پێکهاتەی فۆرماتەکانی سەرەوە بەشداری لە ململانێی گروپەکاندا بکات. کەواتە وابەستەییی ڕۆژنامەنوسێک دەبێت بۆ فرەگروپ یان تەنانەت سەرجەم ململانێی گروپەکان بێت لەبری کەسێکی بێلایەن. ئامانجی بەکۆمەڵی کۆمەڵگەی جیهانی وەک ڕێبەریی شارستانیەت بەرەو ڕاستیی پوخت لە ڕێگەی زانست و زانیاریی پوختەوە پێناسە کراوە. ڕۆژنامەنوسێکی لەو شێوەیە دەتوانێت گواستنەوەی داتا، زانیاری و مەعریفە لە بەرژەوەندیی هەمواندا خێراتر بکات لەبری پڕوپاگەندەکارێکی ڕەق لە بەرژەوەندیی پێگەی گروپە زاڵەکاندا.

بەڵام سەرجەم فۆرماتەکان دەکرێت کەم یان زۆر دەستکاری بكرێن، چ لە ناوەڕۆکدا بێت، یان لە پێکهاتەی فۆرماتەکەدا. هەردووکیان پێکەوە دەکرێت دەستکاری بكرێن، ئەگەر ڕاگەیاندن سەر بە پارتەکانی گروپە زاڵەکان بێت. گروپە زاڵەکان لەلایەکەوە بەدوای باشترین فۆرمات و تەکنیکەکاندا دەگەڕێن بۆ دەربڕینی باڵادەستیی خۆیان، بەڵام لەلایەکی ترەوە ناوەڕۆکەکە تەنها لە بەرژەوەندیی ئەواندایە.

ئەم ڕاگەیاندنە بە توندی لەژێر کۆنترۆڵی گروپە زاڵەکان، سیاسەتمەداران و سەرمایەدارانی دوێنێ تا وەبەرهێنەرانی ئەمڕۆدایە. بەم جۆرە ئەوان ڕاگەیاندن دەگۆڕن بۆ پڕوپاگەندە، ئەگەرچی پڕوپاگەندە ئیتر ڕاستەوخۆ لە بەرژەوەندیی یەک گروپدا نییە و لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا گەشەی کردووە، بەڵام ناڕاستەوخۆ لە بەرژەوەندیی ئەو گروپانەدایە.

شیکارییەکانی پڕوپاگەندەی نازی نیشانی دەدەن کە تەنها لە بەرژەوەندیی نەژادی ئەڵمانی و سپێرماتیزمی ئەو گروپەدا بووە. شیکارییەکانی پڕوپاگەندەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ٢٠٣

لەلایەن خوسرەو ٢٠٣

هۆلیوودیش لایەنگری گروپێکی جوگرافی بوو لە ناو سنوورەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و تۆوەکەیاندا. پڕوپاگەندەی سۆڤیەتیش لایەنگری ئەو گروپە جوگرافییە بوو و بەتایبەتیش لایەنگری تۆوی ڕووسی بوو لە ناو سنوورەکانیدا. ڕاگەیاندنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی لە ئێران، نقومی پڕوپاگەندەیەکی ئایینیتر بووە، کە پڕوپاگەندەکەی نەەک تەنها نەریتە ئایینییەکان، بەڵکو تەنانەت دژە-زانیاری، دژە-زانست، دژە-هۆشیاری و بەم پێیەش دژە-شارستانییەتی لەخۆگرتووە.

لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا، ئاوێتەبوونی هونەرەکان و ڕاگەیاندن لایەنگری تۆوی ئەفریقییە وەکو پاڵنەرێکی سیاسی (نەفیی ڕەها) لە دژی ناستیزم، و ئەوان لەسەر هەر پۆستەرێک یان لە هەر سینەمایەکدا ئامادەییان هەیە. ئەوان لەسەر بنەمای سروشتی ئاژەڵیی غەریزەی سێکسی دەخرێنە ڕوو، لەبەر ئەوە نێرە ڕەشپێستەکان لەگەڵ مێیینەیەک لە هەر کۆمەڵگەیەکی تردا دەخرێنە ڕوو، بە کردەیی بە شێوەیەکی سێکسی. گروپە نەتەوەییەکانی تر لەسەر گۆی زەوی تەنها دەتوانن بینەر بن.

تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەموچاوی ڕاستەقینەی ڕاگەیاندن و هونەرە نەریتییەکانیان ئاشکرا کردووە. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ڕێگەی بەکۆمەڵ دەگرنە بەر و پێچەوانەی ڕاگەیاندنی پڕوپاگەندەیی نەریتیین. لە ڕاستیدا لە بری ئارەزووەکانی گروپێکی زاڵ، هەموو گروپەکان دەگرێتەوە. بۆیە نەفییەکانی نیۆ-فاشیزمی لەسەر بنەما سێکسییەکان خێراتر کرد، کە ڕاگەیاندنی نەریتی بە ڕاگەیاندنی درۆزن یان ڕاگەیاندنی نادروست ناودەبات. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە ڕاگەیاندنی گروپییە لە بەرژەوەندی گروپە زاڵەکاندا، لەبەر ئەوە لە ڕاستیدا ئەو گروپانە خاوەنی ئاژانسەکانی ڕاگەیاندنن.

ئەو ڕاگەیاندنە بە ناوۆکی پڕوپاگەندەییی خۆیەوە، داواکارییەکانی ئەو ژێر-گروپانە لە کۆمەڵگەی جیهانیدا دەپێکێت، کە دەچێتە ناو ململانێوە لەگەڵ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وەکو شێوازێکی بەکۆمەڵتر. هەوڵی زۆر لەلایەن سیاسەتمەدارانی هەردوو باڵی چەپ و ڕاستەوە هەیە بۆ سنووردارکردنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان یان خستنە خزمەتی ئاژانسەکانی ڕاگەیاندن و پڕوپاگەندەی خۆیانەوە بە کردەیی.

پۆڕنۆگرافی بەشێکی بازرگانییە کە لە فیلم و ڤیدیۆ جیاکراوەتەوە. سروشتی ئاژەڵیی غەریزەی سێکسی دەخاتە ڕوو، بەڵام تەنها بۆ خۆشی. پۆڕنۆگرافی یەکێکە لە باشترین بازرگانییەکان، کە زۆر کەس لە ڕێگەیەوە دەوڵەمەند بوون. لە لایەکەوە دەروونناسیی گروپەکان و غەریزەی زۆربوونی گروپەکانی تێکداوە، و لە لایەکی ترەوە تاکەکانی لە ئاستی جیهانیدا وێران کردووە، لەبەر ئەوە نێرە ئەفریقییەکانیش وەکو بەکارهێنانی سێکسی بۆ هەموو مێیینەکان لە ئاستی جیهانیدا دەنوێنێت. پۆڕنۆگرافی هەروەها فێمینیزمی بەڵغانی (slut-feminism)ی لە فێمینیزم جیاکردۆتەوە. گروپی نێرینە لەلایەن فێمینیزمی بەڵغانییەوە لە سەرانسەری جیهاندا سووک سەیر دەکرێت.

بۆیە نیۆ-ناسیزم و نیۆ-فاشیزم وەکو پەرچەکرداری سیاسی (نەفی) لە خۆڵەمێشی سیستمە هەرەمییەکانی پێشووەوە هەڵدەستنەوە بۆ پاراستنی گروپەکانیان بە تۆوی خۆیان. بۆیە ئەوان دەچن بۆ ڕاگرتنی...

لەلایەن خوسرەو ٢٠٤

دەرزیلێدانی تۆو بۆ ناو کۆمەڵگاکانی خۆیان، ئەگەرچی ڕێگەیان پێدراوە تۆو بپڕژێننە ناو کۆمەڵگاکانی تر، کە ئەمەش بە هەمان شێوە لەسەر سروشتی سەرەتایی ئاژەڵییە. بۆیە پێویستە میدیایەکی چاکسازیبکراو لە تەنیشت میدیای کۆمەڵایەتیدا هەبێت بە قازانجی هەموو گروپەکان لەسەر ئاستی جیهانی. هونەرەکان و بەم شێوەیەش میدیا پێویستە لەناو دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا بە شێوەیەکی کۆمەڵیی گەشە بپۆڕن، لەبری ئەوەی ببنە هۆی ململانێی ئاسۆیی، جەنگەکان و تەنانەت کۆمەڵکوژییەکانیش. هونەر و میدیا لە ڕاستیدا لە کلتور و ژێر-کلتورەکانەوە سەرهەڵدەدەن، بەڵام پێویستە بەرەو خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکەی خۆیانیان ببات کە بریتئیە لە یەکپارچەیی کلتوری-جیهانی و بەم شێوەیەش شارستانیەت.

هونەرەکان و بەتایبەتی فیلم پێویستە فرە-پاڵەوان گەشە پێبده‌ن، لەبری تەنها یەک پاڵەوان. پێویستە پێشکەشکردنێکی نێودەوڵەتی بە فرە-پاڵەوانەکان ببەخشن، یان باشترە بڵێین پێشکەشکردنێکی نێوان-گروپییان پێ ببەخشن لە گەشەی لۆجیکیی ململانێی گروپەکاندا بۆ خزمەتکردنی فرەیی، فرە-کلتوری و بەم شێوەیەش شارستانیەت.

ململانێی گروپەکان واتا ئەوەی کە پێشتر لە چەمکەکەوە تێگەیشتوویت و هەرسکراوە. بەواتای ململانێی نێوان دوو گروپ یان زیاتر دێت، لە تاکەکانەوە تا کۆمەڵگاکان. گروپی بنەڕەتی بریتییە لە تاک یان یەک کەس.

هیگل دیالێکتیکی وەک پێکهاتە و ڕێبازێکی فەلسەفی لە فەلسەفەی یۆنانی کۆنەوە گەشە پێدا. ئەو دیالێکتیک وەک تێز (Thesis) کە کردەوەیەکە وەسف دەکات، پاشان ئەنتی-تێز (Antithesis) کە پەرچەکردارە دژی، و ئەنجامی ئەو ململانێیە بریتییە لە سەنتێز (Synthesis)، کە سەنتێز بەرهەمێکی نوێیە لە شێوە خاوەکەیدا یان دەرئەنجامێکی زمانەوانی هەردووکیانە وەک ئەنجام. بۆیە:

$(Thesis+Antithesis= Synthesis)$

سەنتێز دیسانەوە دەبێتەوە بە تێزێک و هاوکێشەکەی سەرەوە بە بەردەوامی دووبارە دەبێتەوە. بەڵام کەموکوڕی هاوکێشەکەی هیگل تێگەیشتنی خاوە لەبری یەکخستنی تایبەتمەندییە هاوبەشەکان لەناو سەنتێز، تێز و ئەنتی-تێزی جیاوازدا، کە لە یەک کاتدا لە نێوان گروپ و ژێر-گروپەکاندا ڕوودەدەن.

با گریمانە بکەین کە گروپی تاکێک ڕووبەڕووی گروپێکی تری یەک کەسی دەبێتەوە و هاوسەرێک یان خێزانێک پێکدەهێنن. هر یەکێکیان ململانێ دەکات بۆ زاڵبوون بەسەر ئەوی تردا لەپێناو پێداویستییە هاوبەشەکانیان. ئەم ململانێیە لە غەریزەکانەوە سەرهەڵدەدات کە دەبێتە هۆی کۆکردنەوەیان پێکەوە. هر ململانێیەکی ئاسۆیی یان ململانێ بۆ زاڵبوون بەسەر یەکتردا، لە دابەشکردنی کارەکانی ماڵ و هتددا دەبینرێت.

لەلایەن خوسرەو ٢٠٥

دیالۆگ و گفتوگۆ، و لە کۆتاییدا ڕێککەوتنێک وەک ئەنجام لەو شتانەی لە نێوانیاندا هاوبەشن. تا ئەو کاتەی ململانێکە لە نێوان تاکەکاندا بێت، هەڕەشەیەکی گەورەی لەناوبردن نییە، مەگەر تەنها لە ڕووداوە دەگمەنەکاندا. بۆیە پاش تێگەیشتنی نێوان پێگە-نەفییکردن، یەکپارچەیییەک دێتە ئاراوە. ئەمەش جەوهەری پێکەوەژیان یان ژیان لە کۆمەڵگەیەکدا پێکەوە، کە هاوکات پێشکەوتنی ستوونیی ململانێی گروپەکانیشە. ئەو جووتانە پێویستیان بە کەسانی تر لە دەوروبەری خۆیان هەیە، بەم شێوەیە گوندێک یان شارێک و پاشان نەتەوەیەک پێکدەهێنن. یان ئایینێک لەگەڵ ژێرگروپەکانیدا وەک مەزهەبەکان، لەگەڵ پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی تردا.

بە ئاشکرا دەکرێت ئەو گروپانە وەک نەتەوەکان یان ئایینەکانی مرۆڤەکان ببینرێن. ململانێی گروپەکان لە سروشتە پەتییەکەیدا دەکرێت لە نێوان گروپەکانی جۆرە جیاوازەکاندا ببینرێت، وەک گورگ و مەڕ یان مار و بەق. بەڵام ئەوە ململانێیەکی ئاژەڵبنیاتە.

ململانێی جۆرەکان لە نێوان مار و بەق و ئاژەڵەکانی تردا دەکرێت شیکاریی بۆ بکرێت. مارەکان بەق دەخۆن. بەقەکان مێش دەخۆن و مێشەکانیش تەرمی مردووی لاشەی مرۆڤ دەخۆن، و هتد. بەڵام مرۆڤ لە ململانێی جۆرەکان لە نێوان ئاژەڵاندا لە سروشتە پەتییەکەیدا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە. هەموو شتێک لە ژێر کۆنتڕۆڵی مرۆڤدایە/دەکرێت بێت، وەک چۆن بە ڕوونی دەشبینین/ڕاڤەی دەکەین.

ململانێی گروپەکان لە نێوان مرۆڤەکاندا زۆر ڕوونترە، لەبەر ئەوەش لە مێژوودا جەنگی ئەوەندە زۆرمان هەبووە بۆ گەلێک نەفییکردنی ڕەهای جیاوازی ململانێی گروپەکان، وەک لە نێو ئایینەکان، جوگرافیا، نەتەوەکان، و هتد. جەنگەکان ئەنجامی ململانێ ئاسۆییەکان بوون کە لە پێگە و نەفییکردنی ڕەها پێکهاتبوون لە شوێنی پێگە و نەفییکردنی دیالێکتیکی. ئەو پێگە-نەفییکردنە ڕەهایانە یان بوونە هۆی جینۆساید و سڕینەوەی یەکێک لە لایەنەکان، یان بەرەبەرە گەیشتنە پێگە-نەفییکردنێکی دیالێکتیکی.

تاقە ململانێی ڕەها و دیار لە مێژوودا بریتییە لە کۆی ئەو ململانێیانەی بەسەر جەستەی مێژووەوەن (ستوونی لە کاتدا)، لەبەر ئەوە تەنها ململانێی گروپەکان بوونی هەیە. ئەوەندەی پێی بزانین تا سەردەمی هاوچەرخ زۆر قووڵە لە مێژوودا. لە سومەرییە کۆنەکان، ئاشوورییەکان، میسرییەکان، مادەکان، پارسەکان، یۆنانییەکان، ڕۆمانییەکانەوە، تا ململانێی هاوچەرخی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ڕووسیا لەسەر ئاستێکی جیهانی، یان ململانێی تبتییەکان و چین، یان ململانێی مێژوویی نێوان کورد و سەرکوتکەرە فرەکانیان وەک تورک، پارس، و عەرەب، کە هەمیشە لە ململانێیەکی ئاسۆیی و وێرانکەردا بوون لە شوێنی ململانێی گروپەکانی دیالێکتیکی لەسەر بنەمای کلتوور، زێدە لە هەموو ململانێ ئاسۆییەکانی تر لە سەرانسەری جیهاندا. و ئەو ململانێیانە هەموویان لە پێگەیەکی ئەرێنیی (سەلمێنەر)ی زاڵ و نەفییکردنی ڕەهای...

لەلایەن خوسرەو ٢٠٦

ژێردەستە کراو. بۆیە ململانێ ئاسۆییەکان ئەنجامی ململانێی ئەستوونیین.

ململانێ، کە جەوهەری مێژووە، هەرگیز نەوەستاوە و کۆتاییشی نایەت، بەڵکو لە ناو دیالێکتیک و کەلتوردا ئاوێتە بووە. دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان واتە تەواوکاری و یەکپارچەییی ئەو گروپانە لە ڕێگەی کاتەوە (بە شێوەیەکی ئەستوونی).

بۆ نموونە؛ کورد لە ململانێیەکی گروپەکاندا (نەتەوەیی)دایە لەگەڵ فارس، عەرەب و تورکەکاندا. ململانێکە ڕوونە، لەبەر ئەوەش میلیشیا کوردییەکان (پێشمەرگە) لە دژی سوپای نەتەوە ناوبراوەکان دەجەنگن. هەمان ململانێی نەتەوەیی گروپەکان لە نێوان ئیتالی، ئەڵمانی، فەرەنسی و ڕیترۆ-ڕۆمانەکاندا لە سویسرا بەردەوامە. ئەمە ململانێیەک نییە بە چەک بەڵکو بە هۆکارە نەرمەکانی ئابووری، ئەدەبیات، ئایین و هتد. بەم شێوەیە ململانێیەکی کەلتورییە کە ڕێڕەوێکی لۆژیکی دۆزیوەتەوە. ئەم ململانێیەی نەتەوەیی گروپەکان بە شێوەیەکی کەلتوری و زمانەوانی دیارە، کە تێیدا هەر گروپێک دەوێت زانستی زیاتر یان ئەدەبیاتی زیاتر وەک شیعر یان فەلسەفە بەرهەم بهێنێت. ئەوان لەم بوارانەدا لە ململانێدان، بەڵام لە یەکترەوە فێر دەبن، کە ئەمەش واتە لێکنزیکبوونەوە یان تەواوکاری. ئەمە ململانێیەکی نەرمە لەسەر پێگەی دیالێکتیکیی جێگە-نەفیکردن (position-negation).

بۆیە یەکگرتنەوە و تەواوکاریی گروپەکان لەو ململانێیانەدا بەرهەمی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە، بەم هۆیەوە ئێمە ململانێی گروپەکانمان لە کوردستان و سویسرا بەراورد کرد.

ململانێی ئایینی لە نێوان میثراییزم (دوپاتکراوە لە شێوەی زەردەشتیزم و مەزدایەسنا) و سامییەت (جوداییزم، ئیسلام) خاوەنی هەمان دیالێکتیکە، بەڵام مەسیحییەت تێکهەڵکێشێکە لە میثراییزم و سامییەت.

عەنسورەکانی میثراییزم (ئاو، خاک، با، ئاگر) لەلایەن فەیلەسوفە سەرەتاییەکانی یۆنانەوە وەک ثالیس، ئاناكسیمینیس و ئاناكسیماندەر شیکارییان بۆ کراوە و ئەوان بنەمای زانستیان داڕشت و دامەزراند. میثراییزم هەروەها بەرەو هیندستان و ڕۆژهەڵات گەشتی کردووە وەک میترا بەڵام تەنها بە شێوەیەکی ڕۆحی، بەڵام ئایینی یۆنانی کۆن لەسەر ئایینی میسڕی سەر بە سیستەمی دە-خوداکە و هتد بنەماڕێژی کرابوو. ئایینە سامییەکان کاریگەریی خۆیان بڵاوکردەوە، بۆیە پەلاماردەر بوون و بە پلەی یەکەم بە شمشێر بڵاودەبوونەوە.

ئەم ململانێیانەی گروپەکان هێشتا بەردەوامن بەڵام بە جەنگی کەمترەوە و لە ڕاستیدا بە تەواوکاریی زیاترەوە لە ڕێگەی پێگە-نەفیکردنی دیالێکتیکی لۆژیکیتر لە جیاتی پێگە-نەفیکردنی ڕەها. پێگە-نەفیکردنی ڕەهای سروشت کە لە بوونی فیزیکی، بیۆلۆجی و بیرکارییانەدا سەلمێنراوە، گەشە دەکات بۆ جێگیرکردن-نەفیکردنێکی لۆژیکی (affirmation-negation)، کە لە بەرژەوەندیی پێکەوەژیاندایە.

لەلایەن خوسرەو ٢٠٧

ململانێی ئایینیش بە وردەکارییەوە لە نێوان ئیسلام و مەسیحیەتدا دیارە، ئەگەرچی هەردووکیان لە هەمان ڕەچەڵەکەوەن، بەڵام ئەوان ژێرگروپی بچووکترن لە ناو گروپێکدا. بە کورتی، ململانێی گروپەکان هەرگیز کۆتایی نایەت، بەڵکو تەنها گروپەکان لە دوای لێکتێگەیشتن لە یەکتر نزیک دەبنەوە یان تێکەڵ دەبن، کە ئەمەش پۆزسیۆن-نیگەیشنێکی (position-negation) دیارە لە ناو دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا.

دیالێکتیک واتە: A و B هاوبەشییەکیان لە Cدا هەیە. D و E هاوبەشییەکیان لە Fدا هەیە. پاشان، دوو هاوبەشییەکەی C و F هاوبەشییەکیان لە Gدا هەیە. G و هاوبەشییەکی تر هاوبەشییەک لە یەکتردا دەدۆزنەوە و ئەمەش دەبێتە هۆی بێکۆتایی بیرکارییانە یان تەواوبوونی فەلسەفیی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان.

(تێبینی: تێکردنەکان بۆ ناو کۆمەڵگەکان و بۆ ناو کۆمەڵگەی جیهانی ئاسۆیین و هەروەها دەبنە هۆی زیانی ئاسۆیی بۆ دیالێکتیکی ململانێی ئەستونیی گروپەکان. بۆ نموونە، جەنگەکانی مێژوو زۆرتر لە سەردەمی کۆڵۆنیالیزمدا تا پەرچەکردارە ڕقئامێزەکان لە شێوەی نەفیبوونی ڕەهای نیۆ-نازییەکان لە ئێستادا، کە پەرچەکرداری تێکردنی ئەفریقییە ڕەشپێستەکانە بۆ ناو هەموو کۆمەڵگەکان. ئەو تێکردنانە هێشتا بەشێکیان لە ململانێی گروپەکاندا نەدۆزیوەتەوە، و کاتی دەوێت تا کۆمەڵگەکان هەزمی دەکەن و بەم شێوەیە ململانێی کلتوری بە قووڵی و بە شێوەیەکی ئەستونی ڕوودەدات).

باڵادەستی وەک ناووکی ململانێ مێژووییەکانی گروپەکان

تاکێک لە سەردەمی کۆن یان ئێستادا لەلایەن پێداویستییەکانییەوە وەک خۆراک، نیشتەجێبوون، سێکس و هیترەوە ئاڕاستە کراوە. تاکێکی تریش هەمان پێداویستیی هەبووە. ئەو دوو تاکە لە پێداویستییە هاوبەشەکاندا کۆدەبنەوە. ئەوە ڕاستە کە ئەوان بە تەنیا بۆ پێداویستییەکانی خۆیان ململانێ دەکەن، بەڵام بۆ پێداویستییە هاوبەشەکانیشیان بە هاوبەشی و بە کۆمەڵ ململانێ دەکەن، ڕەنگە وەک خێزانێک یان تەنانەت هۆزێک. خێزانەکانیش پێداویستییەکی هاوبەشیان هەیە کە هەموویان ململانێی بۆ دەکەن لە...

لەلایەن خوسرەو ٢٠٨

هاوبەش. بۆیە کۆمەڵگەیەک شێوەڕێژ دەکات، ئەگەر بە شێوەیەکی ستوونی لە شارستانیەت تێبگەین.

هەر تاکێک دەیەوێت لە کۆمەڵگەی وەهادا ڕزگاری بێت و بمێنێتەوە. ئەو تاکانە پێویستیان بەوەیە زاڵ بن بەسەر شوێنەکە (قەڵەمڕەو) و کەلوپەلەکانیدا (ماددی) وەک بەهای ناچالاک، لە پلەی یەکەمدا بۆ مانەوە لە ژیاندا، لە پلەی دووەمدا بۆ بەرهەمهێنانی بەهای چالاک.

هەر کاتێک کۆدەبنەوە، جەوهەری زاڵبوونیشیان تێدایە. بەم شێوەیە زاڵبوون گەشە دەکات بۆ زاڵبوونێکی بەکۆمەڵ لە شێوەی گروپێکدا. زاڵبوون پلەبەندی لە نێوان دوو کەسدا دروست کردووە، پاشان لە خێزانێکدا، و لە کۆتاییدا بۆ کۆمەڵگەیەک.

بۆیە پلەبەندییەکان لە مێژوودا هاوتەریب لەگەڵ گەشەی گروپەکان بە شێوەیەکی ستوونی گەشەیان کردووە. ئەوان کێشەن و لە هەمان کاتدا سوودێکیشن لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا. ئەوان دەبنە هۆی ململانێی ئاسۆیی بۆ شوێن، لەبەر ئەوە ئەوان لە جەوهەری زاڵبوونەوە هاتوون. دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان لەسەر بنەما لۆجیکییەکەی خۆی بە هێواشی بەرەو زاڵبوونێکی دادپەروەرانە-تا-یەکسان لە نێوان تاکەکان و تەنانەت لە نێوان گروپەکاندا دەبات.

پلەبەندیی پێداویستییەکانی ماسلۆ لە سەر ڕوودا:

پلەبەندییەکی بەناوبانگی پێداویستییەکان لەلایەن ئەبراهام ماسلۆوە هەیە، کە پێداویستییەکانی تاک لەسەر ڕوو شیکار دەکات، بەڵام هەندێک جار دەست لە قووڵاییش دەدات، ئەگەرچی بەشی پێویست داینامیکی نییە.

پلەبەندیی پێداویستییەکانی ماسلۆ، کە بە زۆری وەک هەرەمێک وێنە دەکێشرێت، تیۆرییەکی دەروونناسییە کە لە ساڵی ١٩٤٣دا پێشنیار کراوە. تیۆرییەکە پێشنیاری ئەوە دەکات کە مرۆڤەکان بە هۆی پلەبەندییەک لە پێداویستییەکانەوە هاندەدرێن، کە بە زۆری لە شێوەی هەرەمێکدا ڕێکخراون. بەپێی ماسلۆ، مرۆڤەکان هەوڵ دەدەن پێداویستییە ئاست نزمەکان پڕبکەنەوە پێش ئەوەی بەرەو پێداویستییە ئاست بەرزەکان بڕۆن.

هەرەمەکە لە پێنج ئاستی پێداویستی پێکهاتووە، لە سەرەتاییترین پێداویستییەکانەوە بۆ ئاڵۆزترین پێداویستییەکان:

١. پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکان: ئەمەنە بنەڕەتیترین پێداویستییەکانن کە بۆ مانەوە لە ژیاندا پێویستن، وەکو هەوا، ئاو، خۆراک، پەناگە، و خەو. ئەم پێداویستییانە دەبێت یەکەمجار دابین بکرێن، چونکە بۆ بەردەوامبوونی ژیان پێویستن.

٢. پێداویستییەکانی ئاسایش: کاتێک پێداویستییە فیزیۆلۆژییەکان پڕدەکرێنەوە، تاکەکان بەدوای ئاسایش و دڵنیاییدا دەگەڕێن. ئەمەش ئاسایشی کەسی، دڵنیایی دارایی، تەندروستی، و پاراستن لە زیانی جەستەیی و دەروونی دەگرێتەوە.

٣. پێداویستییەکانی خۆشەویستی و ئەندامێتی: دوای ئەوەی پێداویستییەکانی ئاسایش دابینکران، مرۆڤەکان ئارەزووی پەیوەندی کۆمەڵایەتی، خۆشەویستی، و هەستی پەیوەستبوون دەکەن. ئەمەش پێکهێنانی پەیوەندییەکان، دۆستایەتییەکان، و بوون بە بەشێک لە گروپە کۆمەڵایەتییەکان یاخود کۆمەڵگاکان دەگرێتەوە.

لەلایەن خوسرەو ٢٠٩

٤. پێداویستییەکانی ڕێزگرتن: کاتێک پێداویستییە ئاست-نزمەکان تێر دەکرێن، تاکەکان هەوڵ دەدەن بۆ ڕێز لەخۆگرتن و ناساندن. ئەمەش بریتییە لە بەدەستهێنانی ڕێز لە کەسانی ترەوە، بەدەستهێنانی سەرکەوتن، و گەشەپێدانی وێنەیەکی ئەرێنی بۆ خود.

٥. خود-بەدیهێنان:

لە لوتکەی هەرەمەکەدا خود-بەدیهێنان هەیە، کە نوێنەرایەتی بەرزترین ئاستی پۆتانسێلی مرۆڤ دەکات. ئاماژەیە بۆ پێداویستی گەشەی کەسی، خود-تێرکردن، و بەدیهێنانی تەواوی پۆتانسێلی مرۆڤ. تاکە خود-بەدیهاتووەکان پاڵنەریان هەیە بەهۆی ئارەزوویەک بۆ گەشەی کەسی و بەدواداچوون بۆ ئامانجە واتادارەکان.

ماسڵۆ پێی وابوو کە تاکەکان بە شێوەیەکی سروشتی بەرەو سەرەوەی هەرەمەکە پێشدەکەون، بەوەی پێداویستییە ئاست-نزمەکان وەک بنەمایەک خزمەت دەکەن بۆ پێداویستییە ئاست-بەرزەکان. بەڵام، هەروەها دانی بەوەشدانا کە هۆکارە دەرەکییەکان، وەک ژینگە و بارودۆخەکانی ژیان، دەتوانن کاریگەرییان هەبێت لەسەر ڕیزبەندی و ئەو ئاستەی کە ئەم پێداویستییانەی تێدا تێر دەکرێن.

گرنگە تێبینی ئەوە بکرێت کە هەرچەندە تیۆرییەکەی ماسڵۆ کاریگەر بووە لە دەروونناسی و بوارەکانی تردا، بەڵام لە دینامیکییەتەکەیدا هەڵەی تێدایە. هەرەمەکە لەوانەیە هێندەی ئەوەی وێنا کراوە ڕەق نەبێت و تاکەکان لەوانەیە لە یەک کاتدا بەدوای چەندین پێداویستیدا بگەڕێن لە ئاستە جیاوازەکاندا.

لە لایەکەوە زۆربەی هونەرمەندان و نووسەران لە ڕووی مێژووییەوە برسی بوون و تەنانەت بێماڵ بوون، کە خود-بەدیهێنان لە دوای هەموو پێداویستییەکانی ترەوەیە بەپێی ماسڵۆ. لە لایەکی ترەوە، هەندێک گروپ تەنها بەدوای خۆراکدا دەگەڕێن لە زۆربەی کۆمەڵگەکانی گۆی زەویدا، بەڵام خۆشەویستی، خێزان و هاوڕێیان هەیە کە لە ئاستی سێیەمدایە.

بزووتنەوەی زۆر دەگمەن هەیە لە پێداویستییە ئاست نزمەکانەوە بۆ پێداویستییە ئاست بەرزەکان، لەبەرئەوەی گروپی زاڵ پێشتر ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی خستووەتە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیەوە، و بەم جۆرەش زۆرینەی کۆمەڵگەی جیهانی دەبێت بەهای-چالاکی کارەکەی و تەنانەت بەهای پاسیڤی زەوییەکەشی بدات لە پێناو برسێتییەکەیدا. پاشان زۆرینەی کۆمەڵگەی جیهانی لە یەکەم ئاستی نزمی پێداویستییە فیسیۆلۆجییەکاندا دەمێنێتەوە، کە بە پلەی یەکەم خۆراک و نیشتەجێبوون لەخۆدەگرێت.

خۆشەویستی و سەرپەرشتیاریش لەگەڵ مرۆڤدا لەدایک دەبن و ڕەگیان داکوتیوە لە غەریزەی سێکس و کۆمەڵایەتیدا. پاشان ئەوان دێنە هێڵی یەکەمەوە.

هەرچەندە ئەم هەرەمی پێداویستییانە سەفسەتەیەکی ڕووکەشە لە بەرژەوەندی گروپە زاڵەکاندا، بەڵام ئاستی چوارەمی هەیە لە پێداویستییەکانی ڕێزگرتن، کە ناساندن، وێنەی-خود، و بەدەستهێنانی سەرکەوتن لەخۆدەگرێت. هەرچەندە ئەم ئاستەی پێداویستییەکان بەرکەوتەی زاڵبوون دەبێت وەک هۆکارێکی یەکلاکەرەوە لە ڕووکەشەوە، بەڵام نەک وەک ململانێیەکی شاراوەی تاکێک لە غەریزەکانەوە لە قۆناغێکدا یان وەک ململانێی مێژوویی مرۆڤەکان.

بۆیە زاڵبوون وەک هۆکارێک بۆ بەدەستهێنانی خاک و داگیرکردنی شوێن لە غەریزە شاراوەکانەوە سەرهەڵدەدات، بەتایبەتی غەریزەی سێکس بەڵام زۆرجار زاڵبوون بەسەر گەڕان بەدوای-خۆراکدا.

لەلایەن خوسرەو ٢١٠

زاڵبوونی ئاسۆیی:

زاڵبوون جێبەجێ کراوە لە ڕێگەی کۆکردنەوەی خۆراک، ماددەکان و پێداویستییەکانی تری مرۆڤ بە ئاماژەدان بە شوێن. بۆیە تاکێک هەوڵ دەدات زاڵ بێت بەسەر ئەو خاکەی دەوروبەری خۆیدا بە شێوەیەکی ئاسۆیی. ڕووکەشی زاڵبوون، کە کۆکردنەوەی سەرمایەیە، ناونرا سەرمایەداری، کە لەلایەن ئادەم سمیسەوە پشتیوانی دەکرا بەڵام لەلایەن کارل مارکسەوە دژایەتی دەکرا.

بەڵام ئامانجی کۆکردنەوە بریتییە لە بوون، کە ئەویش لە قووڵاییدایە. سەرمایەداری هێشتا وەک گروپێک لە کۆمەڵگەی جیهانیدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوان وردە وردە دەگۆڕێن بۆ وەبەرهێنەران. مارکس ئامرازەکانی بوونی وەک زەوی و ماددە (بەهای پاسیڤ) دۆزیبووەوە، کە پێویستن بۆ تاکەکان و هەروەها گروپەکانیش. بەڵام نەیتوانی پاڵنەری بوون بدۆزێتەوە، کە بریتییە لە کاریگەری و زاڵبوون لە ڕێگەی ئەو ئامراز و ماددانەوە. زێڕ، پارە، بەها، و نرخ هەموویان ئامراز و هۆکارەکانی کۆکردنەوەن و شیکردنەوەیان بابەتێکی ئابوورییە کە لە سەرەوە ڕوونکراوەتەوە.

بۆیە بە شیکردنەوەی ئابووری ئێمە بەرەو چەواشەکارییەکی فەلسەفی و درۆینە دەڕۆین، جگە لە چوونە سەر ڕەگەکە، کە پاڵنەرەکەی غەریزەکانن، بەتایبەتی غەریزەی سێکس.

فاکتی زاڵبوون لە خراپترین حاڵەتیدا دەبێتە هۆی لەناوبردن، یان لەلایەن تاکێکەوە ئەنجام دەدرێت وەک کوشتنێک، یان جینۆسایدی گروپێک، کە بە ڕوونترین شێوە لەلایەن تورکەکان و ئەڵمانییەکانەوە لە مێژووی مۆدێرندا ئەنجام دراوە. بەڵام لەناوبردنی گروپێک لەلایەن گروپێکی ترەوە ڕەگی لە مێژوودا هەیە، کە لە مێژووی کۆندا ئاسایی بووە.

دووەم خراپترین فۆرمی زاڵبوون دەرکردنی گروپێکە وەک دەرکردنی یۆنانییەکان لە خاکەکەیان لەلایەن تورکەکانەوە لە مێژووی مۆدێرندا. دەرکردن هێشتا زۆر باوە لە سەرتاسەری جیهاندا، بەڵام زۆرتر کوردەکان لە هەر چوار وڵاتەکەدا، تامیلەکان لە سریلانکا، تیبەتییەکان و فەلەستینییەکان ڕووبەڕووی بوونەتەوە. دەرکردن هەندێک جار بە فۆرمی دوورخستنەوەش دەبێت، لە حاڵەتێکدا کە دەرکراوەکە بیەوێت بگەڕێتەوە بۆ خاکی ڕەسەنی خۆی.

مرۆڤەکان وەک تاک دەتوانن زاڵ بن بەسەر ماددە، زەوی و هەرچییەک کە ماددەیە یان هەرچییەک کە پەیوەندی بە شوێنەوە هەیە. بەڵام تاکەکان ناتوانن زاڵ بن بەسەر کاتدا، چونکە تێکڕای تەمەنی مرۆڤایەتی لە نێوان ٦٠-١٠٠ ساڵدایە. سێنیکا، فەلسەفە-خوازی ڕۆمانی کۆن لە وتارە ڕەوشتییەکەیدا بە ناوی «ژیان زۆر کورتە» ئارگیومێنت دەکات دەربارەی زاڵبوونی ئاسۆیی کات و کورتیی تەمەن، هەروەک مامۆستاکانی ستۆیسیزمی یۆنانی بەتایبەتی ئیپیکۆر. بەڵام ئەو زاڵبوونی ئەستوونی گروپەکانی لە ڕێگەی خوێن و

لەلایەن خوسرەو ٢١١

سپێرمەوە هەرس نەکردووە کە لە ڕاستیدا زۆربوونی کۆمەڵگەی ڕۆمانییە لە نێوان کۆمەڵگەکانی تردا، و خێزانەکەی خۆیەتی وەک کونسوڵی ڕۆم لە نێوان خێزانە ڕۆمانییەکاندا. بۆیە گروپەکان بە شێوەیەکی ئەستوونی (یان زاڵبوون بەسەر مێژوودا) لە ڕێگەی سپێرم و خوێنەوە زاڵ دەبن بەسەر کاتدا، کە ئەمەش کێشەی زۆر دروست دەکات لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژوو (کات) و لە سەرتاسەری جیهاندا. ئەمە دەرئەنجامی شارستانییەت نییە، چونکە شارستانییەت بە واتای ژیانی-شارستانی، یان پێکەوە-ژیان دێت لە چەمکە پەتییەکەیدا، بەڵکو دەرئەنجامی زاڵبوونە کە لەلایەن غەریزەی سێکسەوە لێی وەرگیراوە.

بۆیە شارستانییەت ئەو ململانێ ئاسۆییانە و نایەکسانییە فڕێدەدات و ڕێگە تەواوکارییەکەی خۆی لە کەلتوورەکاندا دەگرێتەبەر لە قووڵاییدا، پاشان گروپەکان لەسەر ڕووکەشەکەی تێکەڵ دەکات.

مەرکەزییەت و/یان نامەرکەزییەت

مەرکەزییەت بە واتای کۆکردنەوەی زاڵبوون یان دەسەڵات دێت لە سیستەمێکدا، چ سیستەمی پەروەردەیی، یان سیاسی بێت یان هەر سیستەمێک کە پێویستی بە بەڕێوەبردن هەبێت لە نێوان دوو یان چەند تاکێکدا لە گروپێکدا.

گروپێک دەسەڵاتی سیاسی لە سیستەمێکی قوچەکیدا لە دیکتاتۆرێکی ڕەهادا کۆدەکاتەوە بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە هاوبەشەکەیان، کە بوونێکی پارێزراوە، بۆیە ئەوان مافی ژیان و جەستەیان دەدەن بە پاشایەکی مەرکەزی. پاشاکە براوەی ململانێی نێوان تاکەکانی ناو گروپەکە دەبێت و لەوانەیە براوەی ململانێی خاکی نێوان گروپەکەی خۆی و گروپەکانی تری دەوروبەری بێت. ڕێک دوای ئەوە دەبێتە هەڕەشەیەک بۆ هەموو ئەوانەی کە ژیان و جەستەی خۆیان پێداوە لە ناو گروپەکەی خۆیدا. بۆیە ئەندامەکانی تری گروپەکە/کۆمەڵگەکە دەست دەکەن بە وێرانکردنی ئەم سیستەمە قوچەکییە و دۆزینەوەی سیستەمێکی نوێ، کە لە داهاتوودا نابێتە هەڕەشە بۆ سەر ژیان و جەستەیان. ئەو سیستەمە مەرکەزییانە زۆر کاریگەرن لە ڕێکخستن و بەتایبەتی لە جەنگەکاندا، لەبەرئەوەی پشت دەبەستێت بە

لەلایەن خوسرەو ٢١٢

فەرمانێکی خێرای پاشا/سەرکردەکە، بۆ ئەوەی هیچ کات و کارێک بەفیڕۆ نەچێت لە ڕێکخستندا. بەڵام ئەوان گەشە دەکەن بۆ هەڕەشەی بەردەوام بۆ سەر ژێر-گروپەکان و تاکەکانی هەمان گروپ. بۆ نموونە کوردەکان بەشێک بوون لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و لەلایەن سوڵتانەکانەوە بەکارهێنراون بۆ شکستپێهێنان و پاشان دەرکردنی یۆنانییەکان/ئەرمەنییەکان، بەڵام ئێزیدییەکان، عەلەوییەکان یان ژێر-گروپەکانی تری کورد بەردەوام لەلایەن دەسەڵاتی مەرکەزیی سوڵتانەوە سەرکوت کراون و هەندێک ژێر-گروپ تەنانەت بە هاوشێوەی یۆنانییەکان و ئەرمەنییەکان لەناوبراون. مێژووی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی و دەسەڵاتە مەرکەزییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە ئەوروپاش هەمان شتە.

نامەرکەزییەتی سیستەمە سیاسییەکان مێژووییە هەروەها. سیستەمە سیاسییەکان لە سەرکردەی هۆزەکانەوە بۆ پاشا ڕەهاکان دەسەڵاتێکی سیاسیی مەرکەزییان هەبوو، کە سەرکردەی هۆز یان پاشا ڕەهاکە لە سەنتەردا بوو و هەموو بڕیارێک لەلایەن ئەوەوە دەدرا. پاشان سیستەمە ئۆلیگارشییەکان دەسەڵاتیان دابەش کرد لە نێوان چەند پارێزگارێکی بەهێزدا، بەم جۆرەش گروپێک لە ئۆلیگارشەکان لە سەنتەردا بوون و نەک تەنها تاکێکی ڕەها. پاشان کۆمارییەکان ئەنجومەنێکی پیرانی هەڵبژێردراویان هەبوو، بەم جۆرەش دەسەڵات زیاتر نامەرکەزی کرا و گروپێکی گەورە لە سیناتۆرەکان لە سەنتەری دەسەڵاتدا بوون، کە لە ڕاستیدا لەگەڵ گەلدا دەوەستان، کە ئەوانیان هەڵبژاردبوو. پاشان سیستەمی دیموکراسی دەسەڵاتی نامەرکەزی کرد و مەرکەزییەتی دەسەڵاتی بەهۆی یاساوە بە توندی سنووردار کرد. سیستەمی فیدڕاڵیی دیموکراسی تەنانەت نامەرکەزییەتی کردووە بۆ ناوچەکانیش.

بۆیە گەشەسەندنی مێژوویی سیستەمە سیاسییەکان بە شێوەیەکی ئەستوونی بە هەنگاو بە هەنگاو نامەرکەزییەتی دەسەڵات/زاڵبوونی کردووە. بەم جۆرە گەشەی سیستەمە سیاسییەکان پێویستە دەسەڵات زیاتریش نامەرکەزی بکات، هەرچەندە دەبێت خۆی بەدوور بگرێت لە ئاژاوەگێڕی (ئەنارکی). ئەنارکی بەدوای نامەرکەزییەتی دەسەڵاتدا دەگەڕێت، بەڵام بێ ئامانجە و دەبێتە هۆی تاکگەراییەکی ئاژاوەگێڕانە، کە تێیدا هەرکەسێک بۆ خۆی دەڕوات بە ڕێنوێنیی پێداویستییە غەریزییەکان. نامەرکەزییەتی دەسەڵات لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا هەروەها دەبێتە هۆی ئازادیی ژێر-گروپەکان و بەم جۆرەش بۆ تاکەکان، بەڵام بە شێوەیەکی سیستەماتیک و بە کەمترین زیانەوە.

نامەرکەزییەت لە پانکراسیدا وەک فۆرمێکی گەشەسەندووی دیموکراسییە فیدڕاڵییەکان بریتییە لە بزووتنەوە سیاسییە لۆژیکییەکە، کە لە بەرژەوەندیی هەموو ژێر-کۆمەڵگەکان و تاکەکاندایە نەک تەنها لە ناو کۆمەڵگەیەکدا بەڵکو لەسەر ئاستێکی جیهانی.

تاکە مەرکەزییەت لە پانکراسیدا بریتییە لە ڕێککەوتنی پەرەپێدانی پێکهاتەی دیالێکتیکی لە جەنگ و ململانێکانەوە بۆ دیالۆگ و یەکلاییکردنەوەی ئارگیومێنتە سەرهەڵداوەکان لە کێبڕکێی ناتەندروستەوە بە باشترین فۆرمی شارستانیی گونجاو.

لەلایەن خوسرەو ٢١٣

دەرئەنجام

کاتی ئەوە هاتووە پێداچوونەوە بە بیرکردنەوەکانماندا بکەین و پرسیار لە خۆمان بکەین بۆ ڕەوشتەکانمان. گروپەکان و ژێر-گروپەکان بوونیان هەیە لە فۆرمی ئایین، نەتەوە، ڕەگەز، جوگرافیا و هتد. بە زمانێکی سادە ئەفریقییە ڕەشپێستەکان، ئەوروپییە سپیپێستەکان، ئاسیاییەکانی ڕۆژهەڵات، بوودیزم، ئیسلام، مەسیحییەت، یۆنانییەکان، کوردەکان، ئەڵمانییەکان و هتد بوونیان هەیە. دەبێت ڕۆشنبیران پێنج هەستەکەی کۆمەڵگە بن لەبری ئەوەی بەدوای ناوبانگدا بگەڕێن. ناوبانگی زیاتر لە ڕێگەی ڕەشپێستکردن یان ئیسلامیکردنەوە و بۆیە نزیکبوونەوە لە خەڵاتی نۆبڵ یان خەڵاتی ئۆسکار لە ململانێی تاکەکەسی نێوان ڕۆشنبیراندا نە ڕەوشتییە و نە ئەقڵانی.

با پرسی ڕەشپێستکردن و ئیسلامیکردن بخەینە ناو دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانەوە و بیدەین بە ژێر-کۆمەڵگەکان و بەم جۆرەش کۆمەڵگەی جیهانی بۆ بەدەستهێنانی پێشکەوتنێکی ڕاستەقینەی-دەستەجەمعی بە شێوەیەکی ئەستوونی، لەبری گەڕان بەدوای ناوبانگی-تاکەکەسی لە بەرژەوەندیی بوونی-تاکەکەسی لە ناو کۆمەڵگەی جیهانیدا، بەتایبەتی لە ناو کۆمەڵگەی ڕۆژئاواییدا.

لە ئێستادا زۆرێک لە کۆمەڵگەکان سەر هەڵدەدەن دژی ساختەکارییەکانی لەم شێوەیەی ئەوانەی بەدوای ناوبانگدا دەگەڕێن. گروپەکان یەکتری لەناونابەن لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا، بەڵکو یەکدەگرن. تێهەڵکێشکردنی گروپێک بۆ ناو گروپەکانی تر هەروەها دەتوانێت ببێتە هۆی ململانێ ئاسۆییەکانی وەک جەنگەکان، نازیزم و کاردانەوە وێرانکەرەکانی تریش لە فۆرمی نەفیکردنەوەی ڕەهادا. کاتی ئەوە هاتووە لەگەڵ دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا بوەستین بۆ پەرەپێدانی شارستانییەتی کۆمەڵگەی-جیهانی لە «ڕێڕەوی لۆژیکیی ململانێی گروپەکان»دا، لەبری زاڵبوونی کەلتوورێک یان ژێر-کەلتوورێک کە سەر بە گروپێک یان ژێر-گروپێک بێت.

دەبێت کێبڕکێ هەبێت کە لە ململانێوە سەریهەڵدابێت وەک بزووتنەوەی شارستانییەت، بەڵام دەبێت لەسەر بنەمای ململانێی کەلتووری بێت و نەک داگیرکردنی خاک/شوێن بە پێداویستییەکانییەوە وەک ماددە کە بەهای پاسیڤی گروپێکی ترە لە ڕێگەی جەنگ/توندوتیژییەوە، و تەنانەت دەرنەکێشانی بەهای چالاکی ئەو گروپەش لە ڕێگەی وەبەرهێنانەوە. مرۆڤەکان دەبێت کار لەسەر خاک/شوێنی خۆیان بکەن و کەلتوورە شاراوەکەیان دەوڵەمەند بکەن بۆ بەشداریکردن لە ململانێی گروپەکاندا لە ڕێگەی داهێنان و بەرهەمهێنانی کەلتوورییەوە، لەبری دزینی بەرهەمە ماددییەکانی یەکتری بە ئامرازی ئابووری کە پاڵنەرەکەی غەریزەی سێکسی شاراوەیە و بازدەدات بەسەر غەریزەی گەڕان بەدوای خۆراکدا. غەریزەی کۆمەڵایەتی دەبێت بەهێز بکرێت لە ناوماندا بۆ زاڵبوون بەسەر غەریزەی سێکسیی خاودا. سیستەمی سیاسیی پانکراسی وەک فۆرمێکی گەشەسەندووی دیموکراسی فیدڕاڵی ئەم بابەتە لە خوارەوە فراوانتر دەکات.

لەلایەن خوسرەو ٢١٤

دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان وردبینییەکەیە لە ڕووی ئەقڵانییەوە، هەرچەندە هەموو ململانێیەکی ئاسۆیی لە نێویدا تەواوکارییە فەلسەفییەکە لە ڕووی ئەستوونییەوە دوادەخات، بەڵام جەنگەکان/توندوتیژی قەت ناتوانن بیوەستێنن. ئەمە پەرەپێدان و یەکپارچەیی گروپەکان لە هەموو فۆرمێکدا لەخۆدەگرێت، چ لە ڕووی جوگرافی، نەتەوەیی یان ئایینییەوە بێت. «دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان» تەواوکارییە فەلسەفییەکە بەرەو ڕاستیی ڕەها لە ڕووی ئەقڵانییەوە پەرەپێدەدات. هەروەها پەرە بە تەواوکاریی خۆشەویستیی ڕەها دەدات (پێکەوە-ژیان بە هاوسۆزی-سۆزداریی غەریزەی کۆمەڵایەتی) لە نێوان هەموو گروپەکان، ژێر-گروپەکان و تاکەکانی کۆمەڵگەی جیهانیدا.

«پانکراسی»: حوکمی هەموو خەڵک لە سیستەمێکی سیاسیی جیهانیدا

ئێمە لە گەشەسەندنی مێژوویی سیستەمە و فۆرمە سیاسییەکانمانەوە تێبینیمان کرد، کە پاشایەتییە ڕەهاکان گەشەیان کرد بۆ دیکتاتۆرەکان، پاشان بۆ کۆنفیدڕاڵیی پاشاکان، پاشان کۆمارییەکان و لە کۆتاییدا بۆ دیموکراسی لە ڕێگەی ململانێی دیالێکتیکی گروپەکان لەسەر دیالۆگ تەنها بۆ ئازادیی زیاتری گروپەکان، ژێر-گروپەکان و تاکەکانی ناویان. هەموو ئەو سیستەمانە کەم تا زۆر لە ژێر-کۆمەڵگەکانی کۆمەڵگەی گۆی زەویدا بوونیان هەیە.

دەسەڵات/زاڵبوونی سیستەمە سیاسییە قوچەکییە سەرەتاییەکان ورد و خاش کراوە و دەسەڵات زیاتر و زیاتر دابەشکراوە لە نێوان مرۆڤەکاندا تا دیموکراسییە مۆدێرنەکان. دیموکراسی دەسەڵاتی سیاسی دەبەخشێتە گروپێکی زیاتر بەڵام نەک هەموویان. بۆیە گروپەکان ئازادیی زیاتریان هەیە و فۆرمێکی باشتر لە پێکەوە-ژیان لەسەر دیالۆگ (کە بە شێوەیەکی وشەیی وەک ڕێزگرتن لە یەکتری لێکدەدرێتەوە). بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە هەندێک ژێر-گروپ بەتایبەتی لەوپەڕی ڕۆژئاوا و ئەوپەڕی ڕۆژهەڵات پێشتر زاڵبوونی زیاتریان هەیە لە کۆمەڵگەی جیهانیدا. پاشان ئەو ژێر-گروپانە دەبنە هۆی ململانێ، کە هەموو گروپە جیهانییەکانی تریش ڕادەکێشێتە ناویەوە. بۆیە ئەو ژێر-گروپانە کۆمەڵگەکان دەگەڕێننەوە دواوە بۆ سیستەمی قوچەکی زیاتر بە پێچەوانەی پەرەپێدانی کۆمەڵگەی جیهانی بەرەو ئازادیی زیاتر.

لەلایەن خوسرەو ٢١٥

ئێمە لە گەشەسەندنی مێژوویی ململانێی گروپەکان تێگەیشتووین، کە مرۆڤەکان ململانێ دەکەن بۆ ئازادیی زیاتری گروپەکانیان و خۆیان وەک تاک لە ناو گروپەکاندا لە سەلماندن-نەفیکردنەوەی مێژووییدا. ئەمە بەو مانایە دێت، کە مرۆڤەکان تەنها ململانێیان کردووە بۆ ئازادیی زیاتر لە سەرەتای شارستانییەتەوە تا سەردەمی مۆدێرن. شارستانییەت مرۆڤایەتی بەرەو ئازادیی ڕەها و خۆشەویستیی پەتی دەبات (پێکەوە-ژیان لەسەر هاوسەنگییەکی غەریزی)، کە کەس نایەوێت خاکی لەوانی تر زیاتر بێت (بەهای-پاسیڤ)، کە کەس نایەوێت زاڵ بێت بەسەر ئەوانی تردا بۆ بەهای-چالاکیان، بەڵکو هەرکەسێک بەقەد ئەوەندەی دەوێت کە بوونەکەی پێویستی پێیەتی. بۆیە ئەو یارمەتیی بوونی ئەوانی تر دەدات بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەبری ململانێیەکی ناتەندروست بۆ زاڵبوون بەسەر بوونی ئەوانی تردا لە بەرژەوەندیی بوونی خۆی، و زۆربوون لەسەر بنەمای غەریزەی سێکس.

بۆیە مرۆڤایەتی بەردەوام نزیکتر دەبێتەوە لە ئازادیی دەستەجەمعی و بەم جۆرەش خۆشەویستی، هەرچەندە ئێمە بە شێوەیەکی ئاسۆیی پێی ناگەین (لە قۆناغێکی کاتی و شوێنێکی تایبەتدا)، بەڵام لە خاڵێکی بێکۆتایی کات یان لە مێژووی داهاتوودا (بە ئەستوونی) لێی نزیک دەبینەوە. ئەمە بەو مانایە دێت، کە داهاتوو لە ڕێگەی ململانێی لۆژیکیی گروپەکانەوە بەردەوام لە ئاشتیدا باشتر دەبێت، و دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان ململانێ ئاسۆییەکانی وەک جەنگەکان، جینۆسایدەکان و لەناوبردنی کەمینەکان لە بەرژەوەندیی فرەییدا دەسڕێتەوە.

دیموکراسی دەسەڵاتی دابەش کردووە لە نێوان باڵەکانی چەپ و ڕاستدا بە ژێر-گروپە جیاوازەکانیانەوە، کە هەموو ژێر-گروپەکان لە نێوان دوو باڵە سەرەکییەکەدا جەمسەرگیر بوون.

چەندین لێکدانەوە هەیە بۆ دیموکراسی لە نێوان هەردوو باڵی ڕاست و چەپدا. باڵی ڕاستگرا لەژێر سایەی کۆمەڵگەدا پێناسەی دەکات بەڵام لە بەرژەوەندیی هەندێک تاک یان هەندێک ژێر-گروپی وەک سەرمایەدارەکانی دوێنێ/وەبەرهێنەرەکانی ئەمڕۆ یان ئایینەکان، و هتد. باڵی چەپگرا پێناسەی دەکات وەک ئازادی بۆ هەموو تاکەکان، کە بووەتە هۆی تاکگەراییەکی ئاژاوەگێڕانە، لەبری فۆرمێکی نوێ لە پێکەوە-ژیان بۆ ئامانجەکانی و ئامانجەکانی لە کۆمەڵگەی جیهانیدا. بەڵام هەر باڵێک تەنها دەیەوێت هەندێک لە ژێر-گروپەکان و تاکەکان بەکاربهێنێت و لەژێر پێیەکانیاندا بیانهاڕێت.

بۆیە دیموکراسی سیستەمێکە کە ئەویش بێتوانایە لە یەکلاییکردنەوەی ململانێی نێوان مرۆڤەکان. بەهێزترین دیموکراسییەکان سیستەمە فیدڕاڵی یان کۆنفیدڕاڵییەکانن، کە تەنانەت دەسەڵاتی زیاتر دابەش دەکەن لە نێوان خەڵکیدا لە ڕووی ناوچەیی، ئایینی، نەتەوەیی و هتد.

یەکێک لە دەوڵەمەندترین فۆرمەکانی دیموکراسی فیدڕالیزمە لە سویسرا، کە هێشتا کەموکوڕیی هەیە لە ئاست خواستەکانی مرۆڤ بۆ گەیشتن بە ئازادیی ڕەها. جۆراوجۆری گروپەکان و ململانێی نێوانیان بووەتە هۆی تاکگەراییەکی پشتگوێخراو

لەلایەن خوسرەو ٢١٦

و ئەنارکیزم لە کۆمەڵگەدا، هەرچەندە پەرلەمان دەسەڵاتی سیاسی مەرکەزی کردووە.

جۆراوجۆری گروپەکان و تاکگەرایی نیشانەی لێکەوتەی ئازادین، بەڵام نەک تاکگەراییەکی پشتگوێخراو یان ژێر-گروپە توندڕەوەکان، کە پێکەوە-ژیان لە ژێر-کۆمەڵگەیەکی وەک سویسرا یان تەنانەت لە کۆمەڵگەی جیهانیشدا وێران دەکات. ئەم تاکگەراییە پشتگوێخراوە دەبێتە هۆی تایبەتیکردن و بەم جۆرەش لە بەرژەوەندیی ژێر-گروپە زاڵەکان، پارتەکان، وەبەرهێنەران و هتد. لێکدانەوەی تاکگەرایی وەک ئازادیی ڕەها درۆینەیە، چونکە تاکێک تا ئەو ڕادەیە ئازادە، کە ئازادیی تاکەکانی تر زەوت نەکات.

ئەمە لە بێتوانایی دیموکراسییەوە وەک سیستەمێکی سیاسی دێت، کە ناتوانێت ڕێگە بە تاکگەرایی زیاتر بدات و ناتوانێت خواستەکانی تاکەکان لە یەک کاتدا لە کۆمەڵگەدا کۆبکاتەوە، بۆیە دەسەڵات زیاتر دەکاتە دوو جەمسەرەوە (باڵەکانی چەپ و ڕاست).

هەرچەندە فیدڕالیزم وەک باشترین فۆرمی دیموکراسی دەسەڵاتی زیاتری دابەش کردووە لە نێوان گروپ و تاکەکاندا، بەڵام هێشتا بێتوانایە لە ڕێکخستنی دەسەڵات لە نێوان مەرکەزییەت و فیدڕالیزمدا. ئەگەر حکومەتی مەرکەزی دەسەڵاتە ناوچەییەکان لاواز بکات، ئەو کاتە فیدڕالیزم و ئازادییەکەشی هەردووکیان لە مەترسیدان. ئەگەر دەسەڵاتە ناوچەییەکان (کانتۆنەکان، یان دەسەڵاتە ناوچەییەکان) حکومەتی مەرکەزی لاواز بکەن، ئەو کاتە حکومەتی مەرکەزی لە مەترسیدایە لەلایەن هێزە دراوسێکانەوە یان تەنانەت لە مەترسیی گەڕانەوەی ئۆلیگارشەکاندایە.

هەموو فۆرمەکانی سیستەمە سیاسییەکان لە سەردەمی مۆدێرنماندا بوونیان هەیە، بۆ نموونە ستەمکاریی ئایینی لە ئێران، ستەمکاریی نەتەوەیی-نەتەوەپەرستی لە تورکیا، دیکتاتۆرییەتی کۆمۆنیستی لە کۆریای باکوور، دیموکراسیی جەمسەری لە ئەمریکا (زیاتر لە نێوان هەردوو جەمسەری دیموکراتەکان و کۆمارییەکان وەک فۆرمێکی گەشەسەندووی ڕێس-پوبلیکا-ی ڕۆمانی کۆن کە بە کۆماری ناسراوە)، فیدڕالیزم لە سویسرا و هتد. هەندێک لەم سیستەمە سیاسییانە بە شێوەیەکی دیالێکتیکی گەشەیان کردووە و هەندێکیان وەک سەردەمی کۆن بە گەشەنەکردوویی ماونەتەوە جگە لە هەندێک نوێکردنەوە.

تاکەکان تەنها دەتوانن ئازادییە ڕەهاکەیان لە سیستەمێکی سیاسیدا بەدەست بهێنن، کە تێیدا هەموویان پێکەوە حوکم دەکەن و هەموویان دەسەڵاتی سیاسی پێکەوە هاوبەش دەکەن. ئەمە هەروەها هەموو تاکەکانی کۆمەڵگەی جیهانی پێکەوە دەبەستێتەوە بۆ ئەوەی لە ئاشتیدا بژین، لەبری

لەلایەن خوسرەو ٢١٧

فێڵکردن لە یەکتری و خستنە مەترسیی بوونی یەکتری لە فۆرمی گروپ یان ژێر-گروپەکاندا.

من زۆرجار وشەی ئینتەرناسیۆنالیزم-م بەکارهێناوە بۆ تێگەیشتن لە دەوڵەت-نەتەوە مۆدێرنەکان لە سەرتاسەری جیهاندا، بەڵام دەستکاریی دەکەم بۆ نێوان-گروپەکان. کۆمەڵگەی جیهانی پێویستی بە سیستەمێکی نێوان-گروپی هەیە لە بچووکترین گروپی یەک تاکەوە بۆ ژێر-گروپەکان و لە کۆتاییدا بۆ گروپەکان. ئەم سیستەمەی کە دەسەڵات زیاتر و زیاتر دەشکێنێت و زاڵبوون دەبڕێت لە ڕێگەی تێگەیشتنی دیالێکتیکی لە نێوان هەموویاندا، کە دەبێتە هۆی یەکگرتن لە نێوان گروپەکاندا بۆ ژێر-گروپەکان بۆ تاکەکان هەنگاو بە هەنگاو. ئەم سیستەمە سیاسییە پێی دەوترێت «پانکراسی».

پانکراسی بە واتای حوکمی هەموویان پێکەوە دێت بە دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی لە نێوان تاکەکان، ژێر-گروپەکان و گروپەکاندا، و بە تێگەیشتن لە یەکتری بەپێی ڕێڕەوی لۆژیکیی شارستانییەت و بەشداریی کەلتووری.

یەکەم هەنگاوی پانکراسی بریتییە لە دابەشکردنی دەسەڵات لە ڕووی ناوچەییەوە و ڕێگەدان بە خەڵک بۆ بڕیاردان بۆ ناوچەکەیان لە فۆرمی ئەنجومەنە بچووکەکان یان پەرلەمانەکان بەڵام لەژێر کۆنتڕۆڵی حکومەتە مەرکەزییەکاندا. ئەمە بە واتای شکاندنی دەسەڵاتە سیاسییە مەرکەزییەکان دێت بۆ دەسەڵاتە ناوچەییەکانی شارەکان و تەنانەت لە گوندەکانیشدا لە خوارەوە. دوای ئەوە پانکراسی کورسییە سەرەکییەکانی حکومەتی مەرکەزی دابەش دەکات لە نێوان خەڵکی زیاتردا وەک ئەنجومەنی سەرۆکایەتی لەبری یەک سەرۆک. ئەمە بە واتای گروپێک لە سەرۆکەکان دێت، کە دابەشکراون لە نێوان هەندێک سیاسەتمەداری-بژاردەدا، کە لەلایەن تاکەکان و گروپەکانی ئەو ناوچەیە یان وڵاتەوە هەڵدەبژێردرێن. وەزارەتەکانیش هەروەها لە فۆرمی ئەنجومەندا گەشە دەکەن لەبری یەک وەزیر، کە زاڵە بەسەر هەموو شتێکدا. هەمان ئەنجومەنە بچووکترەکان بڕیارەکان دەدەن بۆ گوند و شارەکان. بۆ نموونە ئەنجومەنێک ویلایەتەکان پێکدەهێنێت بە هەڵبژاردن لە نێوان هەموو خەڵکدا، بۆیە دادپەروەرانەیە کە پێکەوە حوکمی ژێر-کۆمەڵگە بچووکەکان بکرێت، هەرچەندە ئاسانە حوکمی کۆمەڵگەیەکی گەورەی پڕ لە گروپ و ژێر-گروپ بکرێت لە ڕێگەی دیکتاتۆرییەتەوە. هەڵبژاردنەکان لەسەر بنەمای دیبەیتەکان ئەنجام دەدرێن لەبری ڕیکلام و پڕوپاگەندە. پاشان دەبێت تایبەتیکردن هەڵبوەشێنرێتەوە نەک تەنها لە بانکەکانی ناو کۆمەڵگەیەکدا بەڵکو لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، کە ئەمەش بەهای-چالاک نیشتمانی دەکات و بەهای-پاسیڤ دەخاتە ژێر کۆنتڕۆڵەوە بۆ بەرهەمهێنانی کەلتووری. هەنگاوەکانی تری بەشداریکردنی وردەکارییەکان لەسەر ئەم ڕێڕەوە دەدۆزرێنەوە بەپێی کات و گەشەی سیستەمەکە.

چەندین ئاستەنگ بوونیان هەیە لە بەردەم پانکراسیدا، بەتایبەتی لە سەرەتادا، کە ئەمە ژێر-کۆمەڵگەکان بەرەو فیدڕالیزم دەبات. لە لایەکەوە زۆر زۆر سەختە بۆ پاشاکان واز لە پاشایەتییەکەیان بهێنن و ئازادی ببەخشنە نەتەوە و ژێر-گروپە نیوە-کۆیلەکانیان، کە دەبێت بەهای-چالاکی کارەکەیان بدەن. ئێمە تێبینی ئەوە دەکەین، کە ستەمکاریی تورکی بەرەو یەکخستنی هەموو تورکەکان و ئازەرییەکان دەڕوات بۆ داگیرکردنی نەتەوە و گروپەکانی تر و جێگرەوەکردنیان لە ڕێگەی زۆربوونەکەی خۆیانەوە و تەنانەت بەدەستهێنانی بەهای-پاسیڤی ئەوانی تر، لە کاتێکدا نیوە-کۆیلەکان ئەوە دەکەن بەو سیستەمە تەنها لەسەر بنەمای غەریزەی سێکسیی ئاژەڵی.

لەلایەن خوسرەو ٢١٨

پاشایەتی لە زۆر وڵاتدا هەیە، و تەنانەت پاشا سنووردارەکانی ئەوروپاش چاوەڕێی هەلێک دەکەن بۆ بەدەستهێنانەوەی زاڵبوونی ڕەها. سەرمایەدارەکانی دوێنێ و وەبەرهێنەرەکانی ئەمڕۆ زاڵبوون بەدەست دەهێنن لە ڕێگەی وەرگرتنی بەهای-چالاک، و تەنانەت بەهای-پاسیڤی خەڵکانی تریش. پاشان ڕاستییەکە ئەوەیە کە، زۆربەی ژێر-گروپەکان مەترسی دەخەنە سەر ئازادیی گروپەکانی تر و بەم جۆرەش مرۆڤەکان.

بۆیە زۆر سەخت دەبێت بۆ پانکراسی کە دزە بکاتە ناو ئەو گروپانەی کە لەسەر بنەمای سپێرماتیزم کار دەکەن، بەڵام مەحاڵ نییە. بۆیە گروپەکان دەبێت بچنە ناو ململانێیەکەیانەوە لەسەر بنەمای نەفیکردنەوە لە دیالۆگدا لە ڕێگەی بەرهەمهێنانە کەلتوورییەکەیانەوە لە شیعرەوە تا بیرکاری و هتد، بەڵام بەرەو جەنگەکان و ململانێکان نەڕۆن کە چاوەڕێی ئەو سیستەمە سیاسییانە دەکەن کە لە سەرەوە بە ڕەهایی وەسف کراون. پاشان نەفیکردنەوەی ئەو کەسانەی دژی-ئازادین دەبێت نەک تەنها دەستکەوتەکانی بپارێزێت بەڵکو پەرەشی پێبدات.

کێشەیەکی تر کە پێشتر لە کۆمەڵگە کەلتوورییەکاندا گەشەی کردووە، باڵادەستیی کەلتووری دەبێت. گروپێک کە بیرکاری، ئەدەب، تەکنەلۆژیا و هتد زیاتر بەرهەم دەهێنێت، بەدوای باڵادەستیدا دەگەڕێت لە بەرژەوەندیی سپێرمەکەی خۆیدا. یان ئاستەنگێکی تر دەکرێت سەرهەڵبدات، کە بریتییە لە شێوەگرتنی پلەبەپلەی نوخبە لە ئەنجومەنەکانەوە؛ هاوشێوەی نوخبەی گەشەسەندووی ناو دیموکراسی، کە سەردەمانێک هەڵدەبژێردران بەڵام ئێستا ڕەگیان داکوتیوە لە پەرلەمانەکاندا، بۆیە سیاسەت کارەکەیانە لەبری دابەشکردنی دەسەڵات و زاڵبوون. و چەندین کێشەی تریش سەرهەڵدەدەن، کە لە ئێستادا ناتوانرێت پێشبینی بکرێن.

لە لایەکی ترەوە، زۆر قورسترە کە گفتوگۆیەک یەکلایی بکرێتەوە لە ململانێیەکەوە تەنانەت لە نێوان گروپێکی دوو کەسیشدا، چونکە پەیوەندی بە سروشتی-ململانێی مرۆڤەکانەوە هەیە. بۆیە بەپانکراسیکردنی کۆمەڵگەکان لە قۆناغێکی کاتیدا ڕوونادات، بەڵکو لە مێژووی داهاتووی مرۆڤایەتیدا دەبێت کە دیبەیت بۆ ئازادی دەکات. ئەمە تەنانەت تێدەپەڕێت بۆ گەڕان بەدوای ناوبانگ لە نێوان ڕۆشنبیراندا. ململانێی نێوان تاکەکان لە سەرەوە وەسف کراوە. بۆیە پانکراسی پێویستی بە میکانیزمەکان هەیە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی پلەبەپلە ڕێگەی خۆی خۆش بکات!

میکانیزمەکانی هاوبەشیکردنی دەسەڵاتی سیاسی بە شێوەیەکی دیالێکتیکی (سەلماندن-نەفیکردنەوەی ڕێژەیی) لە ناو ململانێی گروپەکاندا گەشە دەکەن، بەڵام ئێمە پێویستمان بەوەیە کە ڕێگەی پێبدەین بەرەو فۆرمێکی دەستەجەمعی بڕوات لەگەڵ ڕێککەوتننامەیەک لەسەریان، کە ڕێگری بکات لە زاڵبوونی زیاتری ژێر-گروپەکان.

سەفسەتە دەبێت لەگەڵ لۆژیکدا لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا کە پاڵنەرەکەی سوودە غەریزییەکانی گروپەکان یان تاکەکانە، کە زۆر ژەهراوییە دژی پێکەوە-ژیان. کێشەکانی لەم شێوەیە ناتوانرێت چارەسەر بکرێن بەبێ تێگەیشتنی دەستەجەمعی، و تەنانەت تێگەیشتنی دەستەجەمعیش دەتوانێت

لەلایەن خوسرەو ٢١٩

لەوانەیە لەلایەن لۆبیکردنەوە بە هەڵە بەکاربهێنرێت. کێشەکانی لەم شێوەیە زۆرجار دەبنە هۆی نەفیکردنەوەی ڕەها، بۆیە دەتوانرێت لە ڕووی مێژووییەوە چارەسەر بکرێن.

پێشبینیکردن دەربارەی میکانیزمەکانی دەسەڵاتی دابەشکراو بۆ حوکمی دەستەجەمعیی هەمووان لە دەرەوەی ئەم کتێبەیە و لە قۆناغە جیاوازەکانی داهاتوودایە، لەبەرئەوەی میکانیزمەکان هەروەها بە شێوەیەکی ئەستوونی گەشە دەکەن لە هەموو قۆناغێکی مێژوودا. دەکەوێتە سەر گروپەکان، ژێر-گروپەکان و تاکەکان لە هەر قۆناغێکی تایبەتی پانکراسیدا، و ئەوان بۆیان هەیە بڕیار بدەن بەپێی جۆراوجۆریی ململانێی گروپەکان پێکەوە. هەر میکانیزمێک کە ببێتە هۆی ناکۆکی یان ململانێی ئاسۆیی وەک دەستدرێژی یان جەنگ ئەوا لە دەرەوەی دیالێکتیک یان تێگەیشتنی دەستەجەمعیدایە و بەم جۆرەش لە دەرەوەی دیالێکتیکی ململانێی گروپەکانە، پاشان لە دەرەوەی شارستانییەتە، هەرچەندە هەندێک گروپ و کەلتووری ئایینی و نەتەوەیی گەشەیان کردووە بە میکانیزمەکان لە فۆرمی توندوتیژیدا، لە ناو تێگەیشتنی دەستەجەمعیدا بە شێوەیەکی ئەستوونی. میکانیزمێکی گونجاو دەبێت بۆ ئەو قۆناغە کاتییە لە هەر قۆناغێکی پانکراسیدا بە شێوەیەکی ئاسۆیی.

پشتگوێخستنی دەستەجەمعیی پۆستە ڕەها یان دەستدرێژکارەکان و نەفیکردنەوەکان:

ئەو گروپ و تاکانەی کە دژی پانکراسین دووەمین ئاستەنگن، کە دەرەکییە. ئەو گروپ یان تاکانەی دژی پێکەوە-ژیانن تەنانەت بەشێکن لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان، و بەم جۆرەش پانکراسی، هەرچەندە ئەوان دەسەڵاتی بڕیاردانیان هەیە بۆ بەشداریکردن لە تێگەیشتنی دەستەجەمعیدا، بەڵام ئەوان مەیلی ئەوەیان هەیە کە نەبنە بەشێک لە یەکگرتنەکە.

ئەوان لە بەرژەوەندیی تێگەیشتنی هاوبەشدان تا ئەو ڕادەیەی کە ناچن پێکەوە-ژیان و شارستانییەت وێران بکەن، کە خۆشیان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بەشێکن لێی. وێرانکردنی پانکراسی و گەڕانەوە بۆ سیستەمە قوچەکییەکانی وەک پاشایەتی، ستەمکاری، دیکتاتۆری یان کۆمارییەکان ڕوونادات تا ئەو کاتەی گروپێک نەتوانێت شەرعییەت وەربگرێت. تەنها ئەگەر گروپێک شەرعییەتی پێبدرێت بۆ وەرگرتنی زاڵبوون لە پانکراسیدا، ئەو کاتە ململانێی گروپەکان دەبێتە هۆی جەنگەکان و ململانێ ئاسۆییەکان لەبری تێگەیشتن و یەکگرتن لەسەر بنەمای ئەنجومەنەکانی نێوان-گروپەکان کە لە شارستانییەتدا پێویستن.

بۆیە کەلتوور لە هەموو قۆناغێکی پانکراسیدا هەیە. دیکتاتۆرییەتییە مەرکەزییەکان یان سیستەمە سیاسییە قوچەکییەکانی ڕابردوو پێویستە ورد و خاش بکرێن و زاڵبوون پێویستە دابەش بکرێت لە نێوان گروپەکاندا تەنها لە بەرژەوەندیی ڕێڕەوێکی مەرکەزی، کە جێبەجێکردنی شارستانییەتە. بۆیە غەریزەی سێکسیی مرۆڤەکان لە بەرژەوەندیی چێژی تاکێک یان لە بەرژەوەندیی سپێرماتیزم بۆ گروپێک پەرە بە شارستانییەت نادات، کە تەنانەت پاڵنەری گەشەیە لە هەموو کەلتوورەکاندا.

لەلایەن خوسرەو ٢٢٠

بۆ نموونە، دیالێکتیکی ململانێی گروپەکان ململانێی نێوان گروپەکانی نێر و مێ بەرەو تێگەیشتنێک دەبات لە هەموو قۆناغێکدا. زاڵبوونی نێر لەناودەبات لە هەموو قۆناغێکی سەلماندن-نەفیکردنەوەی لۆژیکیدا، بەڵام فێمینیزمی-سۆزانی کە دژی پێکەوە-ژیان دەڕوات لەناودەبات، و گروپەکانی نێر-مێ یەکدەخات بە شێوەیەکی ئەستوونی. جەمسەرە ڕادیكاڵەکانی وەک فاشیزم و ڕەشپێستکردن لە ڕێگەی دیالۆگی دیالێکتیکی یان تێگەیشتنی-دەستەجەمعییەوە لەناودەبات لە بەرژەوەندیی یەکگرتن لە کۆمەڵگەی جیهانیدا. ئەمە بەو مانایە دێت کە ڕادیكاڵیزمی-چەپ و فێمینیزمی-سۆزانی دژی ڕادیكاڵیزمی-ڕاست و نیۆنازیزم دێنە سەر تێگەیشتنێک و تەنانەت یەکگرتن، پێش ئەوەی ئەوەندە دوور بڕۆن بۆ زاڵبوون تەنانەت لە ڕێگەی ئامرازە ئاسۆییەکانی وەک جەنگەکان یان لەناوبردنی یەکتری وەک نەفیکردنەوەی ڕەها.

گروپی مێینە ژێر-گروپێکی کۆمەڵگەی جیهانییە، بەڵام کۆمەڵگەی جیهانی لە هەمان کاتدا چەندین ژێر-گروپی نەتەوەیی یان ئایینی هەیە. بەم جۆرەش دیالێکتیکەکە لە نێوان هەموو ژێر-گروپەکان بۆ کۆمەڵگەی جیهانی ڕوودەدات. زاڵبوونی بوون پارێزراوە بۆ گروپە یان ژێر-گروپە لاوازەکان تەنها لە ڕێگەی سەلماندن-نەفیکردنەوەی دیالێکتیکییەوە، بۆیە ئەوان تێگەیشتنیان بەرەوپێش دەبەن و بەم جۆرەش زاڵبوون لە هەموو قۆناغێکی ململانێی گروپەکاندا، لەبری ئەوەی سەرکوت بکرێن یان لەناوببرێن. پانکراسی زاڵبوونی گروپەکان، ژێر-گروپەکان پێکەوە لە زۆرینەکان و لە کەمینەکاندا تا تاکەکان دەپارێزێت.

مرۆڤ ناتوانێت هەموو پێکهاتە دامەزراوەکان وێران بکات، کە بە شێوەیەکی ناڕێک گەشەیان کردووە لە پێشکەوتنی دیالێکتیکیی جیهانیدا بە درێژایی مێژوو. نەتەوە یەکگرتووەکان، کە باشترین پێکهاتەیە بەدەستهاتبێت، بەداخەوە دەبێتە ڕێکخراوێکی گەندەڵ لە ڕێگەی ئارەزوو و خواستەکانی گروپەکانەوە. دەبێتە چەترێک بۆ گروپەکانی ڕۆژئاوا و تەنانەت شەرعییەت دەدات بە جەنگەکان و ململانێکان، لەبری یەکلاییکردنەوەی ململانێ ناتەندروستەکان. بووەتە هۆی چڕکردنەوەی ململانێکانی ڕۆژئاوا-ڕۆژهەڵات لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا. دەتوانرێت چاکسازی تێدا بکرێت و لەسەر ئاستی جیهانی جێگرەوە بکرێت (بەتایبەتی بۆ ناو نەتەوە لاوازەکان لەبری هێزە سەربازییەکانی ڕۆژئاوا) وەک هێزێکی مەرکەزی بۆ بەرگریکردن لە دەستووری پێکەوە-ژیان لەبری بەشداریکردن لە ململانێکان لە بەرژەوەندیی گروپێک. پاشان دەبێت هێزێکی جیهانی لەژێر زاڵبوونی دەستووردا گەشەی پێبدرێت، کە کێبڕکێی تەندروست خێراتر بکات. ئەو گروپانەی کە دژی پێکەوە-ژیانن دەبێت بووەستێنرێن بە هێزەکەی و داواکارییە ناپەیوەندیدارەکانیان دژی پێکەوە-ژیان دەبێت پشتگوێ بخرێن. پاشان نەتەوە یەکگرتووەکانێکی گەشەسەندووی دەبێتە هێزێکی شەرعی لە سەنتەردا، بەڵام تەنها بۆ ڕێکخستنی ململانێ لە پێکەوە-ژیان و فرەیی کەلتوورەکاندا.

نەتەوە یەکگرتووەکانێکی لەم شێوەیە دەتوانێت ڕیفراندۆم لەسەر ئاستی جیهانی ئەنجام بدات، هەرکاتێک گروپێک یان چەند گروپێک گروپە لاوازەکان سەرکوت بکەن. پاشان پشتگوێخستنی گروپە زاڵەکان

لەلایەن خوسرەو ٢٢١

لە بەرژەوەندیی کۆمەڵگەی جیهانیی فرەییە و کەلتوورە دەستەجەمعییەکەی سەنتەرەکەیە، کە شارستانییەتە. تەنانەت دەتوانێت گروپێک بە هێز بوەستێنێت، لە حاڵەتێکدا کە گروپەکە دەستدرێژکار بێت بەرامبەر گروپەکانی تر.

پاشان ئەم هێزە سەرچاوەی دابەشکردنی زاڵبوونە بە ڕێژەییەتی بۆ گروپە جیهانییە جیاوازەکان. ئەم هێزە جیهانییە دەبێت پشتگوێخەری هەر گروپێکی دەستدرێژکار بێت تا ئەو کاتەی گروپەکە دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵگەی جیهانی. بە زمانێکی سادە، ڕێکخراوێکی لەم شێوەیە دەتوانێت شەرعییەتی ئەوەی هەبێت کە ململانێیەکی ناتەندروست ڕێکبخات بۆ ململانێیەکی تەندروستی گروپەکان، کە گەشەی گروپە لاوازەکان خێراتر دەکات لەژێر چاودێرییە جیهانییەکەیدا و ڕێگە نادات بەهێزترەکان خاکی لاوازترەکان بگرن، بەڵکو ڕیفراندۆمی بەردەوام ئەنجام دەدات بۆ گروپە زاڵکراوەکان بە پێچەوانەوە. پاشان خزمەتگوزاریی گروپێکی مەرکەزیی لەم شێوەیە، کە دەستووری خۆی هەیە لە ڕێساکانی گروپەکان کە هەمووان دەپارێزێت، بەردەوام نوێدەکرێتەوە بەپێی هەموو بارودۆخێکی ئەستوونی بە شێوەیەکی پلەبەپلە، و کە مرۆڤایەتی بەرەو ڕاستیی ڕەها دەبات لە ناو شارستانییەتدا.

بۆیە دابەشکردنی دەسەڵات/زاڵبوون لە نێوان گروپ و ژێر-گروپە زیاترەکان بۆ تاکەکان لە مێژووی-داهاتوودا تەنانەت گەشە دەکات، هەرکاتێک پەرەپێدانی دیالێکتیکیی ململانێی گروپەکان پێویستی پێی بێت لە قۆناغێکی نوێی کاتیدا. دابەشکردنی دەسەڵات/زاڵبوون لە نێوان گروپەکان و بەم جۆرەش تاکەکان دەبێتە هۆی ئازادیی زیاتر لە قۆناغێکی کاتیدا و ئامانجی ئەم ململانێ بەردەوامەی گروپەکان بریتییە لە ئازادیی ڕەها بە شێوەیەکی دەستەجەمعی لەبری ئازادیی ئاسۆیی سێکس کە دەبێتە هۆی داگیرکردنی خاکی (بەهای پاسیڤ) یەکتری.

ئازادیی ڕەها لە دەستەجەمعیدا هەروەها خۆشەویستیی ڕەهایە لە خۆیدا، بۆیە کەس مافی ئەوانی تر پێشێل ناکات یان بوونی ئەوانی تر ناخاتە مەترسییەوە لەو ئازادییە-دەستەجەمعییە پەتییەدا، بەڵکو هەرکەسێک یارمەتیی مرۆڤایەتی دەدات لە ڕێگەی بەشداریکردنی لە دیالێکتیکی ململانێی گروپەکاندا، کە تەنانەت ئەو گروپ و تاکانەش لەخۆدەگرێت کە دژی پانکراسین (سیستەمی دەستەجەمعیی کۆمەڵگەی جیهانی) بۆ ئەوەی گەشە بکەن لە ڕێگەی تێگەیشتن و بە یەکگرتن کۆتایی بێت.

لەلایەن خوسرەو ٢٢٢

چوارینەیەک وەک دەرئەنجام:

خوسرەو

نوسراوی تەواوی تەمەن

پێداچوونەوەی ٢٠٢٣

لەلایەن خوسرەو ٢٢٣

سەرچاوەکان (References):

- The story of Philosophy, all volumes, Will Durant

- The story of Civilization, all volumes, Will Durant

- the principal, Niccolo machiavelli

- Phänomenologie des Geistes, Georg Wilhelm Friedrich Hegel

- Wissenschaft der Logik, 1812, 1813, 1816, "Doctrine of Being" revised 1831, Georg Wilhelm Friedrich Hegel

- Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaft; 2nd ed. 1827; 3rd ed. 1830 (Encyclopedia of the Philosophical Sciences), the three volumes, Georg Wilhelm Friedrich Hegel

- Das Kapital, Volume 1, 2 and 3, Karel Marx and Friedrich Engels

- Idealism Philosophy of ancient

- German idealism Philosophy

- The Communist Manifesto, Karel Marx

- An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, all 5 books, Adam Smith

- English philosophy of empiricism

- Sigmund Freuds Philosophy, a short summary of his philosophy and especially his Theory of sexuality

توێژینەوە و سەرچاوەی-بابەتە زیاترەکان (Extra studies and themes-references):

- Studies of ancient Egypt

- Studies of ancient Mesopotamia

- Studies of ancient Greece and its philosophy .

- Studies of ancient Romans

- History of Europe in Middle ages (Especially Germans)

- Republic, Plato

- Politics, Aristotle

- The Rhetoric/ The Poetics, Aristotle

- Thus spoke Zarathustra, Friedrich Nietzsche

- کمال پوالدی ، تاریخ اندیشه سیاسی

- تاریخ - All 3 Volumes

لەلایەن خوسرەو ٢٢٤

توێژینەوەی زیاتر لە زانست و ئاییندا (Further studies in science and religion):

- Groups and sets in Mathematics

- Cartesian coordinate system

- Logic

- Physics studies/ quantum physics and fundamental matter

- Biology studies

- Quatrains of Omar Khayyam

- Idealism of Kant / connection of sense and Schema

- Quran

- Bible / old testament, and new Testament

- Zarathustrianism / Avesta

- Buddhism

لەلایەن خوسرەو ٢٢٥